Tο θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν έχει επιβιώσει τον τελευταίο μισό αιώνα από αλλεπάλληλες κρίσεις και ξένες παρεμβάσεις.
Συχνά κόντρα στις προβλέψεις, η Ισλαμική Δημοκρατία απέδειξε ότι μπορεί να προσαρμόζεται υπό πίεση και να χρησιμοποιεί αμείλικτες μεθόδους όταν το κρίνει απαραίτητο.
Όπως σημειώνουν οι Financial Times, η ανθεκτικότητά της βασίζεται σε μια σύνθετη δομή εξουσίας, η οποία έχει οργανωθεί γύρω από ανταγωνιστικά κέντρα επιρροής.
Ο πρόεδρος, το θρησκευτικό κατεστημένο και οι Φρουροί της Επανάστασης ανταγωνίζονται για ισχύ υπό την καθοδήγηση του Ανώτατου Ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που κατακερματίζει τη λήψη αποφάσεων, αλλά τελικά ενισχύει την πρωτοκαθεδρία του Αγιατολάχ.
Ποιος είναι ο Ανώτατος Ηγέτης και ποιες είναι οι εξουσίες του;
Ο 86χρονος Χαμενεΐ διανύει το λυκόφως σχεδόν τεσσάρων δεκαετιών στην εξουσία.
Το 1989 διαδέχθηκε τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, πατέρα της Ισλαμικής Επανάστασης, και έκτοτε εξελίχθηκε σε έναν πανίσχυρο ηγέτη με τεράστια θρησκευτική και πολιτική εξουσία.
Είναι αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων, ελέγχει τη Δικαιοσύνη και διορίζει επικεφαλής κρίσιμων θεσμών, όπως το Συμβούλιο των Φρουρών, το οποίο εγκρίνει όλους τους υποψηφίους για δημόσια αξιώματα. Το προσωπικό του γραφείο έχει κατηγορηθεί ότι λειτουργεί ως «βαθύ κράτος», συντονίζοντας δίκτυα κληρικών, επιχειρηματιών και στελεχών ασφαλείας.
Φέτος, ο Χαμενεΐ αντιμετώπισε τις πιο αιματηρές διαδηλώσεις από το 1979. Παρότι το καθεστώς κατέστειλε τις κινητοποιήσεις με βίαια μέσα, που στοίχισαν τη ζωή σε χιλιάδες διαδηλωτές και αντιφρονούντες, η έκταση της οργής αποκάλυψε το βάθος της κοινωνικής δυσαρέσκειας.
Το δόγμα της εξωτερικής πολιτικής
Στην εξωτερική πολιτική, ο Χαμενεΐ καλλιέργησε επί δεκαετίες το δόγμα της «στρατηγικής υπομονής»: αντίσταση στο εξωτερικό και ελεγχόμενη διαφωνία στο εσωτερικό, με στόχο την επιβίωση του καθεστώτος. Ωστόσο, μετά τις επιθέσεις της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου και τον επακόλουθο περιφερειακό πόλεμο, το ιρανικό δίκτυο συμμάχων αποδυναμώθηκε, ενώ στρατιωτικοί σύμβουλοι και σύμμαχοι σκοτώθηκαν. Παρά τις πιέσεις, ο Χαμενεΐ, επίμονος πολέμιος των μεταρρυθμίσεων, συνέχισε να ενισχύει τον έλεγχο της σκληροπυρηνικής πτέρυγας του ισλαμικού καθεστώτος επί των κρατικών θεσμών.
Οι σκληροπυρηνικοί, με ρίζες στους συντηρητικούς κληρικούς και στενή σχέση με τους Φρουρούς της Επανάστασης, προωθούν τον αυστηρό ιδεολογικό έλεγχο και την αντίσταση στη δυτική επιρροή. Αντιμετωπίζουν με καχυποψία τις μεταρρυθμιστικές φιλοδοξίες.
Τι απέγιναν οι μεταρρυθμιστές;
Οι μεταρρυθμιστές, αντίθετα, επιδίωξαν σταδιακές αλλαγές: χαλάρωση των πολιτιστικών περιορισμών, αντιμετώπιση των οικονομικών προβλημάτων και άνοιγμα στη διπλωματία με τη Δύση. Ωστόσο, την τελευταία δεκαετία η δυναμική τους εξασθένησε.
Επιτρέπεται να συμμετέχουν στην πολιτική μόνο εφόσον δεν απειλούν τα βασικά συμφέροντα του θεοκρατικού κατεστημένου.
Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο πρώτος μεταρρυθμιστής πρόεδρος έπειτα από δύο δεκαετίες, θεωρείται το μετριοπαθές πρόσωπο του καθεστώτος. Καρδιοχειρουργός και πρώην υπουργός Υγείας, δημιούργησε συγκρατημένη αισιοδοξία με την εκλογή του. Ωστόσο, παραμένει πιστός στο σύστημα και υπάκουος στον Χαμενεΐ· η προεδρία του λειτουργεί ως βαλβίδα εκτόνωσης χωρίς να μεταβάλλει τη δομή εξουσίας.
Ποιοι είναι οι σκληροπυρηνικοί;
Χαρακτηριστική μορφή των σκληροπυρηνικών του καθεστώτος είναι ο Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, πρόεδρος της Βουλής και πρώην διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης. Εκφράζει τη σύζευξη στρατιωτικής πειθαρχίας και γραφειοκρατικής φιλοδοξίας. Πραγματιστής, συνεργάζεται όταν χρειάζεται, αλλά με γνώμονα τη διατήρηση της συνοχής του καθεστώτος.
Οι Φρουροί της Επανάστασης αποτελούν τον πυλώνα ανθεκτικότητας του συστήματος. Ιδρύθηκαν μετά το 1979 και εξελίχθηκαν στην ισχυρότερη δύναμη της χώρας, ελέγχοντας μεγάλα τμήματα της οικονομίας και επηρεάζοντας καθοριστικά την εξωτερική πολιτική μέσω της Δύναμης Κουντς και δικτύων σε Λίβανο, Συρία, Ιράκ και Υεμένη.
Μπορεί η αμερικανική επίθεση να ανατρέψει την ισορροπία δυνάμεων;
Το ιρανικό σύστημα σχεδιάστηκε με στόχο την επιβίωση, όχι την αποτελεσματικότητα. Η εξουσία είναι κατακερματισμένη ώστε κανένα πρόσωπο να μην μπορεί να το ανατρέψει από μέσα. Ακόμη και πιθανές αμερικανικές επιθέσεις δύσκολα θα αποδυνάμωναν τους Φρουρούς· ιστορικά, οι εξωτερικές απειλές ενισχύουν τον ρόλο τους.
Παρά τις κυρώσεις, τις δολοφονίες και τις εξεγέρσεις, το καθεστώς επέδειξε προσαρμοστικότητα. Ωστόσο, η σημερινή πίεση ίσως το αναγκάσει σε αποφάσεις που θα μπορούσαν να αλλάξουν την πορεία του.