Μετά από αρκετούς μήνες αναμονής, ο Άρειος Πάγος πήρε θέση υπέρ των δανειοληπτών του νόμου Κατσέλη, ορίζοντας ότι ο τόκος υπολογίζεται με βάση την εκάστοτε δόση και όχι με βάση το συνολικό κεφάλαιο ρύθμισης.
Το θέμα προέκυψε λόγω αντιφατικών δικαστικών αποφάσεων, όπου τελικά αναγκάστηκε να επέμβει στο πλαίσιο πιλοτικής δίκης το ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο της πολιτικής δικαιοσύνης. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, κάποια βασικά ζητήματα σε σχέση με την απόφαση μέσα από έξι ερωτήματα:
1. Τι είναι η «πιλοτική δίκη» στον Άρειο Πάγο;
Το 2021 εισήχθη στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας η διάταξη του άρθρου 20α για την Πιλοτική Δίκη. Με απλά λόγια, καθιερώθηκε μια διαδικασία απευθείας επίλυσης ενός δυσχερούς ερμηνευτικού νομικού ζητήματος γενικότερου ενδιαφέροντος από τον Άρειο Πάγο προκειμένου αφενός να επιταχυνθεί η απονομή της Δικαιοσύνης, αφετέρου να ενισχυθεί η ασφάλεια δικαίου.
Έτσι έγινε και στην περίπτωση της επίμαχης περίπτωσης∙ με την υπ’ αριθμ. 15/2024 απόφασή του το Ειρηνοδικείο Ιωαννίνων υπέβαλε το εξής ερώτημα στον Άρειο Πάγο: το επιτόκιο με το οποίο επιβαρύνεται η δόση για τη διάσωση της πρώτης κατοικίας, θα πρέπει να υπολογίζεται στο σύνολο του οριζόμενου κεφαλαίου οφειλής του δανειολήπτη ή αυτοτελώς για κάθε μηνιαία δόση κατά τον μήνα της εξοφλήσεως;
2. Τι κρίθηκε τελικά;
Όταν λαμβάνεις ένα δάνειο, υπάρχουν κατά βάση τρία συστήματα αποπληρωμής του: το γαλλικό, το γερμανικό και το αμερικάνικο. Στην Ελλάδα γίνεται χρήση, κατά κύριο λόγο, του γαλλικού συστήματος αποπληρωμής, το οποίο καταλήγει σε μια σταθερή κάθε μήνα δόση (εφόσον το επιτόκιο είναι σταθερό), η οποία και στην αρχή αποπληρωμής του δανείου περιλαμβάνει κατά το μεγαλύτερο ποσοστό τον τόκο και όσο πλησιάζει προς τη λήξη, κατά το μεγαλύτερο ποσοστό το κεφάλαιο του δανείου.
Εν προκειμένω, για την αποπληρωμή του σχεδίου διευθέτησης οφειλών στο πλαίσιο του νόμου Κατσέλη, με σκοπό τη διάσωση της κύριας κατοικίας των οφειλετών, κρίθηκε ότι οι τελευταίοι θα καταβάλουν τόκο υπολογιζόμενο επί της εκάστοτε δόσης και όχι επί του συνολικού κεφαλαίου.
Η πραγματικότητα είναι, εξ όσων γνωρίζω, ότι πουθενά στον κόσμο δεν υφίσταται αντίστοιχος τρόπος υπολογισμού του τόκου. Ακόμα και στο πλαίσιο του εξωδικαστικού μηχανισμού ρύθμισης οφειλών του ν. 4738/2020, όπου υιοθετήθηκε λόγω της αύξησης των επιτοκίων ένα σταθερό επιτόκιο ρύθμισης των οφειλών προς χρηματοδοτικά ιδρύματα ύψους 3% (για τα 3 πρώτα χρόνια), ο υπολογισμός γίνεται επί του συνολικού κεφαλαίου και όχι επί της κάθε δόσης. Ωστόσο, εν προκειμένω ο Άρειος Πάγος προχώρησε σε ερμηνεία του νόμου όχι τόσο με βάση την οικονομική λογική και επιστήμη, αλλά με βάση το σκοπό του νόμου Κατσέλη, δηλ. τη διάσωση της πρώτης κατοικίας των οφειλετών.
Τα χαμηλότερης βαθμίδας δικαστήρια που δεχόντουσαν την ευνοϊκή αυτή άποψη για τους οφειλέτες, συνήθως ανέφεραν το εξής: «Ως εκ τούτου, και λαμβανομένου υπόψη του γενικότερου σκοπού του Ν. 3869/2010, όπως αυτός αποτυπώνεται από την αιτιολογική του έκθεση, κατά τα ανωτέρω αναφερόμενα, ο οποίος είναι πρωτίστως η επανένταξη του υπερχρεωμένου πολίτη στην οικονομική και κοινωνική ζωή με την επανάκτηση της οικονομικής ελευθερίας που συνεπάγεται η εξάλειψη των χρεών που αδυνατεί να αποπληρώσει, θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι το επιτόκιο θα υπολογίζεται στην εκάστοτε μηνιαία δόση που επιβλήθηκε από το Δικαστήριο, διότι μόνο έτσι εξυπηρετείται ο παραπάνω σκοπός του Νόμου. […].
Αντίθετη ερμηνεία θα είχε ως αποτέλεσμα τον εκ νέου εγκλωβισμό του υπερχρεωμένου δανειολήπτη σε μία κατάσταση από όπου δεν θα μπορούσε να απεγκλωβιστεί, με την καταβολή υπέρμετρων δόσεων πέραν των οικονομικών του δυνατοτήτων και καταστρατηγώντας το σκοπό και το πνεύμα του νόμου».
3. Ποιοι επηρεάζονται από την απόφαση;
Η απόφαση του Αρείου Πάγου τυπικά δεσμεύει μόνο τους διαδίκους της εκεί δίκης. Ωστόσο στην πράξη αποτελεί μια απόφαση του Ανώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου της Χώρας και άρα θα τύχει αποδοχής από όλα τα δικαστήρια χαμηλότερων βαθμίδων.
Όλοι οι δανειολήπτες του νόμου Κατσέλη μπορούν να την επικαλεστούν και δεν είναι απαραίτητο να προσφύγουν κι αυτοί δικαστικώς. Φυσικά, αν ένας servicer/τράπεζα δεν ακολουθήσει την ερμηνευτική εκδοχή του Αρείου Πάγου, σε τυχόν δικαστική προσφυγή του οφειλέτη θα βρεθεί ηττημένος, με όλες τις συναφείς συνέπειες.
4. Προκαλεί η απόφαση κάποια επίδραση ή «ηθικό κίνδυνο» στο πλαίσιο των λοιπών δανείων;
Δεν τίθεται ζήτημα αρνητικής επίδρασης σε λοιπά δάνεια και εξωδικαστικές ρυθμίσεις, όπως π.χ. αυτές του εξωδικαστικού μηχανισμού. Εκεί προβλέπεται ρητώς ο τρόπος λειτουργίας του τόκου. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι η συγκεκριμένη απόφαση αφορά σε μια εξαιρετική περίπτωση των δανειοληπτών του νόμου Κατσέλη και δεν μπορεί να επεκταθεί σε άλλες περιπτώσεις.
«Ηθικός κίνδυνος» δεν υφίσταται καθότι η απόφαση αφορά τους παλαιούς δανειολήπτες που ήδη έχουν ενταχθεί στο νόμο Κατσέλη. Πλέον ο νόμος Κατσέλη δεν ισχύει και στη θέση του έχουμε τον εξωδικαστικό μηχανισμό ρύθμισης οφειλών και το Ενδιάμεσο Πρόγραμμα Στήριξης που προβλέπουν τον κλασικό τρόπο υπολογισμού του επιτοκίου (γαλλικό σύστημα).
5. Τα Funds και οι Τράπεζες θα πρέπει να επιστρέψουν τα αχρεωστήτως καταβληθέντα ποσά εντόκως;
Εφόσον ο δανειολήπτης έχει καταβάλει περισσότερα από όσα όφειλε, μπορεί τα επιπλέον καταβληθέντα να τα συμψηφίσει με μελλοντικές δόσεις ή απλώς να τα ζητήσει πίσω από την Τράπεζα ή το Fund. Μάλιστα από την ημέρα της δημοσίευσης της απόφασης του Άρειου Πάγου υπολογίζονται τόκοι υπερημερίας (9,4% ανέρχεται το επιτόκιο υπερημερίας σήμερα) υπέρ του δανειολήπτη, γιατί η Τράπεζα/Fund πλέον γνωρίζει ότι τα ποσά αυτά είχαν καταβληθεί αχρεωστήτως (άρθρο 911 ΑΚ).
6. Η απόφαση έχει αναδρομικό αποτέλεσμα;
Ναι. Δεν μπορεί ο Άρειος Πάγος να περιορίσει χρονικά την ισχύ της απόφασής του, καθότι ερμηνεύει το νόμο και τις οικείες δικαστικές αποφάσεις ρύθμισης όπως ίσχυσαν. Ειδικότερα, ερμήνευσε το άρθρο 9 παρ. 2 του νόμου 3869/2010 και άρα η ερμηνεία της διάταξης είναι μία και η ίδια για όλα τα χρόνια ισχύος της. Δεν μπορεί η ίδια διάταξη να ερμηνευτεί με έναν α’ τρόπο για το καθεστώς πριν την έκδοση της απόφασης του Αρείου Πάγου και με έναν β’ τρόπο για το καθεστώς μετά.
* Ο Γιώργος Ψαράκης, ΜΔΕ, LL.M. (LSE), PgCert, είναι δικηγόρος Αθηνών, εταίρος στη δικηγορική εταιρεία «ΨΑΡΑΚΗΣ & ΚΕΦΑΛΑΣ» (www.psarakislegal.com).