Τα παράγωγα (derivatives) είναι συμβόλαια με αξία που προκύπτει από την τιμή ενός άλλου στοιχείου, του υποκείμενου (underlying): μιας μετοχής, ενός δείκτη, ενός ομολόγου, ενός νομίσματος, ενός εμπορεύματος ή ενός επιτοκίου. Ο αγοραστής δεν αποκτά το ίδιο το περιουσιακό στοιχείο, αλλά μια υποχρέωση ή ένα δικαίωμα που συνδέεται με την τιμή του.
Υπάρχουν τέσσερα βασικά είδη: forwards, futures, options και swaps. Διαφέρουν στο αν δεσμεύουν ή δίνουν δικαίωμα, στο αν διαπραγματεύονται σε χρηματιστήριο ή εξωχρηματιστηριακά (OTC, over the counter) και στο αν ανταλλάσσουν μία πληρωμή ή μια σειρά πληρωμών.
Forwards (προθεσμιακά συμβόλαια)
Το forward είναι συμφωνία δύο μερών να αγοράσει το ένα και να πουλήσει το άλλο ένα υποκείμενο σε προκαθορισμένη τιμή και ημερομηνία. Διαπραγματεύεται εξωχρηματιστηριακά, συνήθως με μια τράπεζα, και οι όροι του προσαρμόζονται στις ανάγκες των μερών. Το αποτέλεσμα προκύπτει στη λήξη. Η ευελιξία έχει αντίτιμο τον κίνδυνο αντισυμβαλλομένου (counterparty risk): το άλλο μέρος μπορεί να μην εκπληρώσει την υποχρέωσή του.
Πού χρησιμοποιείται. Κυρίως από επιχειρήσεις που θέλουν να γνωρίζουν από σήμερα το κόστος ή το έσοδό τους σε ξένο νόμισμα ή σε εμπόρευμα.
Futures (συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης)
Το future έχει την ίδια λογική με το forward, αλλά είναι τυποποιημένο και διαπραγματεύεται σε χρηματιστήριο. Το μέγεθος, η λήξη και το υποκείμενο ορίζονται από το χρηματιστήριο. Ανάμεσα στον αγοραστή και τον πωλητή παρεμβάλλεται ο οίκος εκκαθάρισης (clearing house), που λειτουργεί ως κεντρικός αντισυμβαλλόμενος και περιορίζει τον κίνδυνο αντισυμβαλλομένου.
Ζητά περιθώριο ασφάλισης (margin) και αποτιμά τη θέση καθημερινά (mark-to-market): το κέρδος ή η ζημιά περνά στον λογαριασμό κάθε μέρα και, αν το υπόλοιπο πέσει κάτω από ένα όριο, ζητείται συμπλήρωση (margin call). Επειδή καταθέτουμε μόνο ένα μέρος της αξίας, υπάρχει μόχλευση (leverage). Η τιμή ενός future δεν είναι πρόβλεψη: προκύπτει από το κόστος κατοχής του υποκείμενου (cost of carry), δηλαδή τιμή συν τόκοι μείον μερίσματα.
Πού χρησιμοποιείται. Από θεσμικούς κυρίως επενδυτές για αντιστάθμιση χαρτοφυλακίων, από κερδοσκόπους (traders) για θέσεις με μόχλευση και από arbitrageurs όταν η τιμή αποκλίνει από τη δίκαιη αξία.
Options (δικαιώματα προαίρεσης)
Το option δίνει στον αγοραστή το δικαίωμα, όχι την υποχρέωση, να αγοράσει (call) ή να πουλήσει (put) το υποκείμενο στην τιμή άσκησης (strike price). Για το δικαίωμα πληρώνει στον πωλητή (writer) το premium. Η ασυμμετρία είναι το βασικό χαρακτηριστικό: ο αγοραστής χάνει το πολύ το premium, ενώ ο πωλητής εισπράττει το premium και αναλαμβάνει τον κίνδυνο· ο ακάλυπτος πωλητής call έχει θεωρητικά απεριόριστη ζημιά.
Το premium αποτελείται από την εσωτερική αξία (intrinsic value) και τη χρονική αξία (time value), που μηδενίζεται στη λήξη, και ακριβαίνει όταν αυξάνεται η μεταβλητότητα (volatility). Τα options ευρωπαϊκού τύπου ασκούνται μόνο στη λήξη, τα αμερικανικού οποιαδήποτε στιγμή μέχρι τη λήξη.
Πού χρησιμοποιείται. Έχουν πολλαπλές χρήσεις: ως ασφάλιση μιας θέσης (protective put), ως πηγή εισοδήματος (covered call), ως στοίχημα στην κατεύθυνση ή στο μέγεθος της κίνησης (straddle) και, με συνδυασμούς, για σχεδόν κάθε προφίλ κέρδους και ζημίας.
Swaps (συμβάσεις ανταλλαγής)
Το swap είναι συμφωνία δύο μερών να ανταλλάσσουν ταμειακές ροές σε προκαθορισμένες ημερομηνίες, υπολογισμένες πάνω σε μια ονομαστική αξία (notional). Διαπραγματεύεται κυρίως εξωχρηματιστηριακά και έχει κίνδυνο αντισυμβαλλομένου.
Ανάλογα με τη ροή, διακρίνουμε swaps επιτοκίου (interest rate swaps), νομισμάτων (currency swaps), εμπορευμάτων (commodity swaps), συνολικής απόδοσης μετοχών (total return swaps) και swaps πιστωτικής αθέτησης (credit default swaps, CDS), που λειτουργούν ως ασφάλιση απέναντι στην αθέτηση ενός εκδότη. Τα swaps επιτοκίου αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος της εξωχρηματιστηριακής αγοράς παραγώγων.
Πού χρησιμοποιείται. Για μετατροπή κυμαινόμενου κόστους δανεισμού σε σταθερό, για διαχείριση της ευαισθησίας ενός χαρτοφυλακίου ομολόγων στα επιτόκια και για αντιστάθμιση νομισματικού ή πιστωτικού κινδύνου.
Οι τρεις χρήσεις
Όλα τα είδη εξυπηρετούν τρεις σκοπούς. Με το hedging (αντιστάθμιση κινδύνου) μειώνουμε έναν κίνδυνο που ήδη έχουμε και πληρώνουμε είτε με κόστος είτε με παραίτηση από μέρος του κέρδους. Με το speculation (κερδοσκοπία) αναλαμβάνουμε εν γνώσει μας κίνδυνο με την προσδοκία κέρδους, και η μόχλευση ενισχύει το αποτέλεσμα και προς τις δύο κατευθύνσεις.
Με το arbitrage εκμεταλλευόμαστε μια απόκλιση ανάμεσα στην τιμή ενός παραγώγου και του υποκείμενου, χωρίς καθαρή έκθεση στην αγορά, και έτσι κρατούμε τις τιμές κοντά στη δίκαιη αξία τους.
| Είδος | Διαπραγμάτευση | Υποχρέωση ή δικαίωμα | Κίνδυνος αντισυμβαλλομένου | Τυπική χρήση |
|---|---|---|---|---|
| Forward | OTC | Υποχρέωση | Υπάρχει | Κλείδωμα ισοτιμίας ή τιμής |
| Future | Χρηματιστήριο | Υποχρέωση | Ελάχιστος (clearing house) | Αντιστάθμιση χαρτοφυλακίου, κερδοσκοπία |
| Option | Χρηματιστήριο ή OTC | Δικαίωμα για τον αγοραστή | Ελάχιστος στο χρηματιστήριο | Ασφάλιση, εισόδημα, στοίχημα στη μεταβλητότητα |
| Swap | OTC | Υποχρέωση ανταλλαγής ροών | Υπάρχει | Επιτόκια, νομίσματα, πιστωτικός κίνδυνος |
Κίνδυνοι και συμπέρασμα
Τα παράγωγα ενισχύουν τόσο τα κέρδη όσο όμως και τις ζημιές. Οι βασικοί κίνδυνοι είναι η μόχλευση και τα margin calls, ο κίνδυνος αντισυμβαλλομένου στα OTC συμβόλαια, η ρευστότητα που εξαφανίζεται σε κρίση και ο κίνδυνος βάσης, όταν το παράγωγο δεν κινείται ακριβώς όπως η θέση που προστατεύουμε. Πιστεύουμε ότι η χρήση τους πρέπει να ξεκινά από τον στόχο και όχι από το εργαλείο.
Πριν από κάθε θέση πρέπει να έχουμε καταλάβει πόση είναι η ονομαστική αξία, πόση η μέγιστη ζημιά, τι κόστος έχει και πότε λήγει.
ΣΗΜ.: Οι αριθμοί των παραδειγμάτων είναι υποθετικοί και δεν περιλαμβάνουν προμήθειες ή φόρους.
* Διευθυντής Έρευνας (Director of Research) στη Solidus Securities ΑΕΠΕΥ, καθοδηγεί την ανάλυση χαρτοφυλακίων και τη βελτιστοποίηση κατανομής περιουσιακών στοιχείων, αναπτύσσοντας ολοκληρωμένα χρηματοοικονομικά μοντέλα για την αξιολόγηση κινδύνου και την πρόβλεψη τάσεων της αγοράς. Πρόεδρος του ΕΕΠΑΜΑ - HACSA.
** Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί επενδυτική, φορολογική ή νομική συμβουλή. Τα στοιχεία είναι ενδεικτικά, βασίζονται σε δημόσια διαθέσιμα ιστορικά δεδομένα και δεν εγγυώνται μελλοντικές αποδόσεις. Πριν από κάθε επενδυτική απόφαση, συμβουλευτείτε πιστοποιημένο επενδυτικό σύμβουλο.