Ανατροπές που ανακατεύουν τις ισορροπίες στην αγορά του ρεύματος και ενισχύουν την εικόνα μιας Ευρώπης όπου κάθε χώρα τραβά το δικό της δρόμο για να αντιμετωπίσει την ενεργειακή κρίση, φέρνει η κίνηση της Ιταλίας να επιδοτήσει το κόστος του φυσικού αερίου για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Η κυβέρνηση Μελόνι ανακοίνωσε την Παρασκευή ότι πήρε το πράσινο φως από την Κομισιόν για να εφαρμόσει κάτι ανάλογο με το “Ιβηρικό μοντέλο”, δηλαδή να καλύπτει από μια τιμή και πάνω, το φυσικό αέριο που αγοράζουν οι ηλεκτροπαραγωγοί της χώρας, έτσι ώστε να συγκρατηθούν τα κόστη ρεύματος στην χονδρική, και άρα οι χρεώσεις για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Αν και δεν έχουν γίνει γνωστές οι λεπτομέρειες, το ιταλικό σχήμα, όπως αποκάλυψαν οι FT, ορίζει ένα πλαφόν για το φυσικό αέριο στα 59 ευρώ/ Μεγαβατώρα, πάνω από τα οποία θα ενεργοποιείται ένας μηχανισμός που θα αποζημιώνει τους ενεργειακούς ομίλους μέχρι την τρέχουσα τιμή στην οποία αγοράζουν το συγκεκριμένο καύσιμο.
Αν π.χ. το μέτρο εφαρμοζόταν σήμερα και οι ηλεκτροπαραγωγοί προμηθεύονταν φυσικό αέριο στα 88 ευρώ / Μεγαβατώρα, όσο η τρέχουσα τιμή του, τότε θα επιδοτούνταν με 29 ευρώ την Μεγαβατώρα, προκειμένου να χαμηλώσουν τα κόστη τους, να υποχωρήσει η τιμή χονδρικής και κατ’ επέκταση και τα τιμολόγια λιανικής που παρέχουν.
Αξιοποιώντας στην ουσία το ευρωπαϊκό εργαλείο για τις κρατικές ενισχύσεις METSAF (Middle East Crisis Temporary State Aid Framework), η Ιταλία που έχει μια από τις ακριβότερες αγορές ρεύματος πανευρωπαϊκά, καθώς εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από το φυσικό αέριο, φιλοδοξεί να μειώσει δραστικά τα κόστη της, να αποκτήσει μια φθηνή αγορά και να καταστεί και εξαγωγική.
Τον Σεπτέμβρη η χώρα είχε υψηλότερες κατά 45% τιμές από Γαλλία και Ισπανία που στηρίζονται κυρίως στην πυρηνική ενέργεια και τις ΑΠΕ, ενώ για σήμερα είναι η τέταρτη ακριβότερη στην ΕΕ, όπως δείχνει και ο παρακάτω χάρτης.
Γιατί αφορά την Ελλάδα
Στο ερώτημα γιατί αφορούν όλα αυτά την Ελλάδα, η απάντηση έχει δύο σκέλη. Το πολιτικό, καθώς ανεξαρτήτως του αποτελέσματος που θα έχουν τα παραπάνω, η κίνηση των Ιταλών επιβεβαιώνει τον κανόνα που θέλει πλειάδα χωρών εκ των 27 να δρομολογούν την δική τους λύση, έξω από τα συνηθισμένα πλαίσια, χωρίς να προσδοκούν πανευρωπαϊκή παρέμβαση. Το επιβεβαιώνει η πρόσφατη Σύνοδος Κορυφής των 27 και όλα όσα (δεν) αποφασίστηκαν για την ενεργειακή κρίση.
Το πρακτικό σκέλος, καθώς με την επιδότηση στο κόστος του φυσικού αερίου για την ηλεκτροπαραγωγή, η πολύ ακριβή αγορά ρεύματος της Ιταλίας (262 ευρώ/ Μεγαβατώρα σήμερα και 218 ευρώ ο μέσος όρος για τον Οκτώβρη), μπορεί να καταστεί φθηνότερη από πολλές γειτονικές της, ακόμη και σε σχέση με την ελληνική.
Αν και αυτό δεν θα συμβεί από την μια μέρα στην άλλη καθώς οι διαφορές μας είναι πολύ μεγάλες - 199 ευρώ η μέση τιμή για τον Οκτώβρη στην Ν. Ιταλία, 165 ευρώ η ελληνική - εντούτοις στο παραπάνω σενάριο, αντί να εξάγουμε ρεύμα στην Ιταλία, όπως συμβαίνει παραδοσιακά μέσω του υποβρύχιου καλωδίου που μας συνδέει με ισχύ 500 MW (έχει στόχο να φτάσει στα 1.500 MW), δεν αποκλείεται να αρχίσουμε να εισάγουμε.
Από την μια αυτό μπορεί να φέρει χαμηλότερες τιμές στην ελληνική αγορά χονδρικής, από την άλλη θα φέρει ανατροπές σε κάποια επιχειρηματικά πλάνα, αλλά και ευρύτερες πολιτικές, που είχαν σχεδιαστεί με εντελώς άλλα δεδομένα.
Ασφαλώς ένα τέτοιο σενάριο δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, αλλά όλες τις διασυνδεδεμένες με την Ιταλία χώρες, που σημειωτέον είναι όλες φθηνότερες. Από την Γαλλία, την Αυστρία και την Ελβετία, μέχρι την Σλοβενία, οι γείτονες θα βρεθούν να εισάγουν ξαφνικά άφθονη και φθηνή επιδοτούμενη ηλεκτρική ιταλική ενέργεια.
Και ακριβώς επειδή οι διασυνδέσεις της Ιταλίας με τον γειτονικό της βορρά είναι πολύ μεγαλύτερης χωρητικότητας σε σχέση με την μικρή ελληνική, οι ποσότητες που θα ρεύσουν στην Δυτική και Κεντρική Ευρώπη θα ανακατέψουν την τράπουλα και θα πυροδοτήσουν αντιδράσεις, καθώς θα φέρουν τα πάνω - κάτω στις γειτνιάζουσες αγορές.
Πώς θα λειτουργεί ο ιταλικός μηχανισμός
Αν και οι πληροφορίες αναφέρουν ότι η επιδότηση στο κόστος του αερίου για την ηλεκτροπαραγωγή θα καλύπτεται στην πορεία μέσω πρόσθετων χρεώσεων στους λογαριασμούς των καταναλωτών, το σκεπτικό του ιταλικού σχήματος φαίνεται να στηρίζεται στην λογική ότι οι επιβαρύνσεις για νοικοκυριά και επιχειρήσεις θα είναι πολύ μικρότερες μπροστά στα οφέλη που θα έχουν.
Κι αυτό καθώς το φυσικό αέριο συμμετέχει στο εθνικό μείγμα της Ιταλίας κατά 45%, ωστόσο υπήρξαν φέτος μήνες όπου ξεπέρασε και το 60%.
Αλλά σύμφωνα με τους ευρωπαϊκούς κανόνες, η χονδρική τιμή του ρεύματος καθορίζεται από την ακριβότερη μονάδα που χρησιμοποιείται για την κάλυψη της ζήτησης, δηλαδή το φυσικό αέριο. Και άρα, όλες οι υπόλοιπες τεχνολογίες που συμμετέχουν στη χρηματιστηριακή αγορά εκείνη την συγκεκριμένη ώρα, αμείβονται με την ίδια υψηλή τιμή χονδρικής.
Σε αδρές δηλαδή γραμμές, το σκεπτικό του ιταλικού σχήματος, είναι ότι η επιδότηση του αερίου θα έχει ως αποτέλεσμα να χαμηλώσει η χονδρική τιμή και για το υπόλοιπο 40% (σ.σ. στην υπόθεση ότι το αέριο έχει το 60%), αυτό που παράγεται από ΑΠΕ, υδροηλεκτρικά ή άλλες τεχνολογίες, με ό,τι αυτό σημαίνει συνολικά για τα κόστη στην αγορά της γείτονος.
Οι αρνητικές παρενέργειες
Στελέχη ωστόσο της αγοράς που μίλησαν στο Euro2day.gr με γνώση των ευρωπαϊκών διεργασιών, απαριθμούν μια σειρά από αρνητικές παρενέργειες και εκτιμούν ότι η συμφωνία της Ρώμης με την Κομισιόν μπορεί να μην φέρει το προσδοκώμενο, δηλαδή να μειώσει τις τιμές στο ρεύμα.
Το μέτρο ανοίγει το δρόμο στην υψηλά εξαρτημένη από το φυσικό αέριο, Ιταλία, να καταναλώνει ακόμη περισσότερο από το συγκεκριμένο καύσιμο. Από την στιγμή που το αέριο θα επιδοτείται, οι παίκτες της αγοράς δεν θα έχουν λόγο να προσέχουν σε τι τιμή το αγοράζουν. Σήμερα η αγορά του αερίου διέπεται από το λεγόμενο “price sensitivity”, όπου μια αύξηση της τιμής μπορεί να οδηγήσει σε απότομη μείωση της κατανάλωσης.
Κατ’ επέκταση τίθεται το ερώτημα ποιος θα καλύψει τα κόστη, στο σενάριο π.χ. που το αέριο συνεχίσει την ανοδική του πορεία και μεγαλώσει κι άλλο η διαφορά με το όριο των 59 ευρώ/ Μεγαβατώρα.
«Δεδομένης της μεγάλης εξάρτησης της Ιταλίας από το φυσικό αέριο για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, το σύστημα θα καταστεί τελικά μη βιώσιμο από πλευράς κόστους, ενώ θα επιφέρει μια σειρά παρενεργειών — από την αύξηση της ζήτησης για φυσικό αέριο έως την εξαγωγή επιδοτούμενου ηλεκτρικού ρεύματος σε γειτονικές χώρες», αναφέρει ο Simone Tagliapietra, ειδικός σε θέματα ενέργειας στο think tank Bruegel.
Το έτερο ζήτημα αφορά τις αντιδράσεις που θα προκαλέσουν σε άλλες χώρες οι εξαγωγές φθηνής επιδοτούμενης ηλεκτρική ενέργεια που θα πληρώνεται από τα χρήματα των Ιταλών φορολογουμένων.
Οι ειδικοί θεωρούν ότι θα ανοίξουν οι Ασκοί του Αιόλου και πλειάδα ευρωπαϊκών χωρών θα ζητήσουν από τις Βρυξέλλες να τους επιτραπεί να βάλουν πλαφόν στο φυσικό αέριο για την ηλεκτροπαραγωγή. Στην πράξη, το μοντέλο ευνοεί τις χώρες με μεγάλες δημοσιονομικές αντοχές που μπορούν να επιτύχουν χαμηλότερες τιμές στο ρεύμα, αλλά είναι σε βάρος των υπολοίπων.
Η Ιβηρική εξαίρεση
Ο μηχανισμός που συμφωνήθηκε με τις Βρυξέλλες είναι εμπνευσμένος από τη λεγόμενη «ιβηρική εξαίρεση» (Iberian exception), η οποία είχε συμφωνηθεί με την Ισπανία και την Πορτογαλία το 2022. Είχε την λογική ενός προσωρινού ανώτατου πλαφόν στην τιμή του φυσικού αερίου που χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Οχι τυχαία, όπως αναφέρουν οι FT, o μηχανισμός για την Ιταλία προωθήθηκε από την πρώην υπουργό Ενέργειας της Ισπανίας, Τερέζα Ριμπέρα, Αντιπρόεδρο πλέον στην Κομισιόν και αρμόδια για τις κρατικές ενισχύσεις και την πολιτική ανταγωνισμού στην Κομισιόν
Είχε προηγηθεί τον περασμένο Φλεβάρη η προσπάθεια της κυβέρνησης Μελόνι να μπορεί να επιδοτεί τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο για την κάλυψη του κόστους από το CO2, χωρίς να εγκριθεί τότε από την Κομισιόν.