Ο κόσμος της θάλασσας είναι όμορφος, γοητευτικός, ήρεμος κατά καιρούς, αλλά μπορεί να γίνει ξαφνικά ταραγμένος, αβέβαιος, δύσκολος και εξαιρετικά επικίνδυνος για όσους δεν μπόρεσαν να τον καταλάβουν.
Ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που το «ναυτικό λεξιλόγιο», όχι λίγες φορές, χρησιμοποιείται πολύ στη διευθυντική «νέα γλώσσα». Όπως τονίζει ο σύμβουλος επιχειρήσεων καθηγητής Τιερί Πιτ «...ο αριθμός των εκφράσεων που προέρχονται από αυτή τη "νέα γλώσσα" είναι πλέον αισθητά αυξημένος. Έτσι στις επιχειρήσεις, όλο και περισσότερο, χρησιμοποιούνται από ηγετικά και μη στελέχη τους, εκφράσεις που σχετίζονται με τη στρατηγική και το όραμα: χάραξη πορείας, αλλαγή πορείας, πλοήγηση με όραση.
Άλλες αφορούν την ηγεσία και τον ρόλο του διευθυντή: κράτημα του πηδαλίου στην καταιγίδα, σύσφιγξη της ομάδας, καλός καπετάνιος. Άλλες πάλι αναφέρονται στη συλλογικότητα και στη συνεργασία: να είσαι στο ίδιο σκάφος, όλοι στο κατάστρωμα, σχηματισμός ενός συνεκτικού πληρώματος. Βρίσκουμε επίσης μεταφορές που συνδέονται με την απόδοση και την ένταση της δράσης: σηκώνοντας το πανί, αλλάζοντας ταχύτητα, έχοντας πλήρη δέσμευση.
Τέλος, πολλές αναφέρονται στην κρίση και στην αβεβαιότητα: αντιμετώπιση της καταιγίδας, αντιμετώπιση μιας θύελλας, πλοήγηση σε ταραγμένα νερά, ακυβέρνητο, ανόρθωση του πλοίου, αποφυγή των παγίδων».
Η γλώσσα δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Λέει για το πώς σκεφτόμαστε τη συλλογική δράση, τη στρατηγική και την ηγεσία.
Πέρα όμως από τη μεταφορά, τι μπορούν στην πραγματικότητα να μάθουν οι διευθυντές και οι ηγέτες από τον θαλάσσιο κόσμο; Και πώς μπορούμε να προχωρήσουμε πέρα από την απλή αφήγηση των κατορθωμάτων σπουδαίων πλοιάρχων ή εξερευνητών της θάλασσας για να αντλήσουμε συγκεκριμένα διδάγματα χρήσιμα για τη διαχείριση οργανισμών στην ξηρά;
Στο πλαίσιο αυτό, πανεπιστήμια, ανώτερες σχολές και σύμβουλοι επιχειρήσεων ασχολούνται με το ποια μπορεί να είναι η σχέση των ναυτικών μεταφορών με την ηγεσία και αν ένας παντοδύναμος καπετάνιος μπορεί να γίνει πιλότος σύνθετων συστημάτων.
Κατά τον Κρίστοφερ Ποάτ, δρομέα ανοιχτής θάλασσας και συνιδρυτή της εταιρείας Marsail, οι αναφορές για τη σύνδεση της θάλασσας με την ηγεσία, αφορούσαν το εμπορικό ή στρατιωτικό ναυτικό: μια κάθετη δομή διοίκησης, μια σαφής ιεραρχία και μια προτεραιότητα που δίνεται στο εμπόριο ή την κατάκτηση, ανεξάρτητα από το ανθρώπινο κόστος.
Ο καπετάνιος είναι ο άρχων του πλοίου. Ενσαρκώνει το όραμα, λαμβάνει αποφάσεις μόνος του και αναλαμβάνει την εξουσία. Το πανί γίνεται τότε η ηρωική μεταφορά για τη διοίκηση. Ο διαχειριστής είναι αυτός ο παντογνώστης, στρατηγικός καπετάνιος, υπεύθυνος για τα πάντα και πάνω απ’ όλα, ο εγγυητής της πορείας.
Με την άνοδο της σύγχρονης αγωνιστικής ιστιοπλοΐας -το America's Cup- αναδύθηκε μια άλλη προσωπικότητα. Ιστιοπλόοι όπως ο Ερίκ Ταμπαρλί και ο Πίτερ Μπλέικ ενσάρκωσαν μια πιο σύγχρονη ηγεσία: κατεύθυναν τις ομάδες τους προς έναν φιλόδοξο στόχο, υποστήριζαν ένα ισχυρό όραμα, αλλά κατανοούσαν ότι η απόδοση εξαρτιόταν από τον καλό συντονισμό των δεξιοτήτων. Η ιστιοπλοΐα έγινε σχολή συλλογικής απόδοσης. Ο διευθυντής δεν ήταν πλέον απλώς ηγέτης, αλλά μαέστρος.
Σήμερα, στην εποχή των δεδομένων, των ιπτάμενων σκαφών, και των εξαιρετικά πολύπλοκων συστημάτων επί του σκάφους, ο σύγχρονος ιστιοπλόος δεν είναι πλέον απλώς ένας ναυτικός: είναι ο πιλότος ενός εξελιγμένου τεχνολογικού συστήματος. Πρέπει να κατακτήσει πολύπλοκα εργαλεία, να εκμεταλλευτεί δεδομένα σε πραγματικό χρόνο, να ανιχνεύσει αδύναμα σήματα και να εξισορροπήσει συνεχώς την ταχύτητα, την ασφάλεια και τη διατήρηση του εξοπλισμού.
Η ιστιοπλοΐα γίνεται ένα εργαστήριο ηγεσίας σε ένα αβέβαιο και εξελισσόμενο περιβάλλον. Ο διευθυντής εμφανίζεται λιγότερο ως διοικητής ή στρατηγός και περισσότερο ως εγγυητής της ισορροπίας μεταξύ φιλοσοφίας και προσοχής, μεταξύ διαχείρισης δεδομένων και διαίσθησης.
Επόμενο είναι να τεθεί το ερώτημα γιατί η ιστιοπλοΐα έχει έντονη απήχηση σήμερα; «Αυτό συμβαίνει», τονίζει ο Τιερί Πιτ, «γιατί οι καταστάσεις εξελίσσονται σε ένα πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από έντονη αβεβαιότητα, αυξανόμενη πολυπλοκότητα του συστήματος, μεταβαλλόμενα πρότυπα εργασίας και αμφισβήτηση των παραδοσιακών ιεραρχικών μοντέλων. Σε αυτό προστίθεται μια ισχυρή προσδοκία για νόημα, εμπιστοσύνη και κοινή ευθύνη, ιδίως μεταξύ των νέων γενεών διευθυντών».
Η αγωνιστική ιστιοπλοΐα -είτε πρόκειται για το Vendee Globe, το Route du Rhum, είτε για το Jules Verne Trophy- ενσαρκώνει ένα ισχυρό σύνολο αξιών: αλληλεγγύη, ανθεκτικότητα, αποδοτικότητα των πόρων, ατομική δέσμευση σε ένα συλλογικό έργο και ευθύνη απέναντι στη φύση και το απρόβλεπτο. Αυτοί οι αγώνες έχουν ξεπεράσει κατά πολύ τα όρια του αθλητισμού και έχουν γίνει πολιτιστικά φαινόμενα που ακολουθούνται από εκατομμύρια.
Αφηγούνται μια ιστορία για την εποχή μας: την ικανότητα να λαμβάνεις αποφάσεις απέναντι στην αβεβαιότητα, να διαχειρίζεσαι το ρίσκο, να ενεργείς χωρίς να έχεις όλες τις πληροφορίες και να αποδέχεσαι την παροδικότητα των συνθηκών υπό τις οποίες ασκείται η ηγεσία.
Σε έναν κόσμο όπου τα παραδοσιακά σημεία αναφοράς κλονίζονται, η θάλασσα εμφανίζεται ως ένα αξιόπιστο και απτό πεδίο μάθησης. Όχι ένα ρομαντικό φόντο, αλλά ένα πραγματικό και απαιτητικό περιβάλλον.
Στο επόμενο άρθρο μας θα αναφερθούμε στα τρία μαθήματα, που η εμπειρία στη θάλασσα διδάσκει σε ηγέτες και λοιπά ανώτερα στελέχη επιχειρήσεων.