Πρωταθλήτρια η Ελλάδα στην... αρνητική αποταμίευση

Σε μια οξύμωρη πραγματικότητα εξελίσσεται η οικονομική καθημερινότητα των ελληνικών νοικοκυριών. Ενώ τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος δείχνουν συνεχή άνοδο του συνολικού υπολοίπου των καταθέσεων, η Ελλάδα κατατάσσεται για άλλη μια φορά στην τελευταία θέση μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ στον ρυθμό αποταμίευσης.

Αυτή η διαπίστωση αναδεικνύει μια βαθιά, δομική αδυναμία: οι Έλληνες, ως σύνολο, αναγκάζονται να «τρώνε από τα έτοιμα», καθώς το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημά τους δεν επαρκεί για να καλύψει τις τρέχουσες, καθαρές δαπάνες τους. Η αντίθετη πορεία μεταξύ καταθέσεων και αποταμίευσης κρύβει έντονη ανισοκατανομή του πλούτου.

Αλλο αποταμίευση και άλλο καταθέσεις

Είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε ότι η αποταμίευση δεν ταυτίζεται με τις καταθέσεις. Η αποταμίευση αντιπροσωπεύει τη ροή: το μέρος του τρέχοντος εισοδήματος που δεν καταναλώνεται σε μια δεδομένη περίοδο, αλλά μπαίνει «στην άκρη». Οι καταθέσεις είναι το στοκ: το συσσωρευμένο ποσό χρημάτων που βρίσκεται στους τραπεζικούς λογαριασμούς.

Το γεγονός ότι η αποταμίευση στην Ελλάδα είναι αρνητική σημαίνει ότι το καθαρό εισόδημα του τομέα των νοικοκυριών υπολείπεται των συνολικών δαπανών του. Για να καλυφθεί αυτό το έλλειμμα, τα νοικοκυριά αναγκάζονται είτε να ρευστοποιήσουν υπάρχοντα περιουσιακά στοιχεία (όπως να κάνουν αναλήψεις από παλαιότερες αποταμιεύσεις), είτε να δανειστούν.

Αύξηση καταθέσεων

Τα στοιχεία του Ταμείου Εγγύησης Καταθέσεων και Επενδύσεων (ΤΕΚΕ) αποκαλύπτουν μια ακραία συγκέντρωση: η συντριπτική πλειονότητα των καταθετών, το 71%, διαθέτει στους λογαριασμούς του ποσά κάτω των 1.000 ευρώ. Αυτό σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού δεν έχει ουσιαστικά «μαξιλάρι» ασφαλείας.

Για να γίνει κατανοητό το πώς το σύνολο των καταθέσεων αυξάνεται παρά την αρνητική αποταμίευση των πολλών, αρκεί ένα απλό παράδειγμα: Εάν 7 μικροκαταθέτες κάνουν ανάληψη 1.000 ευρώ ο καθένας, μειώνουν το σύνολο κατά 7.000 ευρώ. Εάν όμως, την ίδια στιγμή, μόλις 3 εύποροι καταθέτες αποταμιεύσουν από 3.000 ευρώ ο καθένας, αυξάνουν το σύνολο κατά 9.000 ευρώ.

Το τελικό αποτέλεσμα είναι μια καθαρή αύξηση των συνολικών καταθέσεων κατά 2.000 ευρώ, παρά το γεγονός ότι η πλειονότητα των ατόμων (οι 7 στους 10) μείωσε τις αποταμιεύσεις της. Η αύξηση του στοκ των καταθέσεων, επομένως, τροφοδοτείται από μια μειοψηφία, ενώ η πλειονότητα πιέζεται.

Η ανισότητα

Πρόσφατη μελέτη της Eurobank και του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών ρίχνει φως σε αυτές τις ανισότητες. Τα ευρήματα είναι αποκαλυπτικά: το 40% του συνολικού όγκου των αποταμιεύσεων προέρχεται από μόλις το 1% των νοικοκυριών με τα υψηλότερα εισοδήματα.

Αντίθετα, οι οικογένειες με δύο παιδιά εμφανίζουν κατά μέσο όρο αρνητική αποταμίευση, γεγονός που αναδεικνύει το βαρύ κόστος διαβίωσης και την πίεση που δέχονται τα μεσαία εισοδήματα. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το στοιχείο ότι οι συνταξιούχοι εμφανίζουν διπλάσιο ρυθμό αποταμίευσης σε σύγκριση με τους μισθωτούς, αντανακλώντας ίσως διαφορετικά καταναλωτικά πρότυπα και την αβεβαιότητα για το μέλλον.

Χρόνια παθογένεια

Η αρνητική αποταμίευση δεν είναι ένα νέο φαινόμενο για την Ελλάδα. Οι παράγοντες που την τροφοδοτούν παρατηρούνται συστηματικά εδώ και 17 χρόνια. Είναι χαρακτηριστικό ότι αυτή η τάση διατηρήθηκε ακόμα και την περίοδο της πανδημίας. Παρά το γεγονός ότι τότε οι καταθέσεις εκτινάχθηκαν – λόγω των αναγκαστικών περιορισμών στην κατανάλωση και των κρατικών ενισχύσεων – τα δομικά χαρακτηριστικά της χαμηλής/φθίνουσας αποταμίευσης παρέμειναν ενεργά.

Η συνεχιζόμενη αυτή κατάσταση υποσκάπτει τις προοπτικές της ελληνικής οικονομίας, καθώς μειώνει τους εγχώριους πόρους που είναι διαθέσιμοι για επενδύσεις και καθιστά τα νοικοκυριά πιο ευάλωτα σε μελλοντικές οικονομικές κρίσεις.