Κάθε χώρα έρχεται κάποτε αντιμέτωπη με μια καθοριστική επιλογή: να προσαρμοστεί παθητικά στις συνθήκες της ή να τις επανασχεδιάσει. Οι περισσότερες επιλέγουν το πρώτο. Επικαλούνται τη γεωγραφία, το παρελθόν, τους «αντικειμενικούς περιορισμούς».
Λίγες επιλέγουν το δεύτερο. Αντιμετωπίζουν την ανάπτυξη ως τεχνικό έργο -όχι ως ιστορικό ατύχημα. Τα τελευταία εξήντα χρόνια, χώρες τόσο διαφορετικές όσο η Σιγκαπούρη, η Ιρλανδία, η Εσθονία, η Νότια Κορέα, το Ισραήλ, η Ρουάντα και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα απέδειξαν ότι η εθνική μεταμόρφωση δεν είναι μυστήριο.
Είναι σχέδιο. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι γιατί πέτυχαν. Είναι συγκεκριμένα τι έκαναν.
Κοινή λογική πίσω από την επιτυχία
Παρά τις διαφορές τους, οι επιτυχημένες χώρες ακολούθησαν μια παρόμοια ακολουθία κινήσεων. Πρώτα όρισαν σαφή οικονομική κατεύθυνση. Δεν προσπάθησαν να τα κάνουν όλα. Έπειτα δημιούργησαν σταθερούς κανόνες που ενέπνεαν εμπιστοσύνη σε επενδυτές και πολίτες.
Μελέτησαν τι λειτουργούσε διεθνώς και το προσάρμοσαν χωρίς ιδεολογικές εμμονές. Επένδυσαν στην εκπαίδευση με σύνδεση στην παραγωγή. Και, το σημαντικότερο, διατήρησαν συνέπεια πολιτικής για δεκαετίες.
Η ανάπτυξη δεν ήταν σύνθημα. Ήταν επαναλαμβανόμενη εφαρμογή.
Σιγκαπούρη: Το κράτος έγινε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα
Το 1965, μετά την ανεξαρτησία της, η Σιγκαπούρη ήταν ένα μικρό λιμάνι χωρίς φυσικούς πόρους και με κοινωνική αστάθεια. Η ηγεσία της κατανόησε ότι η οικονομία δεν θα αναπτυχθεί αν το κράτος δεν λειτουργεί άψογα.
Έτσι ξεκίνησε από τη διοίκηση. Οι δημόσιοι λειτουργοί πληρώθηκαν ανταγωνιστικά και αξιολογούνταν αυστηρά. Η διαφθορά τιμωρούνταν άμεσα. Οι διαδικασίες για επενδύσεις απλοποιήθηκαν δραστικά και δημιουργήθηκε κεντρική υπηρεσία προσέλκυσης επιχειρήσεων. Παράλληλα, η χώρα επένδυσε σε υποδομές και δημόσια στέγαση, εξασφαλίζοντας κοινωνική σταθερότητα.
Από περίπου 500 δολάρια κατά κεφαλήν εισόδημα το 1965, η χώρα ξεπέρασε σήμερα τα 80.000. Το μήνυμα ήταν καθαρό: όταν το κράτος λειτουργεί με πειθαρχία, η ανάπτυξη επιταχύνεται.
Ιρλανδία: Μια χώρα επενδυτικός μαγνήτης
Στη δεκαετία του ’80 η Ιρλανδία αντιμετώπιζε υψηλή ανεργία και μαζική μετανάστευση. Αντί να περιμένει επενδύσεις, αποφάσισε να τις διεκδικήσει.
Δημιούργησε έναν εξειδικευμένο οργανισμό, την IDA Ireland, με αποστολή να προσεγγίζει απευθείας πολυεθνικές. Καθιέρωσε σταθερό και χαμηλό εταιρικό φόρο, επένδυσε σε πανεπιστήμια με έμφαση στην τεχνολογία και αξιοποίησε το πλεονέκτημα της αγγλικής γλώσσας εντός της ευρωπαϊκής αγοράς.
Οι τεχνολογικοί κολοσσοί δεν εγκαταστάθηκαν στο Δουβλίνο από σύμπτωση. Προσκαλέστηκαν μέσα από συνεπή πολιτική δεκαετιών. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ εκτινάχθηκε από περίπου 5.000 δολάρια σε πάνω από 100.000.
Εσθονία: Μοντέλο ψηφιακής επανεκκίνησης
Μετά το 1991, η Εσθονία δεν είχε τους πόρους για ένα βαρύ δημόσιο σύστημα. Αντί να το επεκτείνει, το ξανασχεδίασε ψηφιακά από το μηδέν. Θεσμοθέτησε ψηφιακή ταυτότητα για όλους τους πολίτες και υιοθέτησε την αρχή ότι το κράτος δεν ζητά δεύτερη φορά δεδομένα που ήδη διαθέτει. Σχεδόν όλες οι υπηρεσίες μεταφέρθηκαν online και η ίδρυση εταιρείας έγινε υπόθεση λίγων λεπτών.
Η ψηφιοποίηση δεν ήταν τεχνολογική πολυτέλεια. Ήταν διοικητική μεταρρύθμιση.
Νότια Κορέα: Η επιτομή της αναπτυξιακής συνέπειας
Μετά τον πόλεμο της Κορέας, η χώρα ήταν από τις φτωχότερες στον κόσμο. Η κυβέρνηση επέλεξε στρατηγικούς βιομηχανικούς κλάδους και τους υποστήριξε συστηματικά επί δεκαετίες. Η χρηματοδότηση συνδέθηκε με εξαγωγικές επιδόσεις και η εκπαίδευση προσανατολίστηκε στην τεχνολογία και τη μηχανική.
Το κρίσιμο στοιχείο δεν ήταν μια μεμονωμένη μεταρρύθμιση, αλλά η διάρκεια. Η στρατηγική διατηρήθηκε ανεξαρτήτως κυβερνήσεων. Από αγροτική οικονομία, η χώρα εξελίχθηκε σε βιομηχανικό και τεχνολογικό κέντρο.
Ισραήλ: Επανασχεδιασμός μέσω καινοτομίας
Χωρίς φυσικούς πόρους και με διαρκείς γεωπολιτικές πιέσεις, το Ισραήλ επένδυσε στη γνώση. Δημιούργησε πρόγραμμα δημόσιου venture capital που μοιραζόταν τον κίνδυνο με ιδιώτες επενδυτές, συνέδεσε πανεπιστήμια με επιχειρήσεις και αξιοποίησε τεχνογνωσία από στρατιωτική έρευνα.
Η καινοτομία δεν προέκυψε αυθόρμητα. Σχεδιάστηκε ως σύστημα.
Από την Ρουάντα στα ΗΑΕ: Πρώτα εμπιστοσύνη, μετά ανάπτυξη
Η Ρουάντα, μετά τη γενοκτονία του 1994, ξεκίνησε αποκαθιστώντας τάξη, διοικητική πειθαρχία και περιορίζοντας τη διαφθορά. Δημιούργησε ένα περιβάλλον όπου οι κανόνες ήταν σαφείς και εφαρμόζονταν.
Στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η στρατηγική επικεντρώθηκε στη διαφοροποίηση της οικονομίας. Δημιουργήθηκαν ειδικές οικονομικές ζώνες, απλοποιήθηκαν οι διαδικασίες ίδρυσης επιχειρήσεων και το κράτος λειτούργησε ως ενεργός επενδυτής.
Και στις δύο περιπτώσεις, η εμπιστοσύνη προηγήθηκε της ευημερίας.
Τι σημαίνει για την Ελλάδα
Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικά πλεονεκτήματα: ευρωπαϊκή ένταξη, γεωστρατηγική θέση, ισχυρή διασπορά και ανθρώπινο δυναμικό υψηλού επιπέδου. Το ζήτημα δεν είναι οι δυνατότητες. Είναι η θεσμική συνέχεια και η ταχύτητα εφαρμογής. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η πρόοδος απαιτεί:
- σταθερό επενδυτικό περιβάλλον,
- γρήγορο και ψηφιακό κράτος,
- σαφή παραγωγική κατεύθυνση με διάρκεια.
Καμία από αυτές τις επιλογές δεν είναι άγνωστη. Όλες έχουν δοκιμαστεί και λειτουργήσει. Τα οικονομικά «θαύματα» δεν ήταν αποτέλεσμα τύχης ή ιδιαίτερης κουλτούρας. Ήταν αποτέλεσμα επιλογών που εφαρμόστηκαν με συνέπεια. Η εθνική επιτυχία δεν κληρονομείται. Κατασκευάζεται.
Τα παραδείγματα είναι μπροστά μας. Οι μέθοδοι είναι γνωστές. Η γνώση είναι διαθέσιμη. Το μόνο ερώτημα που απομένει είναι αν μια χώρα αποφασίζει να την αξιοποιήσει.
Πηγές: World Bank – World Development Indicators (GDP, ανάπτυξη, επενδύσεις), OECD – Economic Surveys και Policy Reviews, Transparency International – Corruption Perceptions Index, IDA Ireland – Επίσημη στρατηγική προσέλκυσης επενδύσεων, e-Estonia – Ψηφιακό κράτος & δημόσιες υπηρεσίες, Israel Innovation Authority – Startup ecosystem και R&D policy, Lee Kuan Yew – From Third World to First, UAE Ministry of Economy – Οικονομική πολιτική και στρατηγικές επενδύσεων
* Ο Nicholas Havoutis διαθέτει πολυετή εμπειρία στην ηγεσία στρατηγικών χρηματοοικονομικών μονάδων, έχοντας διατελέσει στέλεχος της JPMorgan (Νέα Υόρκη), της Chase Manhattan Bank (Λονδίνο) και της Eurobank (Αθήνα). Παράλληλα, έχει σημαντική παρουσία στον χώρο των ΜΜΕ. Σήμερα, ως επικεφαλής της SoZone Limited, συμβουλεύει επιχειρήσεις και επενδυτές σε διεθνή ανάπτυξη, οργανική βελτιστοποίηση και στρατηγικές συγχωνεύσεων και εξαγορών.