Τον μεγάλο ισραηλινό πολιτικό Σιμόν Πέρες (1923-2016) τον συνάντησα τρεις φορές. Μια ως υπουργό Οικονομίας του Ισραήλ το 1990, μια ως πρωθυπουργό το 1996 και μια ως υπουργό Εξωτερικών το 2002. Επρόκειτο για μια σημαντική πολιτική προσωπικότητα και τελείωσε την πολιτική του καριέρα ως πρόεδρος της χώρας του.
Εξάλλου ήταν ένας από τους ιδρυτές του Ισραήλ το 1948 και, παρά την ενεργό συμμετοχή του στη δημιουργία των ισραηλινών οικισμών στη Δυτική Οχθη του Ιορδάνη, το 1982 είχε ταχθεί κατά της εισβολής του Ισραήλ στον Λίβανο.
Εκτοτε, μάλιστα, έκανε συχνά εκκλήσεις σε Παλαιστίνιους και Ισραηλινούς για ειρήνη. «Ούτε οι πύραυλοι ούτε οι βόμβες μπορούν να μας σταματήσουν να φέρουμε ειρήνη στην Εγγύς Ανατολή» έλεγε.
Από τον Πέρες στο «Μεγάλο Ισραήλ»
Ηταν ένας από τους αρχιτέκτονες της ειρηνευτικής συμφωνίας του Οσλο και μαζί με τον Γιτσάκ Ραμπίν και τον Γιασέρ Αραφάτ τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης. Οταν το 1995 δολοφονήθηκε ο Ραμπίν, ο Πέρες ανέλαβε για λίγο διάστημα τον πρωθυπουργικό θώκο και υπό αυτή του την ιδιότητα είχα την ευκαιρία να συνομιλήσω μαζί του για δεύτερη φορά, με θέμα την έννοια του «Μεγάλου Ισραήλ».
Σημειώνω ότι ο Σιμόν Πέρες, ως στενός συνεργάτης του Μπέν Γκουριόν, του ανθρώπου δηλαδή που το 1948 πρωτοστάτησε στην ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, στα πρώτα στάδια της πολιτικής του σταδιοδρομίας ήταν γνωστός ως «γεράκι», υποστηρίζοντας ενεργά την ισχυρή άμυνα, την εδαφική επέκταση και το όραμα του «Μεγάλου Ισραήλ», δηλαδή την επέκταση των ισραηλινών συνόρων στις βιβλικές τους διαστάσεις, από τη Μεσόγειο ως τον Ευφράτη, γεγονός που συνεπάγεται ριζική αναδιάταξη της γεωπολιτικής ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο.
Στο πλαίσιο αυτό, κυρίαρχη ήταν και είναι στο Ισραήλ η «σχολή της εβραϊκής δεξιάς», η οποία στόχο έχει την ανάδειξη της ισραηλινής στρατιωτικής μηχανής σε κυρίαρχη δύναμη της Ανατολικής Μεσογείου, ώστε να υπάρχει άμεση επιρροή στις θαλάσσιες ζώνες και τους ενεργειακούς πόρους.
Η νέα φάση Νετανιάχου
Ομως, μετά την άνοδο του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία το 2025 και με αφετηρία τα θλιβερά γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023, όταν η Χαμάς επιτέθηκε στο Ισραήλ, σκοτώνοντας 1.200 αμάχους και αιχμαλωτίζοντας 250 ανθρώπους, το Ισραήλ απάντησε βομβαρδίζοντας τη Γάζα και το σχέδιο Νετανιάχου για «Μεγάλο Ισραήλ» μπήκε σε νέα φάση.
Εχοντας πολύ στενές σχέσεις με τον αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, αλλά και καλές επαφές με πλούσια κράτη του Κόλπου, ο ισραηλινός πρωθυπουργός άρχισε να επιδιώκει κάτι πιο φιλόδοξο από τον απλό έλεγχο επικράτειας.
Ο Μπεντζιαμίν Νετανιάχου, στο πλαίσιο μιας νέας ανακατανομής της ισχύος στη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο, κατάλαβε ότι έπρεπε να απομακρύνει το Ιράν από τη θέση του περιφερειακού εξισορροπητή δυνάμεων — μια κίνηση που απαιτούσε άμεση και μαζική στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ παράλληλα με το Ισραήλ.
Κατά τη βρετανική εφημερίδα Guardian, τις ημέρες που προηγήθηκαν του πολέμου στο Ιράν, δύο ισχυροί πρώην αξιωματούχοι ασφαλείας του Ισραήλ που έγραφαν για το Ινστιτούτο Στρατηγικής και Ασφάλειας της Ιερουσαλήμ παρατήρησαν ότι, από την άποψη των βασικών περιφερειακών σουνιτικών κρατών, η ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος ή η σημαντική αποδυνάμωσή του θα εμπέδωνε το καθεστώς του Ισραήλ ως «κυρίαρχης περιφερειακής δύναμης».
Οι διάδρομοι ενέργειας και ασφάλειας
Η επίτευξη αυτού του στόχου απαιτεί όχι μόνο την κατάρρευση του Ιράν, αλλά και την ταυτόχρονη αποδυνάμωση των κρατών του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC), ήτοι Μπαχρέιν, Κουβέιτ, Ομάν, Κατάρ, Σαουδική Αραβία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, και την εξάρτησή τους από το Ισραήλ για την ασφάλεια και τις οδούς εξαγωγής ενέργειας.
Με άλλα λόγια, ο αντίκτυπος του πολέμου, όταν τα κράτη του GCC χτυπήθηκαν από ιρανικά drones και πυραύλους, μπορεί να θεωρηθεί ως σκόπιμο στοιχείο του σχεδιασμού για το Ισραήλ, και όχι ως μια θλιβερή παρενέργεια.
Οπως ήταν αναμενόμενο, όταν το Ισραήλ και οι ΗΠΑ ξεκίνησαν αυτόν τον πόλεμο, η πρόσβαση του GCC στις παγκόσμιες αγορές μέσω των Στενών του Ορμούζ επηρεάστηκε σοβαρά. Και όταν το Ισραήλ κλιμάκωσε την ένταση στοχεύοντας τις ιρανικές ενεργειακές υποδομές, το Ιράν πραγματοποίησε την απειλή του να απαντήσει με τον ίδιο τρόπο εναντίον του Κόλπου.
Ο Νετανιάχου άδραξε την ευκαιρία να ζητήσει «εναλλακτικές διαδρομές αντί για τα σημεία συμφόρησης των Στενών του Ορμούζ και του Μπαμπ αλ-Μαντάμπ», προβλέποντας «αγωγούς πετρελαίου, αγωγούς φυσικού αερίου που θα πηγαίνουν δυτικά μέσω της Αραβικής Χερσονήσου μέχρι το Ισραήλ και τα λιμάνια του».
Ετσι, λίγες μέρες πριν από την έναρξη του πολέμου, κατά τη διάρκεια επίσκεψης στο Ισραήλ του ινδού πρωθυπουργού, Ναρέντρα Μόντι, ο Νετανιάχου παρουσίασε το όραμά του να «δημιουργήσει ένα ολόκληρο σύστημα, ουσιαστικά ένα είδος εξάγωνου συμμαχιών γύρω ή εντός της Μέσης Ανατολής», που θα περιλαμβάνει «την Ινδία, τα αραβικά έθνη, των αφρικανικών εθνών, τα μεσογειακά έθνη (Ελλάδα και Κύπρο) και έθνη της Ασίας». Το Ισραήλ θα ήταν το βασικό κομβικό σημείο αυτής της συμμαχίας.
Και οι εκτιμήσεις που προηγούνται και με τις οποίες διαφωνούσε κάθετα ο αείμνηστος Σιμόν Πέρες, που από το 1982 και μετά πίστευε στην ειρηνική οικοδόμηση του «Μεγάλου Ισραήλ», δεν τις λέμε εμείς. Περιέχονται σε παλαιότερο άρθρο του Daniel Levy, πολιτικού σχολιαστή και ισραηλινού διαπραγματευτή στις συνομιλίες του Οσλο ΙΙ. Με άρθρο του στη βρετανική εφημερίδα Guardian στέκεται ιδιαίτερα στο επεκτατικό όραμα του «Μεγάλου Ισραήλ», όπως αυτό εμπνέει την κυβερνώσα ισραηλινή δεξιά και προτείνει να το δούμε ως κάτι σοβαρότερο από μια απλή πολεμική ρητορική, αλλά και ευρύτερο από μια επιδίωξη εδαφικής προώθησης στην άμεση γειτονιά του εβραϊκού κράτους.
Σε πρόσφατες ομιλίες του, ο Νετανιάχου άρχισε να αναφέρεται στο Ισραήλ όχι μόνο ως «περιφερειακή υπερδύναμη», αλλά και «από ορισμένες απόψεις, ως παγκόσμια υπερδύναμη». Το Ισραήλ επιδιώκει να τοποθετηθεί στο κέντρο μιας περιφερειακής συμμαχίας που θα μπορούσε να διατηρηθεί ακόμη και αν μειωθεί η ισχύς των ΗΠΑ. Ο Νετανιάχου έχει υποσχεθεί ότι η εξαγωνική συμμαχία θα αναπτυχθεί εναντίον του «ριζοσπαστικού σιιτικού άξονα... και του αναδυόμενου ριζοσπαστικού σουνιτικού άξονα». Το Ισραήλ δεν δίστασε να κατονομάσει την επόμενη «απειλή» που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί: την Τουρκία.
Η ελληνική παράμετρος
Και από μόνο του το γεγονός αυτό φέρνει την Ελλάδα στο επίκεντρο μιας εικόνας που δεν είναι μια συγκυριακή διπλωματική προσέγγιση. Είναι κάτι πολύ ευρύτερο και όχι ιδιαίτερα απλό. Η Ανατολική Μεσόγειος έπαψε να αντιμετωπίζεται από τις ΗΠΑ ως απλός περιφερειακός χώρος.
Μετατρέπεται σε κεντρικό κόμβο ασφάλειας, ενέργειας, εμπορίου, τεχνολογίας και στρατιωτικής προβολής ισχύος. Στο πλαίσιο αυτής της μετατόπισης, η Ελλάδα και η Κύπρος αποκτούν βάρος πολύ μεγαλύτερο από το γεωγραφικό τους μέγεθος, γιατί βρίσκονται ακριβώς στο σημείο όπου συναντώνται η Ευρώπη, η Μέση Ανατολή, η Βόρεια Αφρική, ο Εύξεινος Πόντος και οι νέοι διάδρομοι προς την Ινδία και τον Ινδο-Ειρηνικό.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι αυτή η αναδιάταξη δεν μένει στο επίπεδο των δηλώσεων. Στο αμερικανικό Κογκρέσο έχει αποκτήσει πλέον θεσμική μορφή η ιδέα ότι η Ανατολική Μεσόγειος πρέπει να αναβαθμιστεί σε στρατηγική προτεραιότητα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.
Η πρωτοβουλία Eastern Mediterranean Gateway Act συνδέει ευθέως την περιοχή με τον διάδρομο Ινδίας - Μέσης Ανατολής - Ευρώπης, με λιμάνια, ψηφιακούς διαδρόμους, ενεργειακές ροές, εφοδιαστικές αλυσίδες και στρατηγικές υποδομές. Δεν πρόκειται μόνο για άμυνα. Πρόκειται για ένα νέο πλέγμα ισχύος όπου οι πολιτικές υποδομές, οι ενεργειακές διασυνδέσεις, τα καλώδια, τα logistics και οι βάσεις λειτουργούν ως ενιαίο σύστημα.
Η Ελλάδα βρίσκεται στον πυρήνα αυτού του συστήματος για τρεις λόγους.
Πρώτον, λόγω θέσης.
Δεύτερον, λόγω υποδομών.
Τρίτον, λόγω της ήδη υπάρχουσας αμυντικής σχέσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σε αυτό το πλαίσιο, το σχήμα Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ με τις Ηνωμένες Πολιτείες, το γνωστό 3+1, αποκτά πολύ πιο πρακτικό περιεχόμενο. Δεν είναι πλέον απλώς ένα διπλωματικό φόρουμ. Μετατρέπεται σε πλατφόρμα ενεργειακής ασφάλειας, θαλάσσιας επιτήρησης, αντιτρομοκρατικής συνεργασίας, προστασίας υποδομών και τεχνολογικής διασύνδεσης.
Η αμερικανική νομοθετική πρωτοβουλία για την αντιτρομοκρατική και ναυτική συνεργασία στο 3+1 προβλέπει μηχανισμούς εκπαίδευσης και υποδομές, με αναφορά στη Σούδα και στο κυπριακό CYCLOPS, δείχνοντας ότι η ασφάλεια της περιοχής οργανώνεται πλέον με μόνιμα εργαλεία και όχι μόνο με ασκήσεις ή περιστασιακές συναντήσεις.
Και εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη στρατηγική ευκαιρία για την Ελλάδα: να μετατρέψει την παρουσία των συμμάχων σε επενδύσεις, τεχνογνωσία και βιομηχανική συμμετοχή, ώστε στη συνέχεια να ανέβει κατηγορία στην κλίμακα της ισχύος. Δεν ανησυχεί τυχαία ο πρόεδρος Ερντογάν.