Στις 2 Απριλίου 2025, την «Ημέρα Απελευθέρωσης», ο Ντόναλντ Τραμπ δεν παρουσίασε μόνο μια σαρωτική αύξηση δασμών: θυσίασε μια «ιερή αγελάδα» του διεθνούς εμπορίου, την αρχή του πλέον ευνοούμενου κράτους (Most Favoured Nation – MFN).
Ακόμη και η Ευρωπαϊκή Ένωση, ο ισχυρότερος υπέρμαχος των κανόνων του διεθνούς εμπορίου, όλα δείχνουν ότι είναι έτοιμη για μια ιστορική στροφή, υποστηρίζοντας αλλαγές της MFN που κατά πολλούς οδηγούν στην ουσιαστική κατάργησή της.
Τι είναι, λοιπόν, η αρχή του MFN και πώς τη «σκότωσε» ο Τραμπ; Παρά τα όσα φαίνεται να υποδηλώνει το όνομά της, η αρχή αυτή δεν σημαίνει ότι προτιμάς ένα κράτος έναντι των άλλων. Αντιθέτως, σηματοδοτεί την απόλυτη ισότητα στις εμπορικές σχέσεις: Αν προσφέρεις ένα προνόμιο (π.χ. χαμηλότερο δασμό) σε μία χώρα-μέλος του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, υποχρεούσαι αυτόματα να το προσφέρεις σε όλες τις άλλες χώρες-μέλη.
Μέσα από αυτόν τον μηχανισμό, αποτρέπονται οι διακρίσεις και η δημιουργία κλειστών εμπορικών μπλοκ, εξασφαλίζοντας ότι οι μικρότερες χώρες έχουν την ίδια πρόσβαση στις μεγάλες αγορές με τις ισχυρές δυνάμεις. Παρεκκλίσεις επιτρέπονται κυρίως για Ζώνες Ελεύθερων Συναλλαγών (όπως η Ε.Ε.), για αναπτυσσόμενες χώρες και για την αντιμετώπιση αθέμιτων πρακτικών εμπορίου (anti-dumping).
Στις 2 Απριλίου, ο Τραμπ, σε μια θεατρική παρουσίαση με μεγάλους πίνακες όπου εμφανίζονταν τα νέα ποσοστά δασμών στους εμπορικούς εταίρους των ΗΠΑ, κατάφερε ένα ανεπανόρθωτο, πιθανότατα, πλήγμα σε αυτή τη βασική αρχή του διεθνούς εμπορίου, που για πολλούς αποτελεί και τον ακρογωνιαίο λίθο της παγκοσμιοποίησης. Της παγκοσμιοποίησης, που όπως δήλωσε στο Νταβός ο Αμερικανός υπουργός Εμπορίου, Χάουαρντ Λούτνικ, έχει αποτύχει, καθώς ενθάρρυνε τη μεταφορά της παραγωγής στο εξωτερικό, ζημιώνοντας τους Αμερικανούς εργαζόμενους.
Η αρχή που εφάρμοσε ο Τραμπ για την επιβολή των δασμών στις 2 Απριλίου, ασχέτως αν στην πορεία προχώρησε σε επιμέρους εμπορικές συμφωνίες και μειώσεις δασμών, δεν έχει την παραμικρή σχέση με την MFN.
Εφάρμοσε τη λεγόμενη αμοιβαιότητα στους δασμούς -πολύ απλά, «όσους δασμούς επιβάλλετε στην Αμερική, τόσους επιβάλλουμε σε σας». Μάλιστα, για τον υπολογισμό των δασμών με όρους αμοιβαιότητας χρησιμοποίησε ένα εντελώς διάτρητο μοντέλο, που αμφισβητήθηκε σχεδόν από κάθε σοβαρό οικονομολόγο, υπολογίζοντας τα ποσοστά ανάλογα με το εμπορικό έλλειμμα/πλεόνασμα των ΗΠΑ έναντι κάθε εταίρου. Πρώτος στόχος του Τραμπ ήταν να εφαρμόσει το δόγμα «America First», έστω και αν στην πορεία κατέστρεφε τους κανόνες του διεθνούς εμπορίου.
Η στροφή της Ευρώπης
Η Ευρώπη παρακολούθησε με δέος την επίθεση Τραμπ στην παγκοσμιοποίηση -το τελευταία και χαρακτηριστικό επεισόδιο ήταν η επιδεικτική αποχώρηση της Κριστίν Λαγκάρντ από τη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης στο Νταβός, όπου ο Λούτνικ ανέπτυξε με άκρα επιθετικότητα τα επιχειρήματα της διοίκησης Τραμπ κατά της παγκοσμιοποίησης, με απαξιωτικές αιτιάσεις για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Παρότι η Ευρώπη δίνει μάχη οπισθοφυλακών για τη διάσωση των κανόνων και του ΠΟΕ, που έχει προγραμματίσει μια κρίσιμη συνεδρίαση σε επίπεδο υπουργών τον Μάρτιο, ήδη διαφαίνεται ότι είναι έτοιμη να βάλει τόσο νερό στο κρασί της αρχής MFN, ώστε να βρεθούν σημεία επαφής με το «America First» του Τραμπ, έστω και αν η αρχή δεν θα θυμίζει πλέον πολύ τον… παλιό εαυτό της.
Ο παγωμένος ΠΟΥ
Σε ένα βαρυσήμαντο κείμενο πολιτικής, ο Ευρωπαίος Επίτροπος για το Εμπόριο και την Οικονομική Ασφάλεια, Μάρος Σέφκοβιτς, περιέγραψε ως ζοφερό το μέλλον ενός κόσμου χωρίς κανόνες, προειδοποιώντας για πτώση του παγκόσμιου ΑΕΠ κατά 5-7% εάν ο ΠΟΕ καταρρεύσει. Ωστόσο, η διάσωση του Οργανισμού απαιτεί τη ριζική μεταρρύθμισή του, με την Ευρώπη να θέτει στο τραπέζι προτάσεις που αγγίζουν τα «ιερά και τα όσια» του διεθνούς εμπορίου, συμπεριλαμβανομένης της ρήτρας του «Πλέον Ευνοούμενου Κράτους».
Η κεντρική διάγνωση των Βρυξελλών είναι ότι ο ΠΟΕ έχει παραμείνει «παγωμένος» στο 1995. Ενώ η παγκόσμια οικονομία άλλαξε δραματικά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, οι κανόνες έμειναν στάσιμοι, κλειδώνοντας ανισορροπίες που δεν ανταποκρίνονται στη σημερινή πραγματικότητα.
Σύμφωνα με τον Επίτροπο, συγκεκριμένα μέλη του WTO (σ.σ.: εδώ φωτογραφίζεται πρωτίστως η Κίνα) εκμεταλλεύτηκαν το σύστημα για να αυξήσουν δραστικά το μερίδιό τους στο παγκόσμιο εμπόριο, διατηρώντας παράλληλα τις δικές τους αγορές κλειστές.
Αυτή η ασυμμετρία, σε συνδυασμό με τον κρατικό παρεμβατισμό και τις στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, έχει οδηγήσει σε χρόνιες πλεονάζουσες παραγωγικές δυναμικότητες (overcapacities) που απειλούν τόσο τις ανεπτυγμένες όσο και τις αναπτυσσόμενες οικονομίες.
Η πιο τολμηρή πρόταση της Ευρώπης αφορά την επαναξιολόγηση της θεμελιώδους αρχής του MFN. Η αρχή αυτή, που ιστορικά εγγυόταν ίση μεταχείριση για όλους, κινδυνεύει να μετατραπεί σε «ζουρλομανδύα» που επιτρέπει τον παρασιτισμό (free riding), όπως εκτιμά ο Επίτροπος.
Η Ε.Ε. προτείνει μια ειλικρινή συζήτηση για τη σύνδεση του καθεστώτος MFN με την αμοιβαιότητα (reciprocity), ρίχνοντας γέφυρες στον Λευκό Οίκο του Τραμπ. Η θέση της Ευρώπης είναι σαφής: η πρόσβαση σε χαμηλούς δασμούς δεν μπορεί να είναι πλέον άνευ όρων. Πρέπει να «κερδίζεται» μέσω δεσμεύσεων για δίκαιο ανταγωνισμό, διαφάνεια και άνοιγμα των αγορών. Αυτό συνεπάγεται τη δυνατότητα πιο ευέλικτων και στοχευμένων δασμολογικών προσαρμογών απέναντι σε χώρες που δεν παίζουν με τους ίδιους κανόνες.
Για να αποκατασταθεί η δικαιοσύνη, η Ευρώπη ζητά αυστηρότερα μέτρα κατά των κρατικών επιδοτήσεων και των μη αγοραίων πολιτικών που νοθεύουν τον ανταγωνισμό, πρακτικές που κατ’ εξοχήν εφαρμόζει η Κίνα.
Παράλληλα, προτείνει την αλλαγή του τρόπου αντιμετώπισης των αναπτυσσόμενων χωρών. Αντί για οριζόντιες απαλλαγές, προκρίνεται μια στοχευμένη προσέγγιση που θα βασίζεται στις πραγματικές ανάγκες κάθε οικονομίας, λαμβάνοντας υπόψη το ειδικό βάρος που έχει αποκτήσει πλέον στο παγκόσμιο εμπόριο.
Τέλος, η Ευρώπη αναγνωρίζει ότι η πολυφωνία και η διεύρυνση των μελών του ΠΟΕ έχουν καταστήσει τη λήψη αποφάσεων δυσκίνητη. Η πρόταση περιλαμβάνει την απλούστευση των διαδικασιών και τη δυνατότητα στα πρόθυμα μέλη να προχωρούν σε συμφωνίες (plurilateral agreements) για συγκεκριμένους τομείς, χωρίς να περιμένουν την ομοφωνία όλων, ώστε ο Οργανισμός να μην παραλύει.
Το μήνυμα της Ευρώπης είναι ξεκάθαρο: ένα προβλέψιμο σύστημα εμπορίου δεν είναι αφηρημένο ιδεώδες, αλλά στρατηγική αναγκαιότητα. Ωστόσο, για να επιβιώσει ο ΠΟΕ, πρέπει να πάψει να προστατεύει το status quo και να αρχίσει να προστατεύει τον δίκαιο ανταγωνισμό.
Μεταρρύθμιση ή «λουκέτο» στον ΠΟΕ;
Αν μπορεί να βρεθεί μια κοινή συνισταμένη ανάμεσα στις θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στην επιθετική γραμμή του Τραμπ κατά της παγκοσμιοποίησης, όπως την γνωρίσαμε τις τελευταίες δεκαετίες, αυτή αφορά πρωτίστως την Κίνα.
Η οικονομία που κατ’ εξοχήν επωφελήθηκε από τη συμμετοχή της στο διεθνές σύστημα εμπορίου τις τελευταίες δεκαετίες αντιμετωπίζεται πλέον ως απειλή για τις βιομηχανικές οικονομίες της Δύσης, διατηρώντας ένα σκληρό σύστημα κρατικού καπιταλισμού με πολλά εμπόδια εισόδου στην αγορά της και εφαρμόζοντας πρακτικές που της δίνουν αθέμιτα πλεονεκτήματα στον διεθνή ανταγωνισμό (όπως η κρατική επιδότηση εξαγωγέων).
Ωστόσο, για τους Αμερικανούς, στο στόχαστρο δεν βρίσκεται μόνο η Κίνα, αλλά κάθε χώρα ή μπλοκ που διατηρεί μόνιμα εμπορικά πλεονάσματα έναντι των ΗΠΑ και σε αυτόν τον κύκλο περιλαμβάνεται η Ευρωπαϊκή Ένωση -που, κατά τη γνωστή, ανιστόρητη έκφραση του Τραμπ, δημιουργήθηκε για να κλέβει την Αμερική. Στους αμερικανικούς συντηρητικούς κύκλους οικονομολόγων επικρατεί η άποψη ότι ο ΠΟΕ πρέπει να υποστεί δραστική μεταρρύθμιση, ή να… βάλει λουκέτο.
Ο συντηρητικός οικονομολόγος Μάικλ Πέτις, ανώτερος εταίρος του Ιδρύματος Κάρνεγκι και ένας από τους καλύτερους μελετητές της κινεζικής οικονομίας και του παγκόσμιου εμπορίου, με μια πρόσφατη σειρά αναρτήσεων στο X συμπύκνωσε άριστα αυτές τις απόψεις.
Ο Πέτις εξαπέλυσε δριμύτατη κριτική κατά του ΠΟΕ, αμφισβητώντας τον ίδιο τον λόγο ύπαρξής του στη σημερινή του μορφή. Το κεντρικό του συμπέρασμα είναι ότι ο ΠΟΕ έχει αποτύχει στον βασικό του ρόλο, καθώς επιτρέπει και νομιμοποιεί τεράστιες εμπορικές ανισορροπίες, οι οποίες στρεβλώνουν την παγκόσμια οικονομία.
Ο Πέτις επισημαίνει το οξύμωρο ότι οι μεγαλύτερες και πιο επίμονες εμπορικές ανισορροπίες στην ιστορία είναι απολύτως συμβατές με τους κανόνες του ΠΟΕ. Αυτό αποδεικνύει ότι ο Οργανισμός λειτουργεί περισσότερο για να συντηρεί «νομικές μυθοπλασίες», παρά για να αποτρέπει τις επιζήμιες κρατικές παρεμβάσεις στο εμπόριο.
Επικαλούμενος τον Κέινς, ο Πέτις υποστηρίζει ότι η ύπαρξη μόνιμων εμπορικών πλεονασμάτων αποτελεί από μόνη της απόδειξη κρατικής παρέμβασης. Σε μια πραγματικά ελεύθερη αγορά, οι ανισορροπίες θα ήταν προσωρινές και θα αυτοδιορθώνονταν μέσω της ροής κεφαλαίων.
Όταν όμως μια χώρα διατηρεί πλεονάσματα για δεκαετίες, ασκεί πολιτική «beggar-thy-neighbor» (δηλαδή πλουτίζει εις βάρος του γείτονα), εξάγοντας ουσιαστικά το κόστος των δικών της εσωτερικών προβλημάτων στους εμπορικούς της εταίρους.
Ο ένοχος είναι οι μεγάλες βιομηχανικές οικονομίες, τονίζει ο Πέτις. Και κάνει έναν σαφή διαχωρισμό, τονίζοντας ότι οι ανισορροπίες είναι δικαιολογημένες για μικρούς εξαγωγείς πρώτων υλών ή αναπτυσσόμενες χώρες. Όταν όμως μεγάλες, βιομηχανικές οικονομίες τρέχουν μόνιμα πλεονάσματα, είναι βέβαιο ότι παρεμβαίνουν τεχνητά στους λογαριασμούς τους, ακόμα κι αν οι οικονομολόγοι δυσκολεύονται να εντοπίσουν τον ακριβή μηχανισμό της παρέμβασης.
Καταλήγοντας, ο Πέτις θέτει ένα υπαρξιακό ερώτημα: Εάν ο ΠΟΕ δεν θεωρεί πρόβλημα το γεγονός ότι ορισμένες χώρες απορροφούν παγκόσμια ζήτηση χωρίς να συνεισφέρουν αντίστοιχα (μέσω των πλεονασμάτων τους), τότε ποιος είναι ο λόγος ύπαρξής του; Αντί να προωθεί την παγκόσμια αποδοτικότητα, ο ΠΟΕ έχει καταλήξει να προσφέρει νομική κάλυψη σε επιθετικές εμπορικές πρακτικές.
Πίσω από αυτή την κριτική στον ΠΟΕ αρχίζουν να διακρίνονται τα επόμενα βήματα που θα γίνουν από τους Αμερικανούς στη σκακιέρα του παγκόσμιου εμπορίου. Είναι σαφές ότι ο στόχος του Τραμπ δεν είναι μόνο η Κίνα, αλλά και οι μεγάλες βιομηχανικές δυνάμεις της Ευρώπης, με πρώτη τη Γερμανία, που διατηρούν σταθερά πλεονάσματα έναντι των ΗΠΑ και είναι ύποπτες στην Ουάσιγκτον για αθέμιτες παρεμβάσεις.
Το μεγάλο ερώτημα, από την απάντηση του οποίου θα κριθεί ποια μορφή θα πάρει πλέον η παγκοσμιοποίηση, είναι αν οι Αμερικανοί και οι Ευρωπαίοι θα μπορούσαν να βρουν μια κοινή γραμμή για τη μεταρρύθμιση του ΠΟΕ, σύμφωνα με το πνεύμα των ιδεών Σέφκοβιτς. Ή αν ο Τραμπ θα κινηθεί μόνος εναντίον Ευρώπης και Κίνας, οδηγώντας στη διάλυση (ουσιαστική, αν όχι και τυπική) του ΠΟΕ και στην έναρξη μιας περιόδου ανταγωνισμού στο παγκόσμιο εμπόριο χωρίς κανόνες.
Ή, ορθότερα, με βάση τον νόμο του ισχυρού…