Κορυφαίος Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας, ο αποβιώσας σε ηλικία 104 ετών Έντγκαρ Μορέν, ήταν κυρίως γνωστός ως θεωρητικός της πολυπλοκότητας. Και υπό αυτή του την ιδιότητα, είχε συνεργαστεί με την UNESCO για θέματα εκπαίδευσης και προώθησης της γνώσης.
Το σχετικό πρόγραμμα έφερε τον τίτλο «7 Σύνθετα Μαθήματα στην Εκπαίδευση για το Μέλλον» και ήταν σχεδιασμένο για να αναμορφώσει την εκπαίδευση, διδάσκοντας στους ανθρώπους πώς να πορεύονται σ’ έναν διασυνδεδεμένο, απρόβλεπτο και τάχιστα μεταβαλλόμενο κόσμο.
Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας κατανόησης ενός νέου κόσμου, που έρχεται, τα επτά βασικά μαθήματα είναι:
- Εντοπισμός Λάθους και Ψευδαισθήσεων: Η εκπαίδευση πρέπει να διδάσκει ότι κάθε γνώση είναι επιρρεπής σε γνωστικά, νοητικά και πολιτισμικά σφάλματα. Πρέπει να μάθουμε να ανιχνεύουμε ψευδαισθήσεις και να αποφεύγουμε να συγχέουμε τις υποκειμενικές μας αντιλήψεις με την απόλυτη αλήθεια.
- Οι Αρχές της Σχετικής Γνώσης: Η γνώση δεν πρέπει να χωρίζεται σε μεμονωμένους κλάδους. Αντίθετα, η εκπαίδευση πρέπει να προωθεί μια «σύνθετη σκέψη» που τοποθετεί τις πληροφορίες στο πλαίσιό τους και κατανοεί τη σχέση μεταξύ των επιμέρους μερών και του συνόλου.
- Διδάσκοντας την Ανθρώπινη Κατάσταση: Πρέπει να κατανοήσουμε τα ανθρώπινα όντα στην πολυδιάστατη ολότητά τους. Αυτό σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε ότι η ανθρώπινη εμπειρία είναι ταυτόχρονα σωματική, βιολογική, ψυχολογική, πολιτισμική και κοινωνική.
- Διδασκαλία της Γήινης Ταυτότητας: Πρέπει να αναπτύξουμε μια παγκόσμια συνείδηση. Αυτό περιλαμβάνει την κατανόηση της αλληλεξάρτησης κάθε μορφής ζωής στη Γη και την καλλιέργεια μιας κοινής, γήινης ευθύνης για τον πλανήτη μας και το περιβάλλον του.
- Αντιμετώπιση Αβεβαιοτήτων: Επειδή το μέλλον είναι απρόβλεπτο, η εκπαίδευση πρέπει να προετοιμάζει τα άτομα να αντιμετωπίσουν τις αβεβαιότητες της ζωής. Αυτό απαιτεί την καλλιέργεια της προσαρμοστικότητας, της κριτικής σκέψης και της ικανότητας χάραξης στρατηγικής σε δυναμικά περιβάλλοντα.
- Διδασκαλία της Κατανόησης: Για την πρόληψη της αμοιβαίας καταστροφής και την οικοδόμηση της ειρήνης, η εκπαίδευση πρέπει να ενθαρρύνει την ενσυναίσθηση, την αλληλεγγύη και τον διαπολιτισμικό διάλογο για την υπέρβαση των προκαταλήψεων, της ξενοφοβίας και των κάθε μορφής διακρίσεων.
- Η Ηθική της Ανθρωπότητας: Η εκπαίδευση θα πρέπει να καλλιεργεί μια οικουμενική ιθαγένεια που υπερβαίνει τα εθνικά όρια. Αυτό περιλαμβάνει την ανάπτυξη μιας πλανητικής ηθικής που σέβεται την ανθρώπινη ποικιλομορφία, προωθώντας παράλληλα την παγκόσμια αλληλεγγύη και συνεργασία.
Για να πετύχει η μετάβαση από τον βιομηχανικό κόσμο στη «μετά-ανθρωπότητα», ο Μορέν πίστευε ότι θα έπρεπε να καταπολεμηθεί η «κοινωνική άγνοια». Αυτή η τελευταία είναι όπλο στα χέρια των οπαδών του ολοκληρωτισμού και σήμερα καλλιεργείται με ταχύτητα. Εργαλείο για την καταπολέμηση της άγνοιας, είναι η σύνθετη σκέψη, πίστευε ο Γάλλος φιλόσοφος. Πρότεινε, έτσι, μια σκέψη θεμελιωμένη στις ακόλουθες βασικές αρχές:
- Η Αρχή του Διαλόγου: Η ιδέα ότι φαινομενικά αντιφατικές ή αντίθετες δυνάμεις (όπως η τάξη και το χάος ή η ενότητα και η ποικιλομορφία) είναι στην πραγματικότητα βαθιά συμπληρωματικές και απαραίτητες για την ύπαρξη ενός συστήματος.
- Ολογραμματική αρχή: Η έννοια ότι το μέρος βρίσκεται μέσα στο σύνολο και το όλο είναι παρόν στο μέρος - σημαίνει ότι δεν μπορείτε να κατανοήσετε το ένα μέρος χωρίς να μελετήσετε τη σχέση του με το άλλο.
- Αναδρομική Αιτιότητα: Μια απόκλιση από την παραδοσιακή, γραμμική σχέση αιτίας – αποτελέσματος, όπου το «προϊόν» ενός συστήματος επιστρέφει για να γίνει γεννήτρια ή είσοδος για το ίδιο το σύστημα.
Στη βάση των σκέψεων που προηγούνται το ερώτημα που προβάλλει είναι αυτό του αυριανού τρόπου ζωής.
Το επερχόμενο κύμα καθορίζεται από δύο βασικές τεχνολογίες: την τεχνητή νοημοσύνη και τη συνθετική βιολογία. Μαζί, θα σηματοδοτήσουν μια νέα χαραυγή για την ανθρωπότητα, δημιουργώντας πλούτο και πλεονάσματα που όμοιά τους δεν καταγράφηκαν ποτέ. Κι όμως, η ταχύτατη διασπορά τους απειλεί παράλληλα να ενισχύσει ένα πολύμορφο φάσμα κακόβουλων παραγόντων, ικανών να εξαπολύσουν αναταραχή, αστάθεια, ακόμη και καταστροφή, σε αδιανόητη κλίμακα.
Το κύμα αυτό συνιστά μια κολοσσιαία πρόκληση, η οποία ήδη καθορίζει τον εικοστό πρώτο αιώνα. Συνεπώς το μέλλον μας εξαρτάται και ταυτόχρονα απειλείται από αυτό το τεχνολογικό και πολιτισμικό κύμα, που φέρει μαζί του έναν άλλο πολιτισμό, που αλλάζει εκ βάθρων αυτή την ίδια τη ζωή.
Αν θέλουμε να μην μας παρασύρει, θα πρέπει επειγόντως να το καταλάβουμε και να το αντιμετωπίσουμε, με αφετηρία τα δεδομένα που μας προσφέρει.
Και εκεί υπάρχει πρόβλημα.