Πού πήγαν οι μεγάλοι στοχαστές;

Εάν συγκρίνει κανείς τους στοχαστές του 2010, όπως αποτυπώνονται στη λίστα του "Foreign Policy", με εποχές του παρελθόντος, είναι αναπόφευκτο το συμπέρασμα ότι ζούμε σε πνευματικά φτωχή και ασήμαντη περίοδο.

Δημοσιεύθηκε: 25 Ιανουαρίου 2011 - 13:55

Gideon Rachman

Πριν από λίγες εβδομάδες καθόμουν στο γραφείο μου διαβάζοντας το περιοδικό "Foreign Policy", όταν ανακάλυψα κάτι εντυπωσιακό: στο διπλανό μου γραφείο βρισκόταν ένας από τους μεγαλύτερους στοχαστές του κόσμου. Κάθε χρόνο, το "Foreign Policy" δημοσιεύει τη λίστα των ανθρώπων που θεωρεί τους 100 μεγαλύτερους στοχαστές στον κόσμο (Top 100 Global Thinkers). Στην 37η θέση βρισκόταν ο Martin Wolf.

Πήγα στο διπλανό γραφείο για να συγχαρώ τον συνάδελφό μου. Σε τέτοιες καταστάσεις είναι επιβεβλημένο για οποιονδήποτε Βρετανό να κάνει ένα σχόλιο μετριοφροσύνης, όπως ακριβώς έπραξε και ο Martin. Εάν κάποιος έκανε τη σύγκριση με έναν αντίστοιχο κατάλογο διανοουμένων του 19ου αιώνα, τότε η λίστα του 2010 θα έδειχνε ανησυχητικά αδύναμη, δήλωσε.

Πέρα από τη μετριοφροσύνη του ανδρός, πρέπει να παραδεχτούμε ότι έχει δίκιο. Εάν κάποιος μπει σε αυτήν τη διαδικασία, αναπόφευκτα θα έχει την αίσθηση ότι ζούμε σε μία μάλλον ασήμαντη περίοδο.

Πρέπει να επισημανθεί ότι η λίστα του "Foreign Policy" για το 2010 είναι κάπως περίεργη, γιατί εκείνοι που καταλαμβάνουν τις 10 πρώτες θέσεις είναι διάσημοι ως άνθρωποι της δράσης. Την πρώτη θέση μοιράζονται ο Bill Gates και ο Warren Buffett για τις φιλανθρωπικές τους προσπάθειες. Στην τρίτη θέση ακολουθεί o Barack Obama. Στην έκτη βρίσκεται ο Celso Amorim, ο υπουργός Εξωτερικών της Βραζιλίας, ενώ στην όγδοη θέση βρίσκεται ο David Petraeus, ο Αμερικανός στρατηγός και κατά τα φαινόμενα ένας από τους πλέον σημαντικούς στοχαστές παγκοσμίως.

Πρέπει να φτάσει κανείς στη 12η θέση της λίστας για να βρει κάποιον που είναι γνωστός για το πνευματικό του έργο και όχι για τη δράση του. Σε αυτήν τη θέση βρίσκεται ο οικονομολόγος Nouriel Roubini. Καθώς η λίστα συνεχίζεται, ανακαλύπτουμε πραγματικούς στοχαστές. Στις επόμενες θέσεις βρίσκει κανείς οικονομολόγους όπως ο Joseph Stiglitz, δημοσιογράφους (Christopher Hitchens), φιλοσόφους (Martha Nussbaum), πολιτικούς επιστήμονες (Michael Mandelbaum), συγγραφείς (Maria Vargas Llosa) και θεολόγους (Abdolkarim Soroush).
Παρά την αναπόφευκτη προκατάληψη υπέρ των αγγλόφωνων, υπάρχουν εκπρόσωποι από όλες τις ηπείρους, όπως ο Hu Shuli, ο Κινέζος εκδότης, και ο Γάλλος διανοούμενος Jacques Attali.

Πράγματι, είναι μία εντυπωσιακή ομάδα ανθρώπων. Ας κάνουμε, όμως, τη σύγκριση με μία παρόμοια λίστα που θα μπορούσε να είχε συνταχθεί πριν από 150 χρόνια. Η κατάταξη του 1861, επί παραδείγματι, θα μπορούσε να ξεκινά με τον Δαρβίνο και τον John Stuart Μill. Τα σημαντικότερα έργα και των δύο δημοσιεύτηκαν το 1859. Θα μπορούσαν επίσης να συμπεριληφθούν ο Karl Marx και ο Charles Dickens. Εάν, δε, επεκτείνει κανείς τη λίστα πέρα από το Λονδίνο, τότε μπορεί να συμπεριλάβει τόσο τον Tolstoy όσο και τον Dostoevsky.

Ακόμη και εάν κάποιος δείχνει προτίμηση στους πολιτικούς -όπως το "Foreign Policy"-, η αντίθεση ανάμεσα στους γίγαντες του παρελθόντος και στους πυγμαίους του σήμερα είναι ανησυχητική. Το 1861 η λίστα θα μπορούσε να περιλαμβάνει τους Lincoln, Gladstone, Bismarck και Garibaldi. Οι αντίστοιχοι άνδρες στη σημερινή εποχή είναι ο Obama, ο Nick Clegg, η Angela Merkel και ο Silvio Berlusconi.

Ενδεχομένως το 1861 να αποτελεί εξαίρεση. Ας επαναλάβουμε λοιπόν την ίδια διαδικασία για μία άλλη χρονιά: το 1939. Έτος κατά το οποίο ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Εκείνη η λίστα θα περιελάμβανε ονόματα όπως ο Einstein, ο Keynes, ο TS Eliot, ο Picasso, ο Freud, ο Gandhi, ο Orwell, ο Churchill, ο Hayek και ο Sartre.

Γιατί λοιπόν η λίστα του 2010 είναι τόσο φτωχή; Ιδού ορισμένες πιθανές εξηγήσεις:

Η πρώτη έχει σχέση με το ότι χρειάζεται κάποια χρονική απόσταση για να κρίνει κανείς το μεγαλείο. Ίσως κάποιος να μπορεί να κρίνει τους πραγματικούς γίγαντες του πνεύματος μόνο όταν κάνει αναδρομή στο παρελθόν. Είναι γεγονός πως ορισμένα από τα ονόματα που προαναφέρω δεν ήταν ευρέως γνωστά στην εποχή τους. Ο Marx, επί παραδείγματι, λειτουργούσε κυρίως στην αφάνεια, τον Dickens ορισμένοι σύγχρονοί του τον χαρακτήριζαν κονδυλοφόρο, ενώ η φήμη του Orwell απογειώθηκε μετά θάνατον. Οι μεγαλύτεροι γίγαντες τόσο του 1861 όσο και του 1939 αναγνωρίστηκαν ως μεγάλοι διανοούμενοι εν ζωή και ορισμένοι -όπως ο Einstein και ο Picasso- έγιναν είδωλα θαυμασμού.

Μία δεύτερη εξήγηση είναι πως η εξοικείωση συνοδεύεται από την περιφρόνηση. Ίσως να περιτριγυριζόμαστε από στοχαστές ισάξιου μεγέθους με τους γίγαντες του παρελθόντος, τους οποίους όμως να μην μπορούμε να αναγνωρίσουμε επειδή είναι κοντά μας. Η μοντέρνα κουλτούρα των media μπορεί να οδηγεί και σε υπερβολική έκθεση των διανοουμένων, οι οποίοι πιέζονται να παράγουν ολοένα και περισσότερο έργο. Εάν ο Mill ήταν συνέχεια στην τηλεόραση, ή εάν ο Gandhi ήταν στο Twitter πέντε φορές την ημέρα, δεν θα έμοιαζαν τόσο εντυπωσιακοί και ίσως να μην ήταν και τόσο βαθυστόχαστοι διανοούμενοι.

Μία ακόμη θεωρία αφορά στο γεγονός πως η φύση της ζωής ενός διανοουμένου έχει αλλάξει και έχει γίνει πολύ πιο δημοκρατική. Οι κατάλογοι του 1861 και του 1939 απαρτίζονται κυρίως από λευκούς άνδρες, αν όχι από Βρετανούς. Ενδεχομένως οι πνευματικοί γίγαντες της σύγχρονης εποχής να βρίσκονται στην Κίνα, στην Ινδία ή στην Αφρική και να μην τους έχει επισημάνει ακόμη το "Foreign Policy", ούτε οι "Financial Times".

© The Financial Times Limited 2011. All rights reserved.
FT and Financial Times are trademarks of the Financial Times Ltd.
Not to be redistributed, copied or modified in any way.
Euro2day.gr is solely responsible for providing this translation and the Financial Times Limited does not accept any liability for the accuracy or quality of the translation