Αν ακούσεις ορισμένους Ευρωπαίους ηγέτες, ιδιαίτερα στη Γαλλία, νομίζεις πως η εποχή της λιτότητας έχει τελειώσει και πως η ευρωζώνη οδεύει ολοταχώς στην αναζωπύρωση της οικονομικής της ανάπτυξης.
Με έναν εντυπωσιακά αλλαγμένο τόνο, ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο δήλωσε τον περασμένο μήνα πως η λιτότητα -η πολιτική της περικοπής του δημόσιου χρέους μέσω της μείωσης των δαπανών και της αύξησης των φόρων- έχει αγγίξει τα όρια της λαϊκής αποδοχής.
Στην πραγματικότητα, η μεταστροφή αυτή είναι περισσότερο στα λόγια, παρά στα έργα. Μπορεί η ρητορική να έχει αλλάξει, όμως δεν έχει υπάρξει στροφή 180 μοιρών στην πολιτική.
Σίγουρα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δίνει στις κυβερνήσεις περισσότερο χρόνο για να μειώσουν τα ελλείμματα προϋπολογισμού τους στα όρια της Ε.Ε., κυρίως διότι η ύφεση κατέστησε τους στόχους αυτούς ανέφικτους.
Οι χώρες της ευρωζώνης έχουν πλέον ένα περιθώριο να ανασάνουν, διότι οι αγορές ομολόγων έχουν σταματήσει να πανικοβάλλονται από τότε που η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δήλωσε πέρυσι ότι θα ενεργήσει αποφασιστικά εάν χρειαστεί για να διατηρήσει το ευρώ.
Η έμφαση από την Ε.Ε. τώρα δίνεται στη μείωση των «δομικών ελλειμμάτων» -ενός ελαστικού μέτρου που σκοπός του είναι να υπολογίζει τον οικονομικό κύκλο– και στη μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας και των συνταξιοδοτικών συστημάτων, ανοίγοντας περισσότερους κλάδους στον ανταγωνισμό και χαλαρώνοντας τους επιχειρηματικούς κανονισμούς προκειμένου να βελτιώνονται οι προοπτικές ανάπτυξης των χωρών.
Ήδη βρίσκονται στα σκαριά μικρά κίνητρα, εν μέσω τεράστιων πολιτικών τυμπανοκρουσιών, για την καταπολέμηση της ανεργίας των νέων, που απειλεί τη νότια Ευρώπη με μια χαμένη και αποξενωμένη γενιά.
Η ΕΚΤ διερευνά τρόπους για να χαλαρώσει τον δανεισμό προς τις μικρότερες επιχειρήσεις στην ευρωπεριφέρεια. Όμως, αν και διατηρεί «ανοικτές» τις κάνουλες της ρευστότητας προς τις τράπεζες, δεν έχει καμία πρόθεση να ακολουθήσει στα βήματα των κεντρικών τραπεζών των ΗΠΑ, της Βρετανίας και της Ιαπωνίας και να αρχίσει να τυπώνει χρήμα για να τονώσει την ανάπτυξη.
«Δεν είναι ότι αφήνουμε τις πολιτικές λιτότητας», δήλωσε ο Carsten Brzeski, οικονομολόγος της ING στις Βρυξέλλες. «Έχει να κάνει με τον ρυθμό της προσαρμογής και με στροφή στις δομικές μεταρρυθμίσεις, προκειμένου να αποφευχθεί ένα πτωτικό σπιράλ λιτότητας».
Αν και η ΕΚΤ πιθανότατα θα κάνει περισσότερα για να αυξήσει την παροχή πίστεως προς τις επιχειρήσεις στις προβληματικές χώρες της Ευρώπης, το βασικό εμπόδιο για τις επενδύσεις στην περιοχή είναι η έλλειψη ζήτησης, για την οποία δεν υπάρχει εύκολη λύση, σημείωσε ο ίδιος.
Οι νομοθέτες και οι κεντρικοί τραπεζίτες της Ε.Ε. λένε πως οι χώρες με υψηλό χρέος δεν θα έχουν εναλλακτική στην περιστολή των δαπανών και στη συρρίκνωση του κράτους, για πολλά χρόνια ακόμα, όσο πολιτικά αχώνευτο και αν είναι αυτό.
«Η ανάπτυξη αποτελεί το κλειδί της εξόδου από την κρίση, όλοι συμφωνούμε σε αυτό», δήλωσε ο επικεφαλής της Bundesbank, Jens Weidmann, σε ομιλία του σε Γάλλους επιχειρηματίες την περασμένη εβδομάδα. «Όμως, η αποκήρυξη της δημοσιονομικής προσαρμογής δεν θα μας φέρει πιο κοντά σε αυτόν τον στόχο».
Τα πολιτικά όρια
Στις 22 Απριλίου, ο Μπαρόζο αναγνώρισε τα πολιτικά όρια της λιτότητας, θυμίζοντας το σχόλιο του προκατόχου του, Ρομάνο Πρόντι, το 2002, ο οποίος είχε πει πως οι κανόνες προϋπολογισμού της Ε.Ε. είναι ηλίθιοι διότι είναι πολύ αυστηροί.
«Αν και νομίζω πως αυτή η πολιτική θεμελιωδώς είναι σωστή, νομίζω πως έχει φτάσει στα όρια», δήλωσε ο Μπαρόζο. «Μια πολιτική για να είναι επιτυχημένη δεν πρέπει μόνο να έχει σχεδιαστεί σωστά, αλλά πρέπει να έχει και κι ελάχιστη πολιτική και κοινωνική στήριξη».
Σε ορισμένους αυτό ακούστηκε σαν τον Πάπα να αμφισβητεί την ύπαρξη του Θεού. Οι εφημερίδες βγήκαν με χαρούμενους πρωτοσέλιδους τίτλους που αναφέρονταν στο «Τέλος της λιτότητας» σε χώρες όπως η Ιρλανδία, που έχουν υποστεί σκληρές περικοπές, ενώ παράλληλα ενόχλησε πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.
Στις Βρυξέλλες, ανώτατος αξιωματούχος σε τακτική του συνάντηση με εθνικούς ηγέτες δήλωσε πως ο Μπαρόζο «είχε κάνει λάθος ανακοίνωση» και πως δεν υπάρχει εναλλακτική στη λιτότητα, ακόμα και αν αποφευχθεί η λέξη.
«Η ιδέα ότι τώρα θα υπάρξουν ελλειμματικές δαπάνες, πως η εποχή της λιτότητας έχει τελειώσει, είναι αποπροσανατολιστική», ανέφερε ο αξιωματούχος.
«Στο περιθώριο, μπορούμε να αναβάλουμε την προσαρμογή του προϋπολογισμού κατά έναν χρόνο, όμως δεν είναι αυτή η απάντηση. Η απάντηση είναι η ανάπτυξη, και αυτό θα έρθει μόνο μέσω των δομικών μεταρρυθμίσεων και της βελτιωμένης παραγωγικότητας».
Η Γερμανίδα καγκελάριος Άγκελα Μέρκελ, που χρησιμοποιεί την οικονομική ευρωστία του Βερολίνου από την αρχή της κρίσης για να πιέσει για δημοσιονομική πειθαρχία, ξεκαθάρισε ότι η λιτότητα και η ανάπτυξη δεν είναι αντίθετες έννοιες και πως θα πρέπει να συνεχιστεί η εξοικονόμηση στους προϋπολογισμούς.
Με μια καλυμμένη επίκριση προς τη Γαλλία, που μέχρι στιγμής έχει αυξήσει τα έσοδα αντί να μειώσει τις δημόσιες δαπάνες για να περιορίσει το έλλειμμα του προϋπολογισμού της, το Βερολίνο ανέφερε πως οι κυβερνήσεις θα πρέπει να αποφεύγουν την αύξηση του φορολογικού βάρους που βλάπτει την ανάπτυξη.
Υπήρξαν δύο γεγονότα που εξασθένισαν την υποστήριξη για την εμπροσθοβαρή λιτότητα. Το πρώτο ήταν ότι ο οικονομολόγος του ΔΝΤ, Olivier Blanchard, παραδέχθηκε ότι η περικοπή των κρατικών δαπανών μπορεί να είχε μεγαλύτερη επίπτωση απ' όσο υπολογιζόταν στη μείωση της οικονομικής παραγωγής. Το δεύτερο ήταν ότι Αμερικανοί οικονομολόγοι βρήκαν λάθη στη θεωρία των Kenneth Rogoff και Carmen Reinhardt ότι το δημόσιο χρέος άνω του 90% του ΑΕΠ συρρικνώνει την ανάπτυξη.
Έτσι, σήμερα τα οικονομικά της λιτότητας είναι πιο ζοφερά σήμερα απ' ότ,ι ήταν όταν ξέσπασε η κρίση στην ευρωζώνη το 2010, ενώ και η πολιτική γίνεται όλο και δυσκολότερη.
Οι κυβερνήσεις στην Ελλάδα, στην Ιρλανδία, στην Πορτογαλία, στην Ισπανία και στην Ιταλία, που εφάρμοσαν μέτρα λιτότητας όπως οι περικοπές στους μισθούς του δημοσίου και στις θέσεις εργασίας, το πάγωμα των συντάξεων, η αύξηση των ορίων συνταξιοδότησης και η χαλάρωση των κανονισμών για τις απολύσεις, απορρίφθηκαν από τους ψηφοφόρους.
Οι διάδοχοί τους έχουν αντιμετωπίζει μαζικές διαδηλώσεις, άνοδο των λαϊκιστικών κινημάτων κατά της λιτότητας, αλλά και μεγάλη βουτιά στη δημόσια στήριξη για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι νομοθέτες της Ε.Ε. πάγωσαν όταν είδαν ότι κάηκε στις εκλογές ο τεχνοκράτης πρώην πρωθυπουργός Μάριο Μόντι στις εκλογές του Φεβρουαρίου, στις οποίες ανέβηκαν πολύ στην προτίμηση του κόσμου τα λαϊκιστικά κόμματα που τάσσονται κατά της λιτότητας.
Το μάθημα που φαίνεται πως έχουν πάρει οι ηγέτες όπως ο Γάλλος πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ και ο Ιταλός πρωθυπουργός Ενρίκο Λέττα,είναι ότι πρέπει να επιδιώξουν στα κρυφά τη δημοσιονομική πειθαρχία και να μιλούν με μεγαλύτερη έμφαση για την ανάπτυξη.
Το ερώτημα είναι εάν θα είναι πρόθυμοι να προχωρήσουν σε τολμηρές οικονομικές μεταρρυθμίσεις που χαλαρώνουν την εργασιακή προστασία, μειώνουν τα εργασιακά κόστη, ανοίγουν τα κλειστά επαγγέλματα και αλλάζουν τα κίνητρα για εργασία.
Το πολιτικό τίμημα τέτοιων μέτρων μπορεί να είναι υψηλό, αφού διαταράσσει το κατεστημένο, και οι οικονομικές «απολαβές» των υψηλότερων ρυθμών ανάπτυξης και της μεγαλύτερης δημιουργίας θέσεων εργασίας μπορεί να χρειαστεί χρόνια για να γίνουν αισθητές.