Κατάπληκτοι παραμένουν οι ερευνητές κι όποιος από μας ασχοληθεί έστω και λίγο με την ανατομία και τις δυνατότητες του εγκεφάλου, ως όργανο του σώματος, που αποκαλείται και το «σύμπαν του ενάμισι κιλού», δηλώνοντας έτσι την ελάχιστη φυσική του υπόσταση.
Είναι εκεί μέσα που σχηματίζονται όλες οι ιδέες, καταγράφονται οι εμπειρίες και δημιουργείται ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, από το άρωμα του πρωινού μας καφέ, μέχρι τη μοναδική σύλληψη μιας λαμπρής επιχειρηματικής ιδέας.
Συνεπώς, ο «κόσμος μας» δημιουργείται αποκλειστικά για μας χάρη στον εγκέφαλο μας. Αν λοιπόν είναι τόσο μοναδικός και εξατομικευμένος, τι βρίσκεται μέσα σ' αυτόν;
Η απάντηση, σύμφωνα με τους επιστήμονες είναι ο νους, η νόηση, η αυτοσυνείδηση και η μοναδική ανθρώπινη ικανότητα να κατευθύνουμε τη βούλησή μας και να αναπτύσσουμε τις ικανότητές μας μέχρι την τελευταία στιγμή του βίου μας.
Η διαδικασία της συνεχούς ανάπτυξης ξεπερνά το πιο πολύπλοκο ηλεκτρονικό και χημικό εργαστήριο σύμφωνα με εκτεταμένες έρευνες, οι οποίες όσο περισσότερο εμβαθύνουν, τόσο αποκαλύπτουν νέες αχαρτογράφητες περιοχές και δυνατότητες του εγκεφάλου.
Ηγέτης, δάσκαλος ή εφευρέτης;
Φαίνεται όμως ότι δεν κάνουμε όλοι μας καλή χρήση του εγκεφάλου μας και δεν επιδιώκουμε τη βελτιστοποίηση των δυνατοτήτων ανάπτυξης που μας παρέχει μέσα απ’ τη συστηματική αξιοποίησή του. Ας χωρίσουμε σε 2 επίπεδα τις δυνατότητές του: τη βασική χρήση, που αντιμετωπίζει με ενστικτώδη και αυθόρμητο τρόπο τα ερεθίσματα της καθημερινότητας και την υπέροχη χρήση με συνειδητή και ηθελημένη αξιοποίηση των δυνατοτήτων, χωρίς πότε όμως να φτάνει ή έστω να πλησιάζει στα όριά του.
Η νόηση, ο νους μας αποκτά τέσσερις διακριτούς ρόλους που προάγουν την συνεχή ανάπτυξη του εγκεφάλου:
Ηγέτης: Ο νους μας κάθε μέρα δίνει στον εγκέφαλο άπειρες οδηγίες από απλοϊκές εντολές δηλαδή «θέλω το ίδιο πρωινό», «παίρνω την ίδια διαδρομή για να φτάσω στο γραφείο» ως το επόμενο μεγάλο project. Ως ηγέτης ο νους δημιουργεί νέες σύνθετες συσχετίσεις και προτρέπει σε πρωτοβουλίες που καταλήγουν σε μοναδικές συνθέσεις τις οποίες αποκαλούμε δημιουργικότητα.
Κανένα υπολογιστικό ή μηχανικό σύστημα δεν μπορεί ακόμα να φτάσει την ικανότητα σύνθεσης, που έχει ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Μοναδικό παράδειγμα, οι εικόνες που δημιουργούνται στο μυαλό μας μέσα από τα οπτικά ερεθίσματα που συλλαμβάνονται από το μάτι, αλλά «ολοκληρώνονται» μέσω του εγκεφάλου.
Εφευρέτης: Δίνοντας καινούρια ερεθίσματα, κάνοντας πειράματα σε κινήσεις αλλά και στις σχέσεις μας, έχοντας διάθεση περιέργειας και υπέρβασης, οδηγούμε το πολύτιμο αυτό όργανο σε νέες δυνατότητες, που δεν υπήρχαν ως χθες. Η ανάπτυξη του εγκεφάλου, ως όργανο, έχει ολοκληρωθεί περί την ηλικία των 7 ετών. Όμως, είναι η διαδικασία της εξερεύνησης που δημιουργεί εκατομμύρια νέους νευρώνες και συνάψεις, συμβάλλοντας έτσι στη συνεχή διεύρυνση των νοητικών και σωματικών δυνατοτήτων.
Θαυμάζοντας π.χ. τους ακροβάτες στο Cirque du Soleil, ας συλλογιστούμε ότι δεν ανήκουν εν γένει σε οικογένειες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, αλλά ότι εκπαιδεύτηκαν με τη θέλησή τους σε μια νέα πραγματικότητα κίνησης, μετά από χιλιάδες ώρες προπόνησης σ’ ολόκληρη τη ζωή τους.
Δάσκαλος: Εμείς εκπαιδεύουμε τον εγκέφαλό μας να επιδιώκει συνεχώς νέες δεξιότητες, κεφαλαιοποιώντας τις εμπειρίες που λαμβάνουμε μέσα απ‘ τη διαδικασία της εξερεύνησης. Όπως εφαρμόζεται και στην εκπαίδευση, η μάθηση δεν προκαλείται απ’ τα δεδομένα, παρά ενεργοποιείται με την περιέργεια. Εκεί ο καλός δάσκαλος -ο περίεργος νους- παρασύρει τον εγκέφαλο να διευρύνει συνεχώς τους ορίζοντές του κάθε μέρα, παράγοντας ο ίδιος νέα γνώση, τροφοδοτώντας περισσότερο την περιέργεια!
Χρήστης: Ο νους οφείλει να αξιοποιεί τον εγκέφαλο με υπευθυνότητα, διατηρώντας τον σε καλή κατάσταση λειτουργίας, σαν το πιο πολύτιμο εξάρτημα ενός θαυμάσιου, πολύπλοκου μηχανισμού. Κακός τρόπος ζωής, επιβλαβείς ουσίες, ανθυγιεινό περιβάλλον, κακές σκέψεις και συνήθειες καταστρέφουν κάθε ημέρα εκατομμύρια πολύτιμα κύτταρά του και συρρικνώνουν τη δυνατότητα ανάπτυξής του.
Τα «πιάτα» της υγιούς ανάπτυξης
Ο εγκέφαλος χρειάζεται έξι βασικά «πιάτα» για να τραφεί ώστε να επιτελεί την εργασία του και να υποστηρίζει την εξέλιξή μας.
1. Συνεχή μάθηση, ώστε να δέχεται ερεθίσματα και να αναπτύσσει νέους νευρώνες, νέους δρόμους εξέλιξης. Είναι ο αποδοτικότερος τρόπος πρόληψης για εκφυλιστικές ασθένειες του εγκεφάλου.
2. Φυσική άσκηση, 2-3 φορές την εβδομάδα για καλή οξυγόνωση, δεδομένου ότι ο εγκέφαλος είναι το όργανο που απορροφά το μεγαλύτερο ποσοστό του προσλαμβανόμενου οξυγόνου, σε σχέση με το βάρος του. Η φυσική άσκηση επίσης κινητοποιεί λειτουργίες όπως η προσπάθεια, η ισορροπία, η συνεργασία των μελών του σώματος κ.ά.
3. Συγκέντρωση, ως ικανότητα να επικεντρώνει αδιάλειπτα την προσοχή σε έναν στόχο που θέλει να πετύχει. Είναι πιο σημαντική η συγκέντρωση στον εσωτερικό μας εαυτό, αυτοσυγκέντρωση, να κατορθώνουμε δηλαδή να κρατάμε σε έλεγχο τις σκέψεις που δημιουργούνται συνεχώς ανεξέλεγκτα και να δημιουργούμε έτσι χρόνο για εσωτερική ηρεμία και ενδοσκόπηση.
4. Σύνδεση με τους ανθρώπους γύρω μας, ανάπτυξη δεσμών, τόνωση συναισθημάτων και επικοινωνία για δημιουργική ανταλλαγή ιδεών και εντυπώσεων, ώστε τα δικά μας εγκεφαλικά κύτταρα να αναπτύσσονται από τις εμπειρίες των συνανθρώπων μας και του περιβάλλοντός μας.
5. Ανάπαυση και ύπνο χωρίς διακοπές είναι η φάση που επιτρέπει στον εγκέφαλο να αξιοποιήσει γνώσεις και πληροφορίες καταγράφοντάς τες και ταξινομώντας τες, προετοιμάζοντας έτσι τις εγκεφαλικές στοιβάδες να δεχτούν τα ερεθίσματα της επόμενης μέρας. Οι μελέτες δείχνουν πως η προετοιμασία για έναν καλό ύπνο απαιτεί οι ψηφιακές συσκευές να μένουν έξω από το υπνοδωμάτιο, ώστε να μη μας διαταράσσουν την ηρεμία.
6. Τέλος, φροντισμένη διατροφή, που καλύπτει τις ανάγκες του σώματος, με όλες τις ουσίες και τα ιχνοστοιχεία, επιτρέπει στο σώμα να στέλνει μηνύματα ευεξίας και σωστής λειτουργίας των οργάνων με τη σειρά του στον εγκέφαλο. Νους υγιής εν σώματι υγιεί, γνωστή ρήση, που συχνά όμως παραμελούμε.
Συνήθως βάζουμε μόνοι μας όρια στις δυνατότητές μας, χωρίς να τολμούμε να εξερευνήσουμε νέες περιοχές. Ασυνείδητα αυτοπεριοριζόμαστε. Η «αρχή της περιορισμένης απόδοσης» στην ψυχολογία εξηγεί ότι κάθε άνθρωπος επιλέγει ένα εύρος μέσα στο οποίο κινείται με άνεση (comfort zone) και πέρα απ' αυτό, αρνείται, διστάζει, αμφισβητεί και τελικά τοποθετεί το προσωπικό του όριο, χωρίς να τολμά να το υπερβεί.
Η συστηματική ανάπτυξη της αυτοσυνείδησης είναι απαραίτητη προκείμενου να το κατανοήσουμε και να θελήσουμε να το ξεπεράσουμε, θέτοντας νέους στόχους.
Οι γυναίκες-στελέχη συχνά φοβούνται να θέσουν φιλόδοξους στόχους για την κορυφή της ηγεσίας, δεχόμενες από την νεαρή ηλικία ερεθίσματα, που παραπέμπουν τη γυναίκα σε εργασίες ρουτίνας. Επίσης οι ίδιες θέτουν διλήμματα αναφορικά με τις δυσκολίες που απαιτεί η εργασιακή ανέλιξη, γιατί έχουν μάθει να ζουν με το διαχωρισμό και όχι με τον συνδυασμό εργασιακής-προσωπικής ζωής.
Όμως, ο εγκέφαλος καθενός από εμάς είναι ικανός να ενεργήσει ως ηγέτης, να δημιουργήσει για μας ένα προσωπικό όραμα και σαν εφευρέτης να επινοήσει νέους δρόμους, που εμείς μπορούμε να χαράξουμε, αφήνοντας πίσω το μοναδικό στίγμα της δικής μας προσωπικότητας.
* Η Αγγελίνα Μιχαηλίδου είναι CEO & Senior Partner της Response S.A.