Ο Άγγλος παθολόγος Έντουαρντ Τζένερ έχει καταγραφεί στην ιστορία ως ο «πατέρας» του εμβολιασμού, εφαρμόζοντας πρώτος τον «δαμαλισμό» ως μέσο προστασίας από την ευλογιά. Το 1796 εμβολίασε τον 8χρονο Τζέιμς Φίλιπς με υγρό από το πύον των φυσσαλίδων που έβγαζαν στα χέρια όσοι άρμεγαν τις αγελάδες και για κάποιο λόγο δεν νοσούσαν. Στη συνέχεια ο μικρός ήρθε σε επαφή με άρρωστα άτομα, αλλά δεν νόσησε.
Η πρώτη ονομασία προέρχεται από τη μεσαιωνική λέξη δαμάλι (=μικρό μοσχάρι) και αργότερα ονομάστηκε vaccine (εμβόλιο) από την λατινική λέξη vacca (αγελάδα).
Μαζί με την επαναστατική για την εποχή μέθοδο πρόληψης γεννήθηκε και το φαινόμενο του αντιεμβολιασμού. Ένα μέρος του πληθυσμού αντέδρασε, άρχισαν να διατυπώνονται φόβοι για τερατογενέσεις, ενώ εφημερίδες της εποχής δημοσίευαν σκίτσα και καρικατούρες με ανθρώπους να βγάζουν κεφάλι αγελάδας μετά τον εμβολιασμό τους.
Κατά πολλούς οι «ρίζες» της τεχνητής ανοσοποίησης ξεκινούν σχεδόν έναν αιώνα νωρίτερα από τον Τζένερ, πάλι για την ευλογιά, με πρωτοπόρους δύο Έλληνες γιατρούς: Τον Ιάκωβο Πυλαρινό από το Ληξούρι της Κεφαλονιάς, που έκανε τον λεγόμενο «ευλογισμό» το 1701 στην οθωμανική Κωνσταντινούπολη, και τον Εμμανουήλ Τιμόνη από τη Χίο, ο οποίος λίγα χρόνια αργότερα (1714) δημοσίευσε σχετική μελέτη σε βρετανικό επιστημονικό περιοδικό, που ανακοινώθηκε και στη Βασιλική Ιατρική Εταιρεία του Λονδίνου.
Σχεδόν 3 αιώνες μετά τον «ευλογισμό» του Πυλαρινού και 2 αιώνες μετά τον «δαμαλισμό» του Τζένερ, η ευλογιά εξαφανίστηκε επίσημα από την ανθρωπότητα το 1980.
Σε όλο αυτό το διάστημα αναπτύχθηκε αμέτρητος αριθμός εμβολίων, που εξάλειψαν ή μείωσαν δραματικά θανατηφόρες και υπερμεταδοτικές λοιμώδεις νόσους, σώζοντας εκατομμύρια ζωές.
Ο Άγγλος παθολόγος Εντουαρντ Τζένερ
Με αφορμή την πανδημία COVID-19 και το μεγαλύτερο πρόγραμμα εμβολιασμού στην ιστορία της ανθρωπότητας που βρίσκεται σε εξέλιξη για την τιθάσευσή της, ο καθηγητής Παιδιατρικής – Λοιμωξιολογίας στο ΑΠΘ και μέλος της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών, Εμμανουήλ Ροηλίδης, κάνει μια μικρή αναδρομή στην ιστορία του εμβολιασμού, εντοπίζει οφέλη αλλά και τρωτά σημεία των εμβολίων και αναφέρεται στα εμβόλια ακριβείας που έρχονται. Η παρουσίαση έγινε σε πρόσφατη εκδήλωση του πραγματοποίησαν πριν από λίγες μέρες στο δημαρχείο Θεσσαλονίκης ο Σύλλογος Αποφοίτων ΑΠΘ και ο Σύλλογος Αποφοίτων ΑΠΘ Κύπρου.
Το μεγαλύτερο επίτευγμα του 20ού αιώνα
Όπως ανέφερε ο κ. Ροηλίδης, ο 20ος αιώνας ήταν αυτός που σηματοδότησε κυρίως την ανάπτυξη των πιο αποτελεσματικών εμβολίων και την ευρεία χρήση τους στον παγκόσμιο πληθυσμό. Δεν είναι τυχαίο ότι οι εμβολιασμοί έχουν αναγνωριστεί ως το πρώτο στη λίστα από τα 10 μεγαλύτερα επιτεύγματα στη δημόσια υγεία για τον περασμένο αιώνα, με δεύτερη τη χλωρίωση του πόσιμου νερού.
Η νόσος κατά της οποίας αναπτύχθηκε το πρώτο εμβόλιο, η ευλογιά, εξαλείφθηκε το 1980, τρία χρόνια μετά την καταγραφή του τελευταίου περιστατικού (1977).
Σε όλο αυτό το διάστημα, ο εμβολιασμός έχει αποτελέσει βασικό όπλο για την πρόληψη των περισσότερων μεγάλων μεταδοτικών νόσων που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα, αποτρέποντας εκατομμύρια θανάτους ετησίως: Λύσσα, τυφοειδής πυρετός, χολέρα, πανώλη, διφθερίτιδα, κοκκύτης, φυματίωση, τέτανος, κίτρινος πυρετός, εγκεφαλίτιδα από κρότωνα, τύφος, πολυομελίτιδα, παρωτίτιδα, ιλαρά, ερυθρά, πνευμονιοκοκκική νόσος, ιαπωνική εγκεφαλίτιδα, ανεμοβλογιά, μηνιγγιτοδοκκική νόσος, έρπητας ζωστήρας, καρκίνος τραχήλου της μήτρας.
«Στο μέλλον θα δούμε πολλά ακόμη να έρχονται, όπως είδαμε τώρα για τον COVID-19. Σε στάδιο ανάπτυξης ή έρευνας βρίσκονται εμβόλια για την ελονοσία, για την φυματίωση και άλλες ασθένειες, ενώ συνεχίζονται οι προσπάθειες για τον ιό HIV», ανέφερε ο καθηγητής και πρόσθεσε: «Παράλληλες προσπάθειες γίνονται και για νοσήματα που δεν είναι λοιμώδη, όπως αλλεργίες, νόσος Αλτσχάιμερ, σκλήρυνση κατά πλάκας κ.ά.»
Εμμανουήλ Ροηλίδης- εισήγηση ΙΙ
Τα εμβόλια «θύματα του εαυτού τους»
Ένας βασικός κίνδυνος που προκύπτει είναι ο εφησυχασμός και η αμφισβήτηση της αξίας του εμβολιασμού κατά ορισμένων νόσων που τείνουν να «ξεχαστούν».
«Έχουμε ξεχάσει νόσους όπως πολυομελίτιδα, η ιλαρά και άλλες. Ο νέος γιατρός δεν βλέπει πια ανεμοβλογιά. Ένα μέρος του πληθυσμού αρχίζει να εφησυχάζει και να λέει τι τα χρειαζόμαστε πλέον τα εμβόλια, εφόσον αυτές οι νόσοι δεν υπάρχουν. Και έτσι οι νόσοι επανέρχονται και κάνουν πανδημίες», είπε ο καθηγητής, κάνοντας λόγο για το φαινόμενο στο οποίο τα εμβόλια γίνονται θύματα του εαυτού τους. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε τη Συρία, η οποία είχε ένα πολύ καλό εμβολιαστικό πρόγραμμα, αλλά έμεινε πίσω λόγω των πολέμων με αποτέλεσμα να επανεμφανιστούν «ξεχασμένα» νοσήματα.
Άλλες αιτίες αμφισβήτησης εμβολιασμών είναι η κρίση αξιών, η άνθηση εναλλακτικών μορφών ιατρικής και η παραπληροφόρηση μέσω των κοινωνικών δικτύων.
COVID-19 και εμβόλια του μέλλοντος
Η ταχεία ανάπτυξη αποτελεσματικών εμβολίων κατά του ιού SARS-CoV-2 και της COVID-19 λοίμωξης προέκυψε λόγω της παγκόσμιας κοινωνικής απαίτησης, της τεράστιας συνεργασίας ερευνητικών κέντρων, κυβερνήσεων και φαρμακοβιομηχανιών, αλλά και της διαθέσιμης τεχνολογίας mRNA.
Ο κ.Ροηλίδης επεσήμανε την αξία του εμβολιασμού του παγκόσμιου πληθυσμού για τον έλεγχο της πανδημίας, ενώ αναφέρθηκε και στα εμβόλια του μέλλοντος, τα οποία θα δρουν εξατομικευμένα και με ακρίβεια.
Όπως είπε, τα αδύνατα σημεία αρκετών εμβολίων σήμερα είναι:
- η περιορισμένη ανοσογονικότητα, που απαιτεί πολλαπλές δόσεις (π.χ. ένα παιδάκι κάνει δύο φορές εμβόλιο για ιλαρά, ερυθρά κ.λπ., 5 φορές για κοκκύτη)
- Παθογόνα που δύσκολα στοχεύονται με εμβόλια λόγω ενδογενών βιολογικών χαρακτηριστικών, (π.χ. γενετική/αντιγονική μεταβλητότητα στελεχών γρίπης)
- Εμπειρική ανάπτυξη εμβολίων, στηριζόμενη στην αδρανοποίηση μικροοργανισμών ή καθορισμό συστατικών τους, που είναι συνήθως λογότερο ανοσογόνα από τους ίδιους.
Υπογράμμισε πως αρκετοί παράγοντες επηρεάζουν την ανοσιακή απάντηση, όπως φύλλο ηλικία, ανοσιακή κατάσταση, κλιματολογικές συνθήκες, γεωγραφική θέση, συγχορήγηση ή ξεχωριστή χορήγηση, είδος μικροοργανισμού (μικρόβια ή ιοί).
«Το εμβόλιο του πνευμονιοκόκκου για παράδειγμα, που θα κάνει ένας άνθρωπος 70 ετών, το ίδιο θα κάνει και ένα βρεφάκι 2 μηνών», είπε χαρακτηριστικά, για να προσθέσει πως αυτά θα αλλάξουν με τα εμβόλια ακριβείας του μέλλοντος. «Θα είναι εξατομικευμένα εμβόλια, που θα λαμβάνουν υπόψη τον πληθυσμό – στόχο (εμβόλιο για τους Ασιάτες, εμβόλιο για τους Ευρωπαίους, εμβόλιο για τους Αφρικανούς). Είναι σε τέτοια μορφή ώστε να ενεργοποιούν εκλεκτικά το ανοσιακό σύστημα, στοχεύοντας σε ανατομικά σημεία, κύτταρα ή μοριακά μονοπάτια που δημιουργούν μια προφυλακτική ανοσιακή απάντηση», είπε και πρόσθεσε: «Από τα εμβόλια ‘ένα για όλους’ θα περάσουμε σε εμβόλια που ταιριάζουν σε συγκεκριμένο άτομο».