Το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (EU ETS) αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της ευρωπαϊκής κλιματικής πολιτικής.
Το Σύστημα λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει», κατά την οποία οι ρυπαίνουσες επιχειρήσεις στην ενέργεια, τη βιομηχανία και τις μεταφορές υποχρεούνται να αγοράζουν δικαιώματα για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που εκλύουν στην ατμόσφαιρα. Οι κλάδοι που είναι εκτεθειμένοι στον διεθνή ανταγωνισμό λαμβάνουν ένα μέρος των δικαιωμάτων τους δωρεάν, προκειμένου να αποθαρρύνεται η μεταφορά της παραγωγής τους εκτός ΕΕ, προς χώρες με χαλαρότερη ή ανύπαρκτη περιβαλλοντική νομοθεσία.
Αναγνωρίζοντας πλέον την επείγουσα ανάγκη ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας εξαιτίας του υψηλού κόστους ενέργειας και του κόστους άνθρακα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσε τον Ιούλιο του 2026 πρόταση αναθεώρησης του Συστήματος για την περίοδο 2031-2040. Η διαβούλευση έκλεισε στις 3 Νοεμβρίου και το τελικό κείμενο θα διαμορφωθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών, με στόχο την επίτευξη συμφωνίας εντός του 2027.
Ο ΣΕΒ, μέσω της Διοίκησης και του γραφείου του στις Βρυξέλλες, και ως μέλος της BusinessEurope, συμμετέχει ενεργά στη διαβούλευση των ευρωπαϊκών πολιτικών για τη βιομηχανία, την ενέργεια και το κλίμα, καταθέτοντας προτάσεις.
Η συμμετοχή στη διαβούλευση για την αναθεώρηση του EU ETS είναι μέρος αυτής της συνολικότερης προσπάθειας προσέγγισης και διαλόγου με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όπου ο ΣΕΒ, σε συναντήσεις με τη BusinessEurope, αλλά και την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ursula Von der Leyen, αναδεικνύει σταθερά τα κρίσιμα θέματα που επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας.
Για τον ΣΕΒ, ο ρυθμός απανθρακοποίησης της βιομηχανίας πρέπει να συμβαδίζει με τις ρεαλιστικές δυνατότητες επένδυσης σε πράσινες τεχνολογίες, σημειώνει η σχετική ανακοίνωση. Διαφορετικά, η επίτευξη των κλιματικών στόχων θα έχει βαρύ τίμημα: την αποβιομηχάνιση της Ευρώπης.
Για να αποφευχθεί κάτι τέτοιο, είναι αναγκαίο ένα πλαίσιο πολιτικής που να δίνει στις επιχειρήσεις πραγματικό κίνητρο να επενδύουν σε καθαρές τεχνολογίες και ταυτόχρονα να τους επιτρέπει να παραμένουν ανταγωνιστικές έναντι παραγωγών σε τρίτες χώρες.
Η πρόταση της Επιτροπής βελτιώνει το ισχύον πλαίσιο, αλλά δεν δίνει πειστικές απαντήσεις στις μεγάλες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν η ευρωπαϊκή και η ελληνική βιομηχανία, εξ ου και ο ΣΕΒ στις προτάσεις του επισημαίνει:
- Την ανάγκη μεγαλύτερης ελάττωσης του Γραμμικού Συντελεστή Μείωσης (LRF), ο οποίος καθορίζει τον ετήσιο ρυθμό μείωσης του ανώτατου ορίου των δικαιωμάτων εκπομπών, ειδικά κατά το πρώτο μισό της περιόδου 2031-2040, οπότε και οι ενταγμένες στο Σύστημα επιχειρήσεις θα κληθούν να λάβουν κρίσιμες επενδυτικές αποφάσεις. Σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής, ο LRF θα διαμορφωθεί την περίοδο 2031-2035 σε 3,7% (από 4,4% την τριετία 2028-2030) και σε 1,7% την περίοδο 2036-2040. Αν και αξιολογείται κατ’ αρχήν θετικά η επιβράδυνση του LRF, θεωρούμε ότι η ελάττωση θα έπρεπε να είναι μεγαλύτερη κατά τα πρώτα έτη της περιόδου 2031-2040.
- Την ανάγκη μεγαλύτερης προστασίας της ευρωπαϊκής παραγωγής, ειδικά κατά την κρίσιμη μεταβατική περίοδο 2031–2035, και έως ότου αποδειχθεί στην πράξη η αποτελεσματικότητα του Μηχανισμού Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM) ως εργαλείου πρόληψης έναντι του κινδύνου διαρροής άνθρακα, δηλαδή, του κινδύνου μεταφοράς της παραγωγής σε χώρες με χαλαρότερους κλιματικούς κανόνες.
- Την ανάγκη διατήρησης των δωρεάν δικαιωμάτων εκπομπών CO2 για την ποσότητα που εξάγεται, με τρόπο συμβατό με τους κανόνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, με σκοπό τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας των εξαγωγών. Τα δωρεάν δικαιώματα εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα καταργούνται σταδιακά για προϊόντα όπως ο χάλυβας, το τσιμέντο, το αλουμίνιο και τα λιπάσματα, και αντικαθίστανται από ένα τέλος άνθρακα στις εισαγωγές στο πλαίσιο του CBAM. Καθώς περιορίζονται τα δωρεάν δικαιώματα, οι Ευρωπαίοι εξαγωγείς θα επιβαρύνονται με αυξανόμενο κόστος άνθρακα, χωρίς οι ανταγωνιστές τους να αντιμετωπίζουν ανάλογο κόστος για τις εκπομπές τους. Ως εκ τούτου, έχουμε καταθέσει εναλλακτικές προτάσεις που θα πρέπει να αξιολογήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
- Την απόσυρση της προτεινόμενης σύνδεσης της δωρεάν κατανομής με πρόσθετες επενδυτικές υποχρεώσεις. Η αιρεσιμότητα αυτή είναι επί της αρχής ασύμβατη με τον σκοπό των δωρεάν δικαιωμάτων, που είναι να προστατεύουν την ευρωπαϊκή παραγωγή από ανταγωνιστές που δεν πληρώνουν για τις εκπομπές τους. Πρακτικά, η βιομηχανία υποχρεώνεται να πραγματοποιήσει επενδύσεις ακόμα και αν δεν υπάρχουν οι οικονομικές και τεχνολογικές προϋποθέσεις που θα καθιστούσαν τις επενδύσεις αυτές πραγματικά συμφέρουσες.
Τέλος, ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα έχει η διαβούλευση για το προτεινόμενο πλαίσιο εφαρμογής του ETS στις θαλάσσιες μεταφορές. Η γεωγραφική θέση της χώρας, η εξάρτησή της από τις θαλάσσιες και τις οδικές μεταφορές και οι ελλείψεις σε κρίσιμες υποδομές διασύνδεσης απαιτούν ειδική αντιμετώπιση. Σε διαφορετική περίπτωση, είναι πιθανός ο κίνδυνος δυσανάλογης επιβάρυνσης για τη μεταφορά αγαθών, τον εφοδιασμό και την ενέργεια.