Γιγαντιαίοι… αστερίσκοι συνοδεύουν την υποχρέωση που ανέλαβαν οι Ιταλοί της Hellenic Train για επενδύσεις 420 εκατ. ευρώ: οι Ιταλοί δεσμεύονται μεν να φέρουν στη χώρα σύγχρονα και γρήγορα τρένα, που θα βάλουν σε γρήγορη γραμμή και τα δικά τους έσοδα, αλλά δεν θα έχουν αυτή την υποχρέωση και θα μπορούν να ζητήσουν μεγάλες αποζημιώσεις, εάν το Δημόσιο δεν κάνει πρώτα τα δικά του… θαύματα στις υποδομές και ιδιαίτερα στη γραμμή Αθήνα - Θεσσαλονίκη.
Η κυβέρνηση έχει προβάλει με έμφαση τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνει η Hellenic Train με βάση την αναθεωρημένη σύμβαση, που πλέον έχει κατατεθεί στη Βουλή προς κύρωση. Υποχρεώσεις, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στη λύση της σύμβασης του παρόχου, εάν παραβιασθούν.
Όμως, η άλλη πλευρά του νομίσματος ίσως έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Η νέα σύμβαση αντανακλά πλήρως και τις απαιτήσεις που προέβαλαν οι Ιταλοί επενδυτές στις διαπραγματεύσεις, ώστε να εκπληρωθεί ο στρατηγικός τους στόχος για θεαματική αύξηση εσόδων τα επόμενα χρόνια. Μια αύξηση που θα προέλθει από την κυκλοφορία γρήγορων τρένων και τη γενικότερη αναβάθμιση του σιδηροδρομικού έργου, με τρόπο που δεν θα πρέπει να θυμίζει καθόλου στο μέλλον την αποκαρδιωτική κατάσταση των ελληνικών σιδηροδρόμων, η οποία συνδέθηκε και με την τραγωδία στα Τέμπη.
Είναι χαρακτηριστικό ότι στη σύμβαση έχουν ενσωματωθεί, χωρίς να είναι δεσμευτικές, οι προβλέψεις της Hellenic Train ότι από το χαμηλό των 49,2 εκατ. ευρώ, τα έσοδα της εταιρείας θα εκτιναχθούν 283% υψηλότερα το 2026, φθάνοντας τα 188,6 εκατ. ευρώ (γράφημα).
«Βουνό» υποχρεώσεων για το Δημόσιο
Μέσα από την αναθεωρημένη σύμβαση, οι Ιταλοί εξασφάλισαν ότι δεν θα την… πατήσουν ξανά, όπως στο παρελθόν, φέρνοντας σχετικά γρήγορα τρένα σε ένα σιδηροδρομικό δίκτυο που αποδείχθηκε ότι δεν μπορούσε να τα «σηκώσει».
Έτσι, η σύμβαση περιγράφει ένα ιδιότυπο πινγκ πονγκ μεταξύ Δημοσίου και Hellenic Train, όπου πριν από κάθε επένδυση του σιδηροδρομικού παρόχου θα πρέπει να έχει εκπληρώσει το Δημόσιο τις δικές του δεσμεύσεις για το δίκτυο, ορισμένες εκ των οποίων χαρακτηρίζονται και ως υπερβολικά φιλόδοξες από όσους γνωρίζουν τα προβλήματα των ελληνικών σιδηροδρόμων.
Ειδικότερα, η πρώτη και δυσκολότερη υποχρέωση που αναλαμβάνει το Δημόσιο με χρονικό ορίζοντα εκπλήρωσης την 31η Αυγούστου 2026 είναι, όπως αναφέρεται στα «ψιλά γράμματα» της σύμβασης, η «ολοκλήρωση έργων Αθήνα - Θεσσαλονίκη (31.8.26) - ETCS-1 baseline 4, διπλή ηλεκτροδοτούμενη γραμμή, χρόνο εκτέλεσης κάτω των 4 ωρών».
Όπως αναφέρουν πηγές που γνωρίζουν σε βάθος το θέμα, το Δημόσιο, με βάση τη σύμβαση, δεν υποχρεώνεται μόνο να εγκαταστήσει έγκαιρα το πολυσυζητημένο σύστημα ασφάλειας ETCS, αλλά θα πρέπει και το τελικό αποτέλεσμα της αναβάθμισης του δικτύου να είναι ακριβώς αυτό που συμβαδίζει με τις επιχειρηματικές απαιτήσεις της Hellenic Train, δηλαδή να επιτρέπει πλέον το δίκτυο να κυκλοφορούν με υψηλές ταχύτητες τα γρήγορα τρένα, ώστε να γίνει πραγματικότητα το άπιαστο, μέχρι σήμερα, όνειρο της μείωσης του χρόνου κάτω από τις 4 ώρες.
Η εισαγωγή της «ρήτρας» των 4 ωρών στη σύμβαση σχετίζεται με αυτό που αποτελεί κοινό μυστικό όσων γνωρίζουν τα θέματα των σιδηροδρόμων: οι ταχύτητες των τρένων στη γραμμή Αθήνα - Θεσσαλονίκη δεν περιορίζονται μόνο από τη μη εγκατάσταση του ETCS αλλά και από άλλα σοβαρά προβλήματα της υποδομής, όπως η χαμηλή ποιότητα των σκύρων, δηλαδή του υλικού έδρασης των γραμμών.
Έτσι, υπάρχει το ενδεχόμενο να ολοκληρώσει το Δημόσιο τα έργα στη γραμμή Αθήνας - Θεσσαλονίκης, αλλά όταν δοκιμασθούν στην πράξη οι ταχύτητες των τρένων, να διαπιστωθεί από τη Hellenic Train ότι είναι αδύνατο να εξυπηρετήσει η σιδηροδρομική υποδομή γρήγορα δρομολόγια κάτω των 4 ωρών.
Μόνο αν πάνε όλα καλά, η Hellenic Train θα έχει τη συμβατική υποχρέωση να κάνει το επόμενο βήμα για τις δικές της επενδύσεις στα τρένα, δηλαδή, σύμφωνα με τη σύμβαση, την «κατάθεση του φακέλου έγκρισης του οχήματος για τον νέο στόλο ηλεκτροκίνητων τρένων έως τις 31.12.2026».
Επιπλέον, για να εκπληρωθεί αυτή η υποχρέωση του παρόχου, θα πρέπει και έως τις 30 Ιουνίου 2026 να έχει ενεργοποιηθεί η γραμμή Άγιοι Θεόδωροι - Λουτράκι.
Για να φθάσουμε, σύμφωνα με τη σύμβαση, στην ολοκλήρωση της επένδυσης της Hellenic Train σε 23 τρένα ως τις 31 Δεκεμβρίου 2027, καθώς και στην ολοκλήρωση του IT και της αναβάθμισης των εγκαταστάσεων συντήρησης, θα πρέπει ως τις 31 Δεκεμβρίου 2027 να έχει ολοκληρωθεί η υπογειοποίηση του δικτύου στα Σεπόλια και να έχει ολοκληρωθεί η γραμμή Ρίο - Αθήνα. Επίσης, ως το τέλος του 2026 θα πρέπει να έχει ενεργοποιηθεί η γραμμή Αθήνα - Μέγαρα.
Χωρίς να έχει άλλες συμβατικές υποχρεώσεις ο πάροχος, το Δημόσιο θα πρέπει επίσης, πριν το τέλος του 2028, να έχει ολοκληρώσει το τμήμα Λάρισα - Βόλος, καθώς και το τμήμα Παλαιοφάρσαλα - Καλαμπάκα.
Τα δικαιώματα της Hellenic Train
Από το κείμενο της σύμβασης γίνεται σαφές ότι αν όλα πάνε κατ’ ευχήν με τις επενδύσεις αποκατάστασης/αναβάθμισης του σιδηροδρομικού δικτύου από την πλευρά του Δημοσίου, η Ελλάδα θα αποκτήσει σύγχρονα τρένα και η Hellenic Train θα εισπράξει αυξημένα έσοδα. Τι θα συμβεί, όμως, αν επαναληφθούν οι αστοχίες στα σιδηροδρομικά έργα;
Είναι σημαντικό ότι η Hellenic Train εξασφάλισε μια πολύ γρήγορη και αποτελεσματική διαδικασία επίλυσης όποιων διαφορών με το Δημόσιο, οι οποίες δεν θα παραπέμπονται πλέον στην «αργή», τακτική Δικαιοσύνη, αλλά προβλέπεται ότι θα επιλύονται οριστικά μέσω Διαιτησίας στην Αθήνα (από τριμελές διαιτητικό δικαστήριο).
Επιπλέον, η Hellenic Train εξασφάλισε ότι θα μπορεί να μην υλοποιήσει ή να καθυστερήσει τις δεσμεύσεις της για επενδύσεις, χωρίς να υποστεί κυρώσεις, στις ακόλουθες περιπτώσεις:
- Μη υλοποίηση έργων υποδομής από το Δημόσιο: Η υποχρέωση του παρόχου για επενδύσεις σε νέα σύγχρονα τρένα είναι ρητά «αλληλένδετη με το χρονοδιάγραμμα σταδιακής υλοποίησης των έργων αναβάθμισης της σιδηροδρομικής υποδομής». Εάν το Ελληνικό Δημόσιο δεν εκτελέσει ή καθυστερήσει τα έργα αναβάθμισης που περιγράφονται στο Παράρτημα Δ της σύμβασης, τότε η Hellenic Train όχι μόνο δεν υποχρεούται να τηρήσει το χρονοδιάγραμμα, αλλά αποκτά και δικαίωμα αποζημίωσης για θετική και αποθετική ζημία. Αυτό σημαίνει ότι θα μπορεί να διεκδικήσει ακόμη και αποζημίωση για διαφυγόντα κέρδη.
- Εξάρτηση από ειδικά έργα αποκατάστασης (π.χ. Θεσσαλία): Στο Παράρτημα Δ αναφέρεται συγκεκριμένα ότι η προμήθεια πρόσθετου στόλου αυτοκινηταμαξών υψηλών ταχυτήτων (ή η αναβάθμιση υπάρχοντος) θα προχωρήσει μετά την ολοκλήρωση των έργων αναβάθμισης και αποκατάστασης της υποδομής στη Θεσσαλία, η οποία επλήγη από τη θεομηνία «Daniel».
- Απουσία αποκλειστικής υπαιτιότητας: Η επιβολή ποινών ή η καταγγελία της σύμβασης λόγω μη τήρησης του επενδυτικού προγράμματος έως την 1.1.2027 προβλέπεται μόνο στην περίπτωση που η καθυστέρηση οφείλεται σε «αποκλειστική υπαιτιότητα» του παρόχου. Εάν συντρέχουν λόγοι ανωτέρας βίας ή υπαιτιότητα τρίτων, οι δεσμεύσεις αυτές αναστέλλονται ή μετατίθενται.
- Αμοιβαία τροποποίηση του πλάνου: Προβλέπεται η δυνατότητα το Παράρτημα Δ (Επενδύσεις) να εξετάζεται στο τέλος κάθε έτους και, εφόσον προκύπτει ανάγκη αναθεώρησης βάσει τρεχόντων δεδομένων, να τροποποιείται με έγγραφη συμφωνία των μερών.