Τα αδιέξοδα της ΕΚΤ στο σενάριο στασιμοπληθωρισμού λόγω Περσικού

Η πρόσφατη κρίση στον Περσικό Κόλπο και ειδικότερα η κλιμάκωση της σύγκρουσης μεταξύ Ιράν, ΗΠΑ και Ισραήλ έχει επαναφέρει στο επίκεντρο της οικονομικής ανάλυσης έναν παλαιό, αλλά ιδιαίτερα ανησυχητικό όρο, τον στασιμοπληθωρισμό (stagflation).

Πρόκειται για τη συνύπαρξη χαμηλής ή μηδενικής οικονομικής ανάπτυξης με υψηλό πληθωρισμό, ένα σενάριο που θεωρούνταν απίθανο έως τη δεκαετία του 1970, αλλά σήμερα αναβιώνει μέσα από τις ενεργειακές αναταράξεις στη Μέση Ανατολή.

Τα Στενά του Ορμούζ: Η γεωοικονομική καρδιά του προβλήματος

Ο Περσικός Κόλπος αποτελεί νευραλγικό αγωγό για την παγκόσμια ενέργεια. Από τα Στενά του Ορμούζ διέρχεται περίπου το 20–25% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και σχεδόν το 20% του παγκόσμιου LNG, καθιστώντας τον διάπλου αυτό το πιο στρατηγικό σημείο του πλανήτη.

Η μερική ή πλήρης παρεμπόδιση της θαλάσσιας κυκλοφορίας που καταγράφηκε μετά την επιχείρηση «Epic Fury» από τις ΗΠΑ αποτέλεσε το μεγαλύτερο σοκ στην παγκόσμια ενεργειακή αγορά από την πετρελαϊκή κρίση του 1973. Το Ιράν χρησιμοποιεί πλέον τα Στενά ως στρατηγικό όπλο: αποκλείει δεξαμενόπλοια ανταγωνιστών και διευκολύνει τα δικά του φορτία μέσω ενός «σκιώδους στόλου» που παρακάμπτει τις δυτικές κυρώσεις.

Η επιλεκτική αυτή πολιτική προκαλεί σοβαρότερες αυξήσεις στο κόστος μεταφοράς και ασφάλειας ναυλώσεων, οδηγώντας τις τιμές του Brent πάνω από τα 100 δολ./βαρέλι, ενώ σε περιόδους έντασης ενδέχεται να υπερβεί τα 120 δολ./βαρέλι, με ένα ατύχημα να καθιστά την ανοδική μεταβολή απρόβλεπτη.

Από το Στενό του Ορμούζ και το πορτοφόλι του καταναλωτή

Η ενεργειακή κρίση μεταφράζεται ταχύτατα σε ευρύτερο πληθωρισμό, μέσω δύο βασικών καναλιών:

1. Άμεσο κανάλι κόστους: αυξάνονται οι τιμές των καυσίμων, του ηλεκτρισμού και των πρώτων υλών.
2. Έμμεσο κανάλι κόστους διάχυσης: κάθε στάδιο παραγωγής και διανομής επιβαρύνεται ενεργειακά, με συνέπεια ανατιμήσεις σε τρόφιμα, μεταφορές, ακόμα και ενοίκια.

Στην Ελλάδα για παράδειγμα, η μέση τιμή της αμόλυβδης ξεπέρασε τα 2,30 €/λίτρο στα νησιά, ενώ ο πληθωρισμός τροφίμων κινείται άνω του 5%, σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία.

Σε παγκόσμια κλίμακα:

• Ο πληθωρισμός στις ΗΠΑ θα μπορούσε να φθάσει στο 3,7%,
• Στην Ευρώπη σημειώνεται αύξηση 67% στις τιμές φυσικού αερίου,
• Και η Αυστραλία υπολογίζει άνοδο του συνολικού πληθωρισμού κοντά στο 5%

Ο οικονομικός μηχανισμός του στασιμοπληθωρισμού

Ο στασιμοπληθωρισμός (stagflation) είναι μια ανεπιθύμητη οικονομική κατάσταση όπου συνυπάρχει ταυτόχρονα υψηλός πληθωρισμός (γρήγορη αύξηση των τιμών) και οικονομική στασιμότητα ή ύφεση (πολύ χαμηλή ή αρνητική ανάπτυξη και συχνά αύξηση της ανεργίας).

Τι σημαίνει πρακτικά:

• Οι τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών ανεβαίνουν, οπότε η αγοραστική δύναμη των χρημάτων μειώνεται.
• Την ίδια ώρα, η οικονομία «παγώνει», η παραγωγή και η απασχόληση δεν αυξάνονται, ενώ η ανεργία συχνά αυξάνεται.

Γιατί είναι πρόβλημα:

• Οι πολίτες και οι επιχειρήσεις πλήττονται από τις αυξανόμενες τιμές, χωρίς να αντισταθμίζονται με αύξηση των εισοδημάτων ή της δραστηριότητας.
• Οι πολιτικές που συνήθως χρησιμοποιούνται για να μειώσουν τον πληθωρισμό (π.χ. αυστηρή νομισματική πολιτική) δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο την ανάκαμψη της οικονομίας, κάνοντας την κατάσταση ακόμα πιο δύσκολη.

Ο στασιμοπληθωρισμός προκύπτει όταν ένα αρνητικό σοκ προσφοράς με διατηρήσιμα χαρακτηριστικά (στην προκειμένη περίπτωση το ενεργειακό/πετρελαϊκό σοκ) αυξάνει τις τιμές ενώ μειώνει την παραγωγή δημιουργώντας πληθωρισμό κόστους.

Το γεγονός αυτό περιγράφεται από την καμπύλη Phillips. Σε πολύ απλούς οικονομικούς όρους σε μια κρίση - όπως η παρούσα - η καμπύλη Phillips μετατοπίζεται προς τα πάνω, αυτό σημαίνει ότι για το ίδιο επίπεδο ανεργίας, ο πληθωρισμός είναι πλέον πολύ υψηλότερος λόγω του κόστους της ενέργειας.

Αυτό είναι το «αγκάθι» του στασιμοπληθωρισμού: η οικονομία παγιδεύεται σε ένα σημείο όπου και η ανεργία αυξάνει και ο πληθωρισμός δεν μειώνεται, επειδή οι προσδοκίες για τις τιμές έχουν ήδη εκτοξευθεί.

Έτσι, η νομισματική πολιτική αντιμετωπίζει δίλημμα:

• Αν αυξήσει επιτόκια, πλήττει περαιτέρω την ανάπτυξη.
• Αν τα μειώσει, ενθαρρύνει νέο πληθωρισμό.

Το ίδιο φαινόμενο είχε παρατηρηθεί την περίοδο 1973–1979, όταν οι πετρελαϊκές κρίσεις οδήγησαν σε πληθωρισμό άνω του 13% στις ΗΠΑ και ταυτόχρονη ύφεση της παραγωγής.

Οι διεθνείς επιπτώσεις του ενεργειακού σοκ

Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η παρούσα κρίση θα μπορούσε να μειώσει την παγκόσμια ανάπτυξη από 3,2% σε 3%, ενώ η Ευρωζώνη και το Ηνωμένο Βασίλειο ενδέχεται να κινηθούν κοντά στο 1% ή και χαμηλότερα

Η κατάσταση είναι επιβαρυντική για περιοχές με υψηλή ενεργειακή εξάρτηση, καθώς:

• αυξάνεται το κόστος παραγωγής και μειώνεται η ανταγωνιστικότητα,
• επιδεινώνεται το εμπορικό ισοζύγιο λόγω ακριβότερων εισαγωγών,
• και συρρικνώνονται τα πραγματικά εισοδήματα νοικοκυριών.

Έτσι, η κρίση δεν είναι απλώς «πετρελαϊκή» — είναι συστημική, επηρεάζοντας δομές όπως ο παγκόσμιος εμπορικός κύκλος, η αλυσίδα τροφοδοσίας και η νομισματική σταθερότητα.

Η άνοδος των τιμών της ενέργειας λειτουργεί ως ένας «έμμεσος φόρος» στην κατανάλωση και την επένδυση:

• Μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος: Οι καταναλωτές ξοδεύουν περισσότερα για θέρμανση και μετακίνηση, μειώνοντας τη ζήτηση για άλλα αγαθά και υπηρεσίες.
• Επιχειρηματική αβεβαιότητα: Η γεωπολιτική αστάθεια στον Κόλπο αυξάνει το risk premium. Οι επιχειρήσεις αναβάλλουν επενδύσεις σε πάγιο εξοπλισμό, οδηγώντας σε επιβράδυνση του ΑΕΠ.
• Διαταραχή εφοδιαστικών αλυσίδων: Το Ιράν και ο Κόλπος επηρεάζουν κρίσιμες θαλάσσιες οδούς. Μια εμπλοκή εκεί αυξάνει το κόστος των ναύλων παγκοσμίως, εντείνοντας την ύφεση.

Από μακροοικονομική άποψη, ο συνδυασμός:

• ενεργειακού σοκ (supply-side shock),
• προσδοκιών πληθωρισμού,
• και περιοριστικής νομισματικής πολιτικής,

δημιουργεί τις συνθήκες ενός φαύλου κύκλου στασιμοπληθωρισμού. Αν δεν υπάρξει ταχεία σταθεροποίηση στην περιοχή του Ορμούζ ή ουσιαστική διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας, η διεθνής οικονομία κινδυνεύει να εισέλθει σε νέα «δεκαετία του ’70», αυτή τη φορά με παγκοσμιοποιημένο χρηματοπιστωτικό σύστημα και εύθραυστη γεωπολιτική ισορροπία.

Η κρίση αυτή, επομένως, δεν αποτελεί απλώς ένα θερμό επεισόδιο στη Μέση Ανατολή, αλλά μια πλήρη δοκιμασία αντοχής του μεταπολεμικού οικονομικού μοντέλου και της ικανότητας της παγκόσμιας κοινότητας να διαχειριστεί σύνθετα ενεργειακά-πληθωριστικά σοκ σε ένα ήδη υπερεκτεταμένο χρηματοοικονομικό περιβάλλον.

Για την Ευρώπη, μια κρίση στον Κόλπο είναι πιο επικίνδυνη μέσω του φυσικού αερίου παρά μέσω του πετρελαίου. Ενώ το πετρέλαιο επηρεάζει τις τιμές, το αέριο απειλεί την ίδια τη λειτουργία της παραγωγικής βάσης. Αν οι τιμές του αερίου παραμείνουν υψηλές για μεγάλο διάστημα:

1. Οι ενεργοβόρες βιομηχανίες (χημικά, χάλυβας, λιπάσματα) θα επιβραδύνουν γεγονός που οδηγεί σε ύφεση.
2. Το κόστος διαβίωσης θα εκτοξευθεί γεγονός που ενισχύει τον πληθωρισμό.

Η ΕΚΤ (Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα) θα βρισκόταν σε δεινή θέση, καθώς ο πληθωρισμός θα ήταν εισαγόμενος και «ανθεκτικός» στις αυξήσεις επιτοκίων, ενώ η οικονομία θα βυθιζόταν σε ύφεση. Η αντίδραση της ΕΚΤ σε ένα σενάριο στασιμοπληθωρισμού λόγω κρίσης στον Κόλπο αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση για τη νομισματική πολιτική, καθώς οι δύο στόχοι της —σταθερότητα τιμών και στήριξη της ανάπτυξης— έρχονται σε πλήρη σύγκρουση.

Σε αντίθεση με τη Fed των ΗΠΑ, η ΕΚΤ έχει ως πρωταρχική στόχευση τη διατήρηση του πληθωρισμού κοντά στο 2%.

Τα διλήμματα και τα εργαλεία της ΕΚΤ

1. Η παγίδα των επιτοκίων

Σε περίπτωση εκτίναξης των τιμών ενέργειας (αερίου και πετρελαίου), η ΕΚΤ αντιμετωπίζει δύο δρόμους, αμφότεροι με υψηλό ρίσκο:

• Αύξηση επιτοκίων: Αν η ΕΚΤ αυξήσει απότομα τα επιτόκια για να τιθασεύσει τον πληθωρισμό, κινδυνεύει να προκαλέσει μια βαθιά τεχνητή ύφεση. Το υψηλό κόστος δανεισμού, σε συνδυασμό με το ήδη υψηλό κόστος ενέργειας, θα οδηγούσε σε στασιμότητα επενδύσεων και εκτόξευση της ανεργίας.
• Διατήρηση ρευστότητας / Μείωση επιτοκίων: Αν κρατήσει τα επιτόκια χαμηλά για να στηρίξει την οικονομία, κινδυνεύει να επιτρέψει στον πληθωρισμό να παγιωθεί στις προσδοκίες των πολιτών, οδηγώντας σε υποτίμηση του Ευρώ. Ένα ασθενέστερο ευρώ καθιστά τις εισαγωγές ενέργειας (που τιμολογούνται σε δολάρια) ακόμη πιο ακριβές, επιδεινώνοντας τον πληθωρισμό.

2. Καθοδήγηση προθέσεων

Η ΕΚΤ να χρησιμοποιήσει τη ρητορική της για να πείσει τις αγορές ότι το σοκ είναι «προσωρινό» ή «εξωγενές». Στόχος είναι να αποτραπεί η δευτερογενής επίδραση, δηλαδή οι μεγάλες αυξήσεις στους μισθούς που θα τροφοδοτούσαν περαιτέρω τις τιμές.

Πιθανή στρατηγική

Οι κεντρικές τράπεζες συχνά προσπαθούν να προσπεράσουν, αγνοήσουν προσωρινά ή να αποδεχτούν (look through) τα προσωρινά σοκ προσφοράς. Αυτό σημαίνει ότι:

1. Αποδέχονται προσωρινά έναν πληθωρισμό πάνω από το 2%.
2. Εστιάζουν στον δομικό πληθωρισμό (Core Inflation), ο οποίος εξαιρεί την ενέργεια και τα τρόφιμα.
3. Αν όμως ο δομικός πληθωρισμός αρχίσει να ανεβαίνει λόγω του ενεργειακού κόστους, η ΕΚΤ θα αναγκαζόταν να παρέμβει με αυξήσεις επιτοκίων, ακόμη και αν η οικονομία βρίσκεται σε ύφεση.

Συμπέρασμα

Σε μια κρίση στον Κόλπο, η ΕΚΤ θα βρισκόταν σε πολιτικό και οικονομικό αδιέξοδο. Η νομισματική πολιτική δεν μπορεί να παράγει πετρέλαιο ή αέριο· μπορεί μόνο να επηρεάσει τη ζήτηση. Συνεπώς, η λύση θα έπρεπε να είναι κυρίως δημοσιονομική (από τις κυβερνήσεις) και όχι μόνο νομισματική, γεγονός θα απαιτήσει χρόνο, πιθανή αναθεώρηση ενεργειακής και υψηλές επενδύσεις.

Επενδυτικά σε μικροοικονομικό επίπεδο, θα επικαλεστούμε τον Buffett μέσα από τις περίφημες επιστολές του προς τους μετόχους της Berkshire Hathaway, ο οποίος υποστηρίζει ότι το καλύτερο περιουσιακό στοιχείο αντίβαρο στο στασιμοπληθωρισμό δεν είναι ο χρυσός ή τα ακίνητα, αλλά το προσωπικό ταλέντο και τα ισχυρά και εδραιωμένα εμπορικά σήματα:

«Αν είσαι ο καλύτερος χειρουργός ή ο καλύτερος δικηγόρος στην πόλη, ο κόσμος θα σου δώσει ένα μέρος από το δικό του φαγητό ή την παραγωγή του για να έχει τις υπηρεσίες σου, ανεξάρτητα από την αξία του δολαρίου».

*Ο Κωνσταντίνος Ν. Σεγρεδάκης είναι οικονομικός σύμβουλος επιχειρήσεων.