Λίγο πριν αναχωρήσει από το Ισλαμαμπάντ νωρίς το πρωί της Κυριακής, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς περιέγραψε το Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες ως δύο κόσμους εντελώς διαφορετικούς, κυρίως ως προς το ζήτημα των εγγυήσεων ότι το Ιράν δεν θα μπορέσει ποτέ να κατασκευάσει πυρηνικό όπλο — «όχι μόνο τώρα, όχι μόνο σε δύο χρόνια, αλλά σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα».
Όπως αποδεικνύεται, η αντίληψη της κυβέρνησης Τραμπ για τον «μακροπρόθεσμο ορίζοντα» είναι 20 χρόνια, γράφουν οι New York Times.
Καθώς λεπτομέρειες της 21ωρης επίσκεψης του κ. Βανς στο Πακιστάν έγιναν γνωστές τη Δευτέρα, άτομα με γνώση των διαπραγματεύσεων ανέφεραν ότι η αμερικανική θέση δεν ήταν η μόνιμη απαγόρευση του εμπλουτισμού ουρανίου από το Ιράν.
Αντίθετα, οι Ηνωμένες Πολιτείες πρότειναν μια «αναστολή» 20 ετών κάθε πυρηνικής δραστηριότητας. Αυτό θα επέτρεπε στους Ιρανούς να υποστηρίξουν ότι δεν έχουν παραιτηθεί οριστικά από το δικαίωμά τους, βάσει της Συνθήκης Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων, να παράγουν το δικό τους πυρηνικό καύσιμο.
Σε απάντηση, το Ιράν επανέφερε πρόταση για αναστολή της πυρηνικής δραστηριότητας έως και πέντε χρόνια, σύμφωνα με δύο ανώτερους Ιρανούς αξιωματούχους και έναν Αμερικανό αξιωματούχο. Οι Ιρανοί είχαν καταθέσει παρόμοια πρόταση τον Φεβρουάριο, κατά τη διάρκεια αποτυχημένων διαπραγματεύσεων στη Γενεύη, οι οποίες έπεισαν τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ ότι είχε έρθει η στιγμή για πόλεμο. Λίγες ημέρες αργότερα, διέταξε την επίθεση κατά του Ιράν.
Υπάρχουν και άλλα ζητήματα που βαραίνουν τις διαπραγματεύσεις, μεταξύ των οποίων η αποκατάσταση της ελεύθερης διέλευσης στα Στενά του Ορμούζ και ο τερματισμός της υποστήριξης του Ιράν προς ομάδες-πληρεξούσιους όπως η Χαμάς και η Χεζμπολάχ. Ωστόσο, η άρνηση του Ιράν να εγκαταλείψει τις πυρηνικές του φιλοδοξίες, να αποσυναρμολογήσει την εκτεταμένη πυρηνική του υποδομή και να απομακρύνει τα αποθέματα πυρηνικού καυσίμου από τη χώρα παραμένει το κεντρικό σημείο διαφωνίας.
Έτσι, η αποκάλυψη ότι οι δύο πλευρές διαφωνούν πλέον ως προς τη διάρκεια της αναστολής της πυρηνικής δραστηριότητας υποδηλώνει ότι ενδέχεται να υπάρχει περιθώριο συμφωνίας, ενώ χθες υπήρξαν ενδείξεις ότι οι διαπραγματευτές ίσως συναντηθούν εκ νέου τις επόμενες ημέρες. Αξιωματούχοι του Λευκού Οίκου δήλωσαν ότι δεν έχει οριστικοποιηθεί καμία συνάντηση, αλλά εξετάζεται ένας ακόμη γύρος δια ζώσης διαπραγματεύσεων.
Ωστόσο, για τον Τραμπ και τους συνεργάτες του υπάρχει και ο κίνδυνος ότι οποιαδήποτε συμφωνία προκύψει θα μπορούσε να θυμίζει τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του 2015, από την οποία ο πρόεδρος αποχώρησε τρία χρόνια αργότερα, χαρακτηρίζοντάς την «φρικτή, μονόπλευρη συμφωνία που δεν θα έπρεπε ποτέ να είχε συναφθεί».
Στον πυρήνα της κριτικής του Τραμπ για τη συμφωνία της κυβέρνησης Ομπάμα —επισήμως γνωστή ως Joint Comprehensive Plan of Action— βρισκόταν το γεγονός ότι περιείχε «ρήτρες λήξης» (sunsets). Και πράγματι περιείχε: το Ιράν θα μπορούσε σταδιακά να αυξήσει τη δραστηριότητα εμπλουτισμού έως το 2030, όταν όλοι οι περιορισμοί θα εξέπνεαν (σ.σ. οι δεσμεύσεις του Ιράν βάσει της Συνθήκης Μη Διάδοσης θα εξακολουθούσαν να απαγορεύουν την κατασκευή πυρηνικού όπλου.)
Ωστόσο, η συμφωνία Ομπάμα δεν προέβλεπε πλήρη αναστολή της πυρηνικής δραστηριότητας, η οποία θα εξασφάλιζε τουλάχιστον μερικά χρόνια μηδενικής πυρηνικής δραστηριότητας — πέραν της θητείας του Τραμπ.
«Αν καταφέρουν να επιτύχουν έστω και μερικά χρόνια αναστολής, αυτό θα είναι ανώτερο από ό,τι πετύχαμε με τη J.C.P.O.A.», δήλωσε ο Ρομπ Μάλεϊ, ο οποίος συμμετείχε στην ομάδα διαπραγμάτευσης του 2015 για την κυβέρνηση Ομπάμα και στη συνέχεια ηγήθηκε μιας αποτυχημένης προσπάθειας κατά την προεδρία του Τζο Μπάιντεν για την αποκατάσταση κάποιας μορφής συμφωνίας.
Στην πραγματικότητα, η ιστορία των αμερικανικών σχέσεων με το Ιράν είναι γεμάτη από προσπάθειες αγοράς χρόνου. Ορισμένες φορές αυτό έγινε μέσω σαμποτάζ του προγράμματος, όπως όταν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ χρησιμοποίησαν κυβερνοόπλα για να προκαλέσουν αυτοκαταστροφή των φυγοκεντρητών. Άλλες φορές περιλάμβανε κυρώσεις ή διπλωματικές συμφωνίες.
Το αποτέλεσμα είναι ότι το Ιράν χρειάστηκε περισσότερο χρόνο από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη χώρα για να πλησιάσει την απόκτηση πυρηνικού όπλου — περισσότερο από τη Βόρεια Κορέα, την Ινδία, το Πακιστάν ή το Ισραήλ, τα οποία διαθέτουν πλέον πυρηνικά οπλοστάσια.
Η κατάσταση των διαπραγματεύσεων περιγράφηκε από αξιωματούχους και ειδικούς που ζήτησαν να μην κατονομαστούν λόγω της ευαισθησίας των συνομιλιών. Όπως και η κυβέρνηση Ομπάμα, ο Λευκός Οίκος του Τραμπ προσπαθεί να διατηρήσει τη μυστικότητα των διαπραγματεύσεων, ώστε να έχει μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών. Και, όπως τότε, διαπιστώνει ότι και οι δύο πλευρές καταφεύγουν σε στρατηγικές διαρροές.
Ο Βανς δήλωσε το βράδυ της Δευτέρας ότι υπήρξαν «ορισμένες καλές συζητήσεις» με το Ιράν στο Πακιστάν και ότι η πρωτοβουλία ανήκει πλέον στην Τεχεράνη. «Το μεγάλο ερώτημα από εδώ και πέρα είναι κατά πόσο οι Ιρανοί θα επιδείξουν επαρκή ευελιξία», δήλωσε στο Fox News.
Ο Βανς σημείωσε ότι το Ιράν έδειξε κάποια ευελιξία αλλά «όχι αρκετή». Όσον αφορά το ενδεχόμενο νέων συνομιλιών, είπε ότι το ερώτημα «θα πρέπει να τεθεί στους Ιρανούς».
Στον Λευκό Οίκο, η εκπρόσωπος Τύπου Καρολάιν Λέβιτ δήλωσε ότι «ο πρόεδρος Τραμπ, ο αντιπρόεδρος Βανς και η διαπραγματευτική ομάδα έχουν καταστήσει απολύτως σαφείς τις κόκκινες γραμμές των ΗΠΑ».
«Η απελπισία των Ιρανών για μια συμφωνία θα αυξηθεί μόνο με τον εξαιρετικά αποτελεσματικό ναυτικό αποκλεισμό του προέδρου Τραμπ που βρίσκεται πλέον σε ισχύ», ανέφερε, «ο οποίος κατευθύνει δεξαμενόπλοια προς τον μεγάλο, όμορφο Κόλπο της Αμερικής».
Ένα ακόμη σημείο τριβής αφορά την απαίτηση των ΗΠΑ το Ιράν να απομακρύνει 970 λίβρες ουρανίου σχεδόν επιπέδου οπλικής χρήσης από τη χώρα, ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή πυρηνικού όπλου. Ο Τραμπ έχει εξετάσει το ενδεχόμενο αποστολής χερσαίων δυνάμεων στο Ισφαχάν για την εξασφάλιση της πλειονότητας του υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, το οποίο φυλάσσεται βαθιά υπόγεια σε δεξαμενές που μοιάζουν με μεγάλες φιάλες κατάδυσης.
Οι Ιρανοί επιμένουν ότι το καύσιμο πρέπει να παραμείνει εντός της χώρας. Ωστόσο, έχουν προτείνει —όπως και στη Γενεύη— να το αραιώσουν σημαντικά ώστε να μην μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή πυρηνικού όπλου.
Και αυτό θα επιμήκυνε το χρονικό περιθώριο μέχρι την κατασκευή όπλου. Ο κίνδυνος, βεβαίως, είναι ότι το Ιράν θα εξακολουθούσε να κατέχει το υλικό και στο μέλλον θα μπορούσε να το επανεμπλουτίσει στα σημερινά επίπεδα καθαρότητας περίπου 60%, λίγο κάτω από το 90% που απαιτείται για την κατασκευή όπλου, συνεχίζουν οι NYT.
Καθώς οι συνομιλίες εισέρχονται στην επόμενη φάση, ένα στοιχείο που αξίζει να παρακολουθηθεί είναι το κατά πόσο το Ιράν θα ανακτήσει κεφάλαια που θεωρεί ότι του οφείλονται.
Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα υποστηρίξει ότι η κυβέρνηση Ομπάμα παρέδωσε «αεροπλάνα γεμάτα μετρητά» στο Ιράν — αναφερόμενος στην επιστροφή 1,4 δισ. δολαρίων από ιρανικά περιουσιακά στοιχεία που είχαν παγώσει στις ΗΠΑ, καθώς και περίπου 300 εκατ. δολαρίων σε τόκους (μέρος των χρημάτων μεταφέρθηκε πράγματι σε παλέτες με μετρητά, καθώς οι δυτικές τράπεζες δεν επιτρεπόταν να συνεργάζονται με ιρανικούς φορείς.)
Είναι ακόμη νωρίς για να διαφανεί η κατάληξη, αλλά μέρος των εν εξελίξει διαπραγματεύσεων αφορά την απαίτηση του Ιράν να αποδεσμευθούν περίπου 6 δισ. δολάρια από έσοδα πετρελαίου, τα οποία παραμένουν δεσμευμένα στο Κατάρ λόγω κυρώσεων που χρονολογούνται από την πρώτη θητεία του Τραμπ.