Σε μια εποχή ψηφιακής διασύνδεσης και πολλαπλών κρίσεων, το ερώτημα παραμένει επίκαιρο: Πόσο «ελεύθερη» είναι η ελεύθερη αγορά; Και πόσο απαραίτητη ή επικίνδυνη είναι η κρατική παρέμβαση;
Ο όρος «ελεύθερη αγορά» παρουσιάζεται συχνά ως οικονομικό δόγμα, ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση του κρατικού σοσιαλισμού. Όταν οι πολίτες ζητούν κοινωνικές παροχές, ακούμε ότι «δεν αντέχει η οικονομία». Όταν οι επιχειρήσεις απαιτούν φοροαπαλλαγές, μπαίνει μπροστά ο «υγιής ανταγωνισμός». Όμως πίσω από αυτή την ουδετερότητα, κρύβονται βαθιά πολιτικές επιλογές.
Η πραγματικότητα είναι πως καμία χώρα -ούτε καν οι πιο φιλελεύθερες- δεν λειτουργεί με όρους απόλυτης αγοράς. Όλοι παρεμβαίνουν: με δασμούς, επιδοτήσεις, ρυθμίσεις, αποκλεισμούς. Και σε περιόδους κρίσεων, η κρατική παρέμβαση εντείνεται. Η αγορά δεν είναι φυσικό φαινόμενο· είναι πολιτική κατασκευή. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει παρέμβαση, αλλά ποιος παρεμβαίνει και για ποιον.
Οι ισχυροί δρουν ανοιχτά προστατευτικά όταν το κρίνουν απαραίτητο. Οι ΗΠΑ, για παράδειγμα, δεν δίστασαν να υψώσουν δασμούς κατά της Κίνας, να επιδοτήσουν τη βιομηχανία με τον Inflation Reduction Act ή να αποκλείσουν ανταγωνιστές από κρίσιμους τομείς.
Όταν το κράτος ενισχύει τις εθνικές επιχειρήσεις, βαφτίζεται «ρεαλιστικός παρεμβατισμός». Όταν όμως μικρές χώρες προσπαθούν να προστατεύσουν τη δημόσια υγεία ή τα εργασιακά τους δικαιώματα, κατηγορούνται για «κρατισμό».
Η «ουδετερότητα» της αγοράς είναι μύθος. Οι αγορές δεν φοβούνται το κράτος γενικά· φοβούνται το κράτος όταν παρεμβαίνει υπέρ του κοινωνικού συμφέροντος: για φορολογία του πλούτου, για περιβαλλοντικούς κανόνες, για δικαιώματα των εργαζομένων. Όταν όμως το κράτος στηρίζει ιδιωτικά συμφέροντα ή διασώζει τράπεζες, τότε παρουσιάζεται ως υπεύθυνος ρυθμιστής.
Στη θεωρία, η «αόρατη χείρα» της αγοράς (Άνταμ Σμιθ) οδηγεί σε αποτελεσματική κατανομή των πόρων. Στην πράξη όμως, η αγορά αγνοεί κοινωνικές ανισότητες, εξωτερικές επιδράσεις (όπως το περιβάλλον) και ενίοτε οδηγεί σε μονοπώλια ή συγκεντρώσεις ισχύος. Εδώ αναλαμβάνει ρόλο το κράτος: είτε προστατεύοντας μέσω δασμών, είτε θεσπίζοντας κανόνες και ελέγχους.
Οι δασμοί είναι ένα παλιό εργαλείο προστατευτισμού. Παρά τις αντιρρήσεις για περιορισμό ανταγωνισμού ή αύξηση τιμών, χρησιμοποιούνται ευρέως. Ακόμη και πιο ήπιοι φραγμοί, όπως ποσοστώσεις ή πρότυπα ασφαλείας, έχουν πολιτική βαρύτητα -συχνά λειτουργούν ως συγκαλυμμένοι περιορισμοί στο εμπόριο.
Η παγκοσμιοποίηση επέφερε μεγάλες αλλαγές: αύξησε την τεχνολογική πρόοδο, επέκτεινε το εμπόριο και μείωσε τις τιμές. Όμως δεν ωφέλησε όλους εξίσου. Πολλές αναπτυσσόμενες χώρες βρέθηκαν εκτεθειμένες χωρίς επαρκή προστασία. Παράλληλα, στις ανεπτυγμένες οικονομίες παρατηρήθηκε μεταφορά επιχειρήσεων σε χώρες με χαμηλό εργατικό κόστος, αποβιομηχάνιση και απώλεια ποιοτικών θέσεων εργασίας.
Γι’ αυτό ακόμη και χώρες υπέρμαχοι της απελευθέρωσης, όπως οι ΗΠΑ, επιστρέφουν στον προστατευτισμό. Ο εμπορικός πόλεμος ΗΠΑ-Κίνας είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: πίσω από τη ρητορική περί «δίκαιου εμπορίου», κρύβεται η πραγματικότητα του οικονομικού ανταγωνισμού.
Η οικονομική πολιτική δεν είναι τεχνοκρατικό εργαλείο. Είναι πολιτική επιλογή, με κοινωνικές και ηθικές συνέπειες. Η απόλυτη απελευθέρωση της αγοράς φέρνει φθηνά προϊόντα, αλλά και ανισότητες. Η υπερβολική κρατική παρέμβαση μπορεί να πλήξει την καινοτομία και την επιχειρηματικότητα. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να διαλέξουμε ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και τον προστατευτισμό, αλλά να βρούμε μια δίκαιη ισορροπία. Όπως θα έλεγε ο Γκράμσι, χρειάζεται ένας συμβιβασμός ηγεμονικός: όχι με καταναγκασμό, αλλά με συναίνεση.
Σε έναν κόσμο ρευστό και πολυπαραγοντικό, χρειαζόμαστε ένα νέο οικονομικό συμβόλαιο. Μια συμφωνία που θα συνδυάζει τον τεχνοκρατικό ρεαλισμό με κοινωνική ευαισθησία και πολιτική κατεύθυνση. Όχι άκρατος φιλελευθερισμός, ούτε ανεξέλεγκτος κρατισμός.
Η κρατική παρέμβαση πρέπει να έχει κοινωνικό προσανατολισμό: στήριξη της εγχώριας παραγωγής, επενδύσεις σε δημόσια υγεία και παιδεία, προστασία του περιβάλλοντος, ενίσχυση των εργασιακών δικαιωμάτων. Και όλα αυτά με δημοκρατική λογοδοσία.
Αν δεν κατανοήσουμε πως η αγορά δεν είναι ουδέτερη, αλλά φορέας συμφερόντων, δεν μπορούμε να χτίσουμε ένα σύστημα πιο δίκαιο. Η ελεύθερη αγορά από μόνη της δεν αρκεί. Ούτε όμως και το κράτος μπορεί να λύσει όλα τα προβλήματα μόνο του.
Η λύση βρίσκεται στον προσεκτικό σχεδιασμό, την κοινωνική συμμετοχή και τον πολιτικό έλεγχο των αποφάσεων που καθορίζουν τις ζωές μας.
* Ο Αντώνιος Αθ. Λιανός, Ph.D., είναι νομικός επιστήμονας δ/ντης γραφείου υφυπουργού Κοινωνικής Ασφάλισης.