Πριν από περίπου πέντε χρόνια ο Έλληνας νομοθέτης ενσωμάτωσε την Ευρωπαϊκή Οδηγία (ΕΕ) 2019/1023 και τον θεσμό της «Δεύτερης Ευκαιρίας» στον ελληνικό πτωχευτικό νόμο (ν. 4738/2020). Το νόημα είναι το εξής: δίνεται πλέον στον οφειλέτη η δυνατότητα να κάνει χρήση του θεσμού της πτώχευσης με στόχο την πλήρη απαλλαγή του από τα χρέη εντός περιόδου 1 ή 3 ετών (με παράλληλη ρευστοποίηση της τυχόν περιουσίας του).
Τελικός στόχος ένα νέο «καθαρό» ξεκίνημα.
Ωστόσο, η φιλελευθεροποίηση της απαλλαγής δεν συνεπάγεται αμνηστία για κάθε μορφής συμπεριφορά. Η «δεύτερη ευκαιρία» προορίζεται αποκλειστικά για τον «έντιμο» οφειλέτη. Για τον λόγο αυτόν οι πιστωτές μπορούν να ασκήσουν προσφυγή, επικαλούμενοι, μεταξύ άλλων, τυχόν δόλια πρόκληση πτώχευσης ή τυχόν κακόπιστη συμπεριφορά του οφειλέτη, ούτως ώστε να μην επέλθει η απαλλαγή.
Η έννοια του «έντιμου» οφειλέτη καθίσταται, συνεπώς, η κρισιμότερη δικλίδα ασφαλείας του συστήματος, με διαχωρισμό της επιχειρηματικά θεμιτής αποτυχίας από την κακόπιστη διαχείριση και τη δόλια αδυναμία πληρωμών.
Πότε οι Προσφυγές γίνονται δεκτές: Οι τρεις συνήθεις περιπτώσεις
Τρεις είναι οι βασικές κατηγορίες συμπεριφοράς των οφειλετών που οδηγούν τα δικαστήρια στο να τους στερήσουν την απαλλαγή.
α. Η δόλια πρόκληση της αδυναμίας πληρωμών. Στην περίπτωση αυτή ο οφειλέτης είτε προκαλεί ο ίδιος την παύση των πληρωμών του, είτε πιθανολογεί την επέλευσή της και αποδέχεται αυτή ως αναγκαία στο πλαίσιο του προγραμματισμού του. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση με την οποία ασχολήθηκε το Πολυμελές Πρωτοδικείο Πατρών (246/2023). Το δικαστήριο αρνήθηκε την απαλλαγή, διότι αποδείχθηκε ότι:
- Ο οφειλέτης, λίγο πριν την υποβολή της αίτησης πτώχευσης, προέβη σε αναλήψεις μετρητών από τα ταμεία της επιχείρησης χωρίς αιτιολογία.
- Δεν υπέβαλε εγκαίρως αίτηση πτώχευσης, μόλις διαπίστωσε την αδυναμία πληρωμών.
Αντίστοιχα, το Εφετείο Πειραιώς (υπ’ αριθμ. 393/2024) έκρινε ότι η συστηματική παρακράτηση εισφορών εργαζομένων και η μη απόδοσή τους, σε χρόνο που η επιχείρηση λειτουργούσε, συνιστά λόγο μη απαλλαγής. Τα ποσά ανέρχονταν σε αρκετά εκατομμύρια ευρώ και ο οφειλέτης είχε καταδικαστεί πολλάκις για το αδίκημα της μη καταβολής ασφαλιστικών εισφορών, ενώ σε κάθε ρύθμιση που έκανε με τον ΕΦΚΑ κατέβαλε μόνο την 1η δόση και μετά εξέπιπτε.
β. Έλλειψη συνεργασίας με τους αρμόδιους φορείς. Η «δεύτερη ευκαιρία» απαιτεί τη συνεργασία του οφειλέτη με τον σύνδικο και εν γένει τα όργανα της πτώχευσης. Όταν ο οφειλέτης επιδεικνύει αδιαφορία, έλλειψης επικοινωνίας κτλ. η απαλλαγή πιθανόν να μην κριθεί σκόπιμη. Σύμφωνα με το Εφετείο Αθηνών (απόφ. 2326/2023), η απαλλαγή δεν χορηγείται όταν ο οφειλέτης:
- Εγκαταλείπει τα περιουσιακά στοιχεία της επιχείρησης και δεν τα παραδίδει στον σύνδικο.
- Δεν παραδίδει τα εμπορικά βιβλία στον σύνδικο, καθιστώντας αδύνατο τον έλεγχό τους.
- Δεν επικοινωνεί με τον σύνδικο σε σύντομο χρόνο.
γ. Ποινική Εμπλοκή. Η καταδίκη για αδικήματα όπως η χρεοκοπία, η κακουργηματική απάτη ή η κακουργηματική υπεξαίρεση αποτελεί σοβαρό λόγο αποτροπής της απαλλαγής.
Πότε ο οφειλέτης δικαιώνεται
Στον αντίποδα, ενισχυτικά της «εντιμότητας» του οφειλέτη είναι τα κάτωθι στοιχεία:
α) Η γενική οικονομική κρίση. Σε πρόσφατη απόφασή του το Εφετείο Θράκης (30/2025) απέρριψε την προσφυγή του ΕΦΚΑ καθότι κρίθηκε ότι η πτώχευση οφειλόταν στη γενικευμένη οικονομική κρίση που έπληξε τον κλάδο, τη μείωση του τζίρου και τα «λουκέτα» στην αγορά, και όχι σε δόλιες ενέργειες του οφειλέτη.
Προς την ίδια κατεύθυνση το Πρωτοδικείο Ιωαννίνων (42/2024) έκρινε ότι «οι οφειλές του καθ’ ου η προσφυγή εκτιμάται ότι οφείλονται στην οικονομική κρίση των τελευταίων ετών, καθώς και στη διόγκωση των οφειλών του πτωχού οφειλέτη, σε συνδυασμό με τα ελαττωμένα εισοδήματά του, σε συνάρτηση και με την οικογενειακή του κατάσταση…».
Επίσης, το γεγονός ότι ο οφειλέτης προσπάθησε να ρυθμίσει τα χρέη του (ακόμα κι αν απέτυχε), αξιολογήθηκε ως δείγμα καλής πίστης. Αυτό αποφάσισε και το Εφετείο Ιωαννίνων (42/2024), το οποίο έκρινε πως το γεγονός ότι η πτωχή εταιρεία προέβη σε έντεκα (11) ρυθμίσεις οφειλών της προς τον ΕΦΚΑ χωρίς να τις τηρήσει «δεν μπορεί να αποδοθεί σε δόλια ενέργεια του εκπροσώπου της, καθόσον οι ρυθμίσεις αυτές φανερώνουν την προσπάθεια της εταιρείας για τη διαχείριση των οφειλών της και όχι την αποφυγή της πληρωμής τους, ενώ η μη τήρηση των ρυθμίσεων οφείλεται στην επιδεινούμενη οικονομική πορεία της εταιρείας, η οποία παρά τις προσπάθειες του καθ' ου ως Προέδρου αυτής δεν κατέστη δυνατόν να αντιμετωπιστεί».
β) Η συνεργασία με τον σύνδικο. Σημαντικό στοιχείο υπέρ της «εντιμότητας» του οφειλέτη αποτελεί η συνεργατική διάθεση που δείχνει προς όλα τα όργανα της πτώχευσης. Όπως κρίθηκε και από το Εφετείο Θράκης (30/2025), κρίσιμος παράγοντας υπέρ της απόρριψης της προσφυγής ήταν ότι η οφειλέτιδα «υπήρξε συνεργάσιμη σε όλα τα στάδια της πτωχευτικής διαδικασίας, ειδικότερα δε, επέδειξε τα εμπορικά της βιβλία, συνεργάστηκε στην καταγραφή και απογραφή της πτωχευτικής περιουσίας και παραστάθηκε σε όλες τις πτωχευτικές διαδικασίες».
Συμπερασματικά
Η νομολογία των τελευταίων ετών διαμορφώνει ένα σαφές πλαίσιο: η απαλλαγή στην πτώχευση είναι ο κανόνας, αλλά όχι χωρίς προϋποθέσεις. Για να αμυνθεί επιτυχώς απέναντι σε μια προσφυγή ο οφειλέτης και οι νομικοί του παραστάτες πρέπει να εστιάσουν σε δύο άξονες: στην πλήρη συνεργασία με τα πτωχευτικά όργανα και στην αιτιολόγηση της πτώχευσης ώστε να μην προκύπτει ότι αυτή αποτέλεσε συνέπεια δόλιων/κακόπιστων ενεργειών. Η σύνδεση της αδυναμίας πληρωμών με εξωγενείς παράγοντες (κρίση, πανδημία, αύξηση κόστους πρώτης ύλης, οξύς ανταγωνισμός κ.λπ.) αποτελεί πάντα ισχυρό ανάχωμα στις αιτιάσεις των πιστωτών.
* Ο Γιώργος Ψαράκης, ΜΔΕ, LL.M. (LSE), PgCert, είναι δικηγόρος Αθηνών, εταίρος στη δικηγορική εταιρεία «ΨΑΡΑΚΗΣ & ΚΕΦΑΛΑΣ» (www.psarakislegal.com).
Στις 31/1/2025 θα λάβει χώρα το 1ο Συνέδριο για το Ιδιωτικό Χρέος Φυσικών και Νομικών Προσώπων, με διοργανώτρια τη Νομική Βιβλιοθήκη, στο Wyndham Grand Athens. Σχετική εισήγηση με θέμα την προσφυγή κατά της απαλλαγής θα παρουσιάσει ο Γ. Ψαράκης (για περισσότερα εδώ).