Οι εικόνες που διέρρευσαν από το Ιράν έδειχναν μια χώρα βυθισμένη στο χάος: δεκάδες, αν όχι εκατοντάδες, χιλιάδες διαδηλωτές· σάκοι πτωμάτων τοποθετημένοι έξω από νεκροτομεία· πυροβολισμοί στους δρόμους.
Η αναταραχή φαινόταν την προηγούμενη εβδομάδα να έχει τέτοια δυναμική, ώστε οι αντίπαλοι της Ισλαμικής Δημοκρατίας υπέθεταν ότι το καθεστώς βρισκόταν κοντά στην κατάρρευση και ότι ο ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, σχεδίαζε μια διαφυγή τύπου Άσαντ.
Ωστόσο, λίγες μέρες αργότερα, Ιρανοί, επικοινωνώντας μέσω ασταθών τηλεφωνικών γραμμών και μυστικών δορυφορικών συνδέσεων στο διαδίκτυο, καθώς και διεθνείς παρατηρητές, αναφέρουν ότι οι διαδηλώσεις φαίνεται να έχουν εξασθενήσει, γράφουν οι Financial Times.
Με ελάχιστες αξιόπιστες πληροφορίες να διαφεύγουν από τους περιορισμούς του ιρανικού διαδικτύου και με την παραπληροφόρηση να κατακλύζει το κενό, η ακριβής αποτύπωση του τι συνέβη σε μια χώρα 90 εκατομμυρίων κατοίκων είναι σχεδόν αδύνατη.
Όμως, από τηλεφωνικές συνεντεύξεις, μηνύματα μέσω κρυπτογραφημένων επικοινωνιών που στήθηκαν από ακτιβιστές και τις καταθέσεις που συγκέντρωσαν οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, προκύπτει μια ζοφερή εικόνα.
Αυτές απεικονίζουν μια πικρή εθνική αναταραχή, καθώς διαδηλωτές, ένοπλοι ταραχοποιοί και οι δυνάμεις ασφαλείας του αυταρχικού καθεστώτος μάχονταν μεταξύ τους για τον έλεγχο των δρόμων. Παρέχουν ορισμένες λεπτομέρειες για μια βίαιη και ευρείας κλίμακας αντίδραση του καθεστώτος, μια πρωτοφανή καταστολή που θα μπορούσε να θεωρηθεί ανάλογη της στιγμής της Πλατείας Τιεν-Αν-Μεν για την Ισλαμική Δημοκρατία.
Δείχνουν επίσης μια επισφαλή στιγμή μεγάλης αναμονής, «ότι οι ΗΠΑ και το Ισραήλ θα αναλάβουν κάποιο είδος δράσης», δήλωσε ένας κάτοικος.
Οι διαδηλώσεις είχαν τις ρίζες τους σε οικονομική δυσφορία, ξεκινώντας στα τέλη Δεκεμβρίου, όταν έμποροι στην Τεχεράνη έκλεισαν τα καταστήματά τους εξοργισμένοι από την απότομη κατάρρευση της ιρανικής ισοτιμίας και τον υψηλό πληθωρισμό.
Όμως γρήγορα εξελίχθηκαν σε μια πολύ ευρύτερη κίνηση κατά του καθεστώτος, με συνθήματα όπως «θάνατος στον Χαμενεΐ» και «θάνατος στον δικτάτορα» να αντηχούν σε πόλεις και κωμοπόλεις σε όλη τη χώρα.
Η αρχική αντίδραση του καθεστώτος -τουλάχιστον με τα δικά του βάρβαρα μέτρα ως κριτήριο- φαινόταν συγκρατημένη, καθώς οι αξιωματούχοι προσπαθούσαν να μετριάσουν τις οικονομικές ανησυχίες των διαδηλωτών.
«Τις πρώτες μέρες, οι αριθμοί αυξάνονταν, αλλά δεν υπήρχε ατμόσφαιρα φόβου», δήλωσε ένας καθηγητής Ιστορίας, μιλώντας μέσω σύνδεσης Starlink. Αφού η κυβέρνηση ζήτησε από τα κολέγια και τα πανεπιστήμια να ακυρώσουν τα μαθήματα στις αρχές Ιανουαρίου, οι φοιτητές του καθηγητή συμμετείχαν στις διαδηλώσεις.
«Δεν είδα καμία βία -ούτε από τη μεριά μας ούτε από την κυβέρνηση», είπε.
Αυτό άλλαξε στις 8 μ.μ. την Πέμπτη 8 Ιανουαρίου, όταν πλήθη φάνηκαν να κατακλύζουν τους δρόμους σε απάντηση ενός καλέσματος του Ρεζά Παχλαβί, του εξόριστου γιου του Σάχη ο οποίος εκδιώχθηκε από την Ισλαμική Επανάσταση το 1979.
Αμέσως, το καθεστώς διέκοψε το διαδίκτυο και τις διεθνείς τηλεφωνικές κλήσεις. Με τους Ιρανούς απομονωμένους από τον έξω κόσμο, ξεκίνησε η καταστολή, σύμφωνα με μάρτυρες, βίντεο που διέρρευσαν online και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η Amnesty International ανέφερε ότι οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποίησαν κατοικίες, τεμένη και αστυνομικά τμήματα για να πυροβολούν άοπλους διαδηλωτές, «στοχεύοντας… τα κεφάλια και το στήθος τους». Τρεις άνθρωποι, όλοι μιλώντας μέσω ηχητικών σημειωμάτων που μοιράστηκαν ακτιβιστές για την ελευθερία του διαδικτύου, επιβεβαίωσαν αυτό το γεγονός.
«Άκουγες πυροβολισμούς τη νύχτα, ανθρώπους να ουρλιάζουν από φόβο», είπε μια γυναίκα, η οποία πρόσθεσε ότι έτρεξε στο σπίτι της λίγο μετά τη δύση του ήλιου και αρνήθηκε να αφήσει την κόρη της στους δρόμους.
Ο Μοχάμαντ Άλι Αμπτάχι, πρώην μεταρρυθμιστής αντιπρόεδρος του Ιράν, δήλωσε ότι έγιναν μάχες μεταξύ ένοπλων αντιπάλων και δυνάμεων ασφαλείας. Η κυβέρνηση έκανε διάκριση μεταξύ των βίαιων ταραχοποιών και των ειρηνικών διαδηλωτών.
Μαρτυρίες από τις σκηνές της αναταραχής -κάποιες μιλώντας απευθείας στην FT, άλλες μέσω μεσολαβητών- αποκαλύπτουν μια συγκεχυμένη εικόνα της αναταραχής, στην οποία ταραχοποιοί αναμειγνύονταν με γνήσιους διαδηλωτές. Οι συγκρούσεις στέρησαν τη ζωή όχι μόνο σε άοπλους πολίτες αλλά και σε καλά εξοπλισμένο προσωπικό ασφαλείας.
«Υπήρχαν ομάδες ανδρών με μαύρα ρούχα, ευκίνητοι και γρήγοροι», είπε ένας διαδηλωτής στην Τεχεράνη. «Έβαζαν φωτιά σε έναν κάδο σκουπιδιών και μετά κινούνταν γρήγορα στον επόμενο στόχο».
Ένας άλλος μάρτυρας στη δυτική Τεχεράνη είπε στην FT ότι είδε περίπου δώδεκα γυμνασμένους άνδρες, «σαν κομάντος», ντυμένους παρόμοια με μαύρα ρούχα, να τρέχουν στην περιοχή και να καλούν τους ανθρώπους να βγουν από τα σπίτια τους και να συμμετάσχουν στις διαδηλώσεις.
«Ήταν σίγουρα οργανωμένοι, αλλά δεν ξέρω ποιος βρισκόταν πίσω τους», είπε.
Το καθεστώς έσπευσε να παρουσιάσει τις διαδηλώσεις ως κατασκευασμένες από ξένες δυνάμεις, σχεδιασμένες εκ των προτέρων και υποκινούμενες από προδότες, που πληρώνονταν από το Ισραήλ. Η δυτική συμπάθεια για τον Παχλαβί, που βρίσκεται στις ΗΠΑ, και η δημόσια χαιρεκακία Ισραηλινών και Αμερικανών πολιτικών ενίσχυσαν μια αντίθετη αφήγηση ότι το κίνημα των διαδηλώσεων είχε υφαρπαχθεί από εχθρούς του Ιράν.
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ κάλεσε τους διαδηλωτές να συνεχίσουν και υποσχέθηκε ότι «η βοήθεια είναι καθ’ οδόν» -μια παρέμβαση που, σύμφωνα με ορισμένους Ιρανούς αναλυτές και δυτικούς διπλωμάτες, πείσμωσε έναν αυξανόμενο αριθμό διαδηλωτών ότι οι ΗΠΑ ετοίμαζαν την ανατροπή του καθεστώτος.
Όμως, έχοντας ο ίδιος αναδειχθεί στην εξουσία μέσω λαϊκών εξεγέρσεων στις αναταραχές που οδήγησαν στην επανάσταση του 1979 -και με βαθιά εμπειρία στην καταστολή προηγούμενων διαδηλώσεων-, το καθεστώς «έχει συστηματική στρατηγική για να περικυκλώσει και να εξαντλήσει το κίνημα διαδηλώσεων», δήλωσε η Σανάμ Βακίλ, διευθύντρια του Προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής του Chatham House.
«Αυτές είναι διαδηλώσεις που το καθεστώς μπορεί να διαχειριστεί, και είναι πολύ αποτελεσματικοί στο να δημιουργούν την αφήγηση ότι οι διαδηλώσεις είναι βίαιες, ότι μοιάζουν περισσότερο με ταραχές ή βανδαλισμούς».
Μέχρι το Σάββατο, το καθεστώς δεν μπορούσε πλέον να κρύψει τα στοιχεία της καταστολής του. Η κρατική τηλεόραση του Ιράν μετέδωσε εικόνες σειρών πτωμάτων σε νεκροτομείο στη νότια Τεχεράνη και η Διεθνής Αμνηστία μέτρησε 205 σάκους πτωμάτων από πέντε άλλα βίντεο, γυρισμένα από απελπισμένους συγγενείς που αναζητούσαν τους δικούς τους.
«Όλοι έλεγαν ότι γνώριζαν κάποιον που είχε χάσει ένα μέλος της οικογένειάς του», είπε το δεύτερο άτομο που επικοινώνησε μέσω Starlink.
Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των νεκρών από την προηγούμενη Πέμπτη διαφέρουν πολύ -από μερικές εκατοντάδες έως αρκετές χιλιάδες. Κανένας δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί.
Ιρανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι εκατοντάδες αστυνομικοί και προσωπικό ασφαλείας περιλαμβάνονταν στα θύματα, με κάποιους φερόμενους ως αποκεφαλισμένους ή καμένους, ενώ ο υπουργός Εξωτερικών Άμπας Αραγκί χαρακτήρισε την αναταραχή ως «ημέρα 13» του πολέμου 12 ημερών του Ισραήλ κατά του Ιράν τον Ιούνιο.
«Η επιχείρηση είχε σχεδιαστεί για χρόνια και ενεργοποιήθηκαν τρομοκρατικά κύτταρα», δήλωσε Ιρανός αξιωματούχος. «Διέπραξαν πράξεις βίας κατά αστυνομικών, διαδηλωτών και εργαζομένων στον τομέα υγείας».
Ένα τρίτο άτομο που επικοινώνησε μέσω Starlink, φαρμακοποιός, ο οποίος έχει διαταχθεί από τον εργοδότη του να πηγαίνει καθημερινά στη δουλειά, δήλωσε ότι η σύγχυση μόνο βοηθά το καθεστώς.
«Φοβάμαι. Όλη η οικογένειά μου φοβάται», είπε, σύμφωνα με το αντίγραφο ενός ηχητικού μηνύματος που μοιράστηκε ένας ακτιβιστής υπέρ των δικαιωμάτων στο διαδίκτυο. «Πιστεύω μόνο ό,τι μου λένε η οικογένειά μου και οι φίλοι μου, τίποτα άλλο».
Ένας μάρτυρας στην Τεχεράνη περιέγραψε μια «νεκρή και πνιγηρή» ατμόσφαιρα στην πόλη μετά τις διαδηλώσεις. «Μετά τη σκληρότατη σφαγή, οι άνθρωποι είναι απασχολημένοι με την αναζήτηση των σωμάτων των αγαπημένων τους ή με τη φροντίδα των τραυματιών τους», είπε.
Τώρα, καθώς οι διπλωματικές κινήσεις αντικαθιστούν τις διαδηλώσεις στους δρόμους, πολλοί απλοί Ιρανοί παραμένουν αποκομμένοι από τον έξω κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των ειδήσεων ότι ο Τραμπ και η ιρανική κυβέρνηση συμμετέχουν σε έμμεσες διαπραγματεύσεις για ζητήματα όπως πιθανές εκτελέσεις διαδηλωτών.
Στο παρελθόν, οι διαδηλώσεις στους δρόμους ακολουθούσαν κύματα ευφορίας και εξάντλησης. Η επανάσταση του 1979 που ανέτρεψε τον Σάχη χρειάστηκε περισσότερο από ένα χρόνο για να κορυφωθεί, με κύματα αναταραχών διακοπτόμενα από εβδομάδες απατηλής ηρεμίας.
Η Βακίλ δήλωσε ότι το καθεστώς ήταν ικανό για ορισμένες μεταρρυθμίσεις. Αλλά σημείωσε ότι τα υποκείμενα προβλήματα που ώθησαν τη δυσαρέσκεια παραμένουν. Η ιρανική οικονομία συνεχίζει να υποφέρει υπό τις αμερικανικές κυρώσεις, τη διαδεδομένη διαφθορά και το κόστος της περιφερειακής αντιπαλότητας με το πλούσιο, υποστηριζόμενο από τις ΗΠΑ Ισραήλ.
«Στο τέλος της ημέρας, υπάρχουν ορισμένες αλήθειες και αβεβαιότητες για αυτή τη συγκεκριμένη διαμαρτυρία», είπε η Βακίλ. «Αυτό που ξέρουμε όμως είναι ότι οι διαδηλώσεις στο Ιράν αυξάνονται, και είναι αναπόφευκτο ότι θα επιστρέψουν».
Πρόσθεσε: «Δεν μπορούμε να σας πούμε τι θα τις πυροδοτήσει, αλλά κάτι θα γίνει».