Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να αποτελεί τη μεγάλη ανατροπή του 21ου αιώνα, είναι όμως λάθος να παραβλέπεται και ο ρόλος της γεωργίας. Διότι η γεωργική επανάσταση πριν από 10.000 και πλέον χρόνια είναι αυτή που επέτρεψε την επιβίωση και διαιώνιση του ανθρώπου στον πλανήτη Γη.
Οπως προκύπτει από ιστορικές μελέτες και από τη γέννηση της πολιτικής οικονομίας, μετά το 1.700 και μέχρι σήμερα, οι εκτάσεις αροτραίας καλλιέργειας και βοσκοτόπων έχουν πενταπλασιαστεί. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της αύξησης, που ξεκίνησε από τα μέσα του 19ου αιώνα και στη διάρκεια του 20ου αιώνα έλυσε πολλά προβλήματα διατροφής.
Οσο για τις τεχνολογικές και άλλες εξελίξεις στον γεωργικό και στον κτηνοτροφικό τομέα, αυτές επιταχύνονται από τη δεκαετία του 1960, με την ευρύτερη χρήση χημικών λιπασμάτων, την ανάπτυξη παραγωγικότερων ποικιλιών σιτηρών και ρυζιού, την ευρεία άρδευση και την εκμηχάνιση της γεωργίας. Όλες αυτές οι εξελίξεις δίνουν στους γεωργούς τη δυνατότητα να αξιοποιούν πολύ καλύτερα τη γη την οποία ήδη καλλιεργούσαν.
Σε πιο πρόσφατες δεκαετίες, τεχνολογίες όπως οι παρεμβάσεις στο γονιδίωμα και η βελτίωση χρήσης των μεγάλων δεδομένων συνέβαλαν σε ακόμη μεγαλύτερες αποδόσεις.
Τώρα, η κλιματική αλλαγή μπορεί να μετατρέψει σε κέρας της Αμάλθειας περιοχές που κάποτε ήταν παγωμένες και απέκλειαν τη γεωργική παραγωγή. Ταυτόχρονα όμως μπορεί να βλάψει σοβαρά περιοχές που σήμερα τρέφουν εκατομμύρια ανθρώπων.
Η αύξηση της θερμοκρασίας, που άρχισε να επιταχύνεται στα τέλη του 20ού αιώνα, επιβράδυνε τη βελτίωση της παραγωγικότητας, χωρίς όμως και να την ανακόψει. Έρευνα του Πανεπιστημίου Κορνέλ έχει υπολογίσει ότι από το 1971 και μετά η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή έχει περιορίσει κατά το ένα πέμπτο την αύξηση της παραγωγικότητας της γεωργίας.
Σύμφωνα με τον Άριελ Ορτίθ-Μπόμπέα (εκ των συντακτών της έρευνας), ο «αντίθετος άνεμος» που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή για τη γεωργία θα ισχυροποιείται συνεχώς πλέον. Η ευαισθησία της παραγωγικότητας της γεωργίας επιτείνεται με την άνοδο των θερμοκρασιών.
Με άλλα λόγια, κάθε πρόσθετο κλάσμα βαθμού Κελσίου πλήττει την αγροτική παραγωγή περισσότερο απ' όσο το προηγούμενο. Αυτό είναι ιδιαίτερα επιβαρυντικό για εκείνους τους παραγωγούς τροφίμων που βρίσκονται σε ήδη θερμές περιοχές του πλανήτη, όπως είναι οι τροπικές.
Μια άλλη έρευνα προβλέπει ότι κάθε επιπλέον βαθμός αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας θα σήμαινε μείωση των στρεμματικών αποδόσεων του καλαμποκιού κατά 7,4%, του σιταριού κατά 6% και ρυζιού κατά 3,2%. Αυτά τα τρία προϊόντα αποδίδουν σχεδόν τα 2/3 του συνόλου των θερμίδων που καταναλίσκονται σήμερα.
Στις δεκαετίες που ακολουθούν τα στόματα που θα πρέπει να βρουν τροφή θα πληθύνουν. Ερευνητική μονάδα στις ΗΠΑ (Ινστιτούτο για Μετρήσεις και Αξιολόγηση θεμάτων Υγείας) εκτιμά ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός θα αυξηθεί από τα σημερινά 7,8 δισεκατομμύρια σε 9,7 δισ. ανθρώπων μέχρι το 2064 - από εκεί και πέρα θα αρχίσει να υποχωρεί. Η μεσαία τάξη, που σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες του κόσμου αυξάνεται, απαιτεί μεγαλύτερη ποικιλία φαγητού - αλλά και μεγαλύτερες ποσότητες.
Αυτό δείχνει ότι όσο υπερβολικές και αν είναι οι περί κλιματικής αλλαγής αρνητικές προβλέψεις, υπάρχει ήδη πρόβλημα με τις καλλιεργούμενες εκτάσεις σε παγκόσμια κλίμακα.
Όπως τονιζόταν σε παλαιότερη έρευνα του περιοδικού «The Economist», όσο θα επεκτείνονται οι τροπικές ζώνες, τόσο θα μεταβάλλεται η παρουσία βροχοπτώσεων στις υποτροπικές. Είναι αυτονόητο έτσι ότι η ταχύτερη θέρμανση των πόλων θα δημιουργήσει σημαντική και γρήγορη διεύρυνση των γαιών σε μεγάλα γεωγραφικά πλάτη.
Οι περιοχές του βορρά της Αμερικής καθώς και της Κίνας θερμαίνονται με διπλάσιο τουλάχιστον ρυθμό απ' όσο ο παγκόσμιος μέσος όρος. Και οι καλλιέργειες αρχίζουν να μετακινούνται αντιστοίχως προς βορρά.
Η εξέλιξη αυτή επαναπροσανατολίζει και τις επενδύσεις που γίνονται σε παγκόσμιο επίπεδο στη γεωργία και κατ’ επέκταση στη βιομηχανία τροφίμων. Για παράδειγμα, επενδυτές ήδη συγκεντρώνουν εκτάσεις γης στον Καναδά, ως κίνηση αντιστάθμισης του κλιματικού κινδύνου, που θα τους προκύψει αλλού. Η μεγάλη επενδυτική εταιρεία αγροτικών προϊόντων Westchester διαβλέπει ανάλογες κινήσεις σε πολλά μέρη του κόσμου.
Είναι δε σαφές ότι τα τελευταία χρόνια, τα σύνορα της γεωργίας αλλάζουν με μετακινήσεις των καλλιεργειών. Οι πιο τολμηροί επενδυτές αναζητούν ήδη ευκαιρίες σε περιοχές του κόσμου που μέχρι τώρα δεν επιδέχονταν κανενός είδους καλλιέργεια.
Μέχρι στιγμής, μόνον περί το 1/3 των υπερβόρειων περιοχών της υφηλίου - περιοχές με κωνοφόρα που καλύπτουν πελώριες εκτάσεις γης στα νότια του Αρκτικού Κύκλου - εμφανίζουν θερμοκρασίες τέτοιες ώστε εκεί να αντέχουν οι καλλιέργειες των πιo ανθεκτικών σιτηρών, όπως η βρώμη ή το κριθάρι.
Στο πλαίσιο αυτό, ορισμένες κυβερνήσεις ήδη κεφαλαιοποιούν τις νέες κλιματικές συνθήκες και μια από αυτές είναι η ρωσική. Στη χώρα, εδώ και καιρό οι υψηλές θερμοκρασίες θεωρούνται δώρο της φύσης. Ο πρόεδρος Πούτιν κάποτε είχε καυχηθεί ότι οι θερμοκρασίες αυτές θα βοηθούσαν τους Ρώσους να ξοδεύουν λιγότερο για γούνινα παλτά και να παράγουν περισσότερα δημητριακά.
Το 2020 δημοσιεύθηκε «εθνικό σχέδιο δράσης» για την κλιματική αλλαγή, που κατέγραψε τρόπους ώστε η χώρα «vα αξιοποιήσει τα πλεονεκτήματα» από την αλλαγή αυτή, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης των καλλιεργειών. Από το 2015 και μετά, η Ρωσία έχει γίνει ο μεγαλύτερος παραγωγός σιταριού παγκοσμίως - κυρίως λόγω των υψηλότερων θερμοκρασιών.
Για ποικίλους λόγους, η εξέλιξη αυτή, δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή στη Δύση, πλην όμως σε μεγάλο βαθμό δίνει ερμηνευτικά κλειδιά για τη ρωσική εκβολή στην Ουκρανία, αλλά και για κάποιες καταστροφικές πυρκαγιές σε χώρες, όπως η Γαλλία, για παράδειγμα.
Σε κάθε περίπτωση, η Ρωσία, στη νέα διεθνή γεωργική πραγματικότητα, είναι κορυφαία δύναμη παγκοσμίως στις εξαγωγές σιταριού και βασικός πυλώνας παγκόσμιας επισιτιστικής ασφάλειας. Κατά τη γεωργική περίοδο 2025-2026, οι εξαγωγές σιταριού της έφτασαν τους 46,5 εκατομμύρια τόνους, παρά τις προκλήσεις και τους κλυδωνισμούς στη διεθνή αγορά.
«Οι επιθυμίες και οι δυνατότητες της Ρωσίας να ελέγξει τον κόσμο των εμπορευμάτων είναι πραγματικές και η επιρροή της στα σιτηρά αυξάνεται», δήλωσε ο Dan Basse, πρόεδρος της AgResource, συμβούλου με έδρα το Σικάγο, σύμφωνα με δημοσίευμα του Bloomberg την Κυριακή 28 Μαΐου.
Σημαντικός τέλος είναι και ο ρόλος της βιοτεχνολογίας στη σύγχρονη γεωργία.
Αν και ως όρος η βιοτεχνολογία είναι πρόσφατος, ως δραστηριότητα είναι τόσο παλιά όσο και η παραγωγή μπύρας από τη ζύμωση κριθαριού και η παραγωγή ψωμιού πριν 9.000 χρόνια στη Βαβυλώνα. Η σημερινή βιοτεχνολογία αξιοποιεί τα σύγχρονα επιτεύγματα της μοριακής βιολογίας και χρησιμοποιεί ένα πλήθος τεχνικών, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται η γενετική μηχανική (ανασυνδυασμένο DNA) και μέθοδοι ιστομηχανικής και καλλιεργειών κυττάρων.
Ο όρος υποδηλώνει ένα ευρύ φάσμα διαδικασιών, από τη χρήση γαιοσκωλήκων για παραγωγή πρωτεΐνης μέχρι την παραγωγή ανθρώπινων γονιδίων, όπως η ορμόνη ανάπτυξης. Αν λοιπόν στην ελληνική γεωργία κάποιοι αποφάσιζαν να εμφυσήσουν σε νέους ανθρώπους νέο πνεύμα, η ελληνική παραγωγή, στα γεωργικά σύνορα του μέλλοντος, θα μπορούσε να κάνει θαύματα.
Αν όμως...