Ως μακροχρόνια φροντίδα ηλικιωμένων ορίζεται από τους διεθνείς οργανισμούς (ΟΟΣΑ, Eurostat, Διεθνής Οργανισμός Υγείας) η παροχή μη ιατρικών υπηρεσιών φροντίδας που λαμβάνουν άτομα με μειωμένο βαθμό αυτοεξυπηρέτησης για εκτεταμένη χρονική περίοδο, προκειμένου να εκτελέσουν δεκαπέντε (15) «βασικές δραστηριότητες καθημερινής ζωής» (ADL – Activities of Daily Living) ή/και ‘λειτουργικές δραστηριότητες καθημερινής ζωής’ (iADL – Instrumental Activities of Daily Living).
Ο σημαντικός ρόλος που παίζουν τα δημόσια προγράμματα στη χρηματοδότηση της μακροχρόνιας φροντίδας εξηγείται από τις σημαντικές δαπάνες φροντίδας που αντιμετωπίζουν οι ηλικιωμένοι που χρήζουν μακροχρόνιας φροντίδας.
Αυτές οι δαπάνες ποικίλουν από χώρα σε χώρα αλλά είναι πάντα υψηλές σε σχέση με το μέσο εισόδημα των ηλικιωμένων. Επί παραδείγματι, το κόστος περίθαλψης ενός ανθρώπου μεγαλύτερης ηλικίας με αυξημένα προβλήματα και ανάγκες ισοδυναμεί κατά μέσο όρο με το εισόδημα που προέρχεται από τη σύνταξη. Το κόστος αυτό τετραπλασιάζεται (τέσσερις φορές υψηλότερο από μια μέση σύνταξη), όταν ο άνθρωπος μεγαλύτερης ηλικίας χρήζει συνεχόμενη και κυρίως ιδρυματικού τύπου φροντίδα.
Παρά τις διαφορές που υπάρχουν ανά χώρα, οι πολιτικές μακροχρόνιας φροντίδας τα τελευταία χρόνια ακολουθούν τις εξής κοινές τάσεις:
- Μείωση της ιδρυματικής φροντίδας και στροφή προς την φροντίδα στο σπίτι.
- Απομάκρυνση από την παροχή υπηρεσιών φροντίδας σε είδος από το δημόσιο και στροφή προς ιδιωτικές ή μικτές (ιδιωτικές και δημόσιες) υπηρεσίες που επιδοτούνται μερικώς ή πλήρως από το δημόσιο (cash transfers).
- Παροχή υπηρεσιών που λειτουργούν συμπληρωματικά και όχι ως υποκατάστατο της άτυπης/οικογενειακής φροντίδας.
- Ο διαμοιρασμός κόστους και οι συνέργειες μεταξύ οικογένειας, δημόσιου τομέα και ιδιωτικής ασφάλισης δείχνει να είναι μονόδρομος για τη δημιουργία σύγχρονων ολοκληρωμένων συστημάτων μακροχρόνιας φροντίδας ηλικιωμένων.
Το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 65+ στην Ελλάδα, που αντιμετωπίζει δυσκολίες αυτοεξυπηρέτησης οποιουδήποτε βαθμού δυσκολίας ανέρχεται στο 28,14%. Τα αναλυτικά ποσοστά ανά επίπεδο δυσκολίας αυτοεξυπηρέτησης ανά ηλικιακή κατηγορία φαίνονται στον Πίνακα 1.
Ιδιαίτερη εστίαση θα πρέπει να δοθεί από την Πολιτεία στα επίπεδα 4 και 5, δηλαδή στο 4,11% και 3,32% αντίστοιχα του πληθυσμού των ατόμων ηλικίας 65+ που αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες αυτοεξυπηρέτησης. Ενώ, στις ηλικίες 80+ , τα αντίστοιχα ποσοστά είναι 9,5% και 6,5 %.
Σε ό,τι αφορά τη διάσταση του φύλου οι γυναίκες εμφανίζουν δυσκολίες αυτοεξυπηρέτησης σε υψηλότερα ποσοστά σε σύγκριση με τους άνδρες (33% vs. 21%), κάτι που εξηγείται μερικώς και από το γεγονός ότι έχουν σημαντικά υψηλότερο προσδόκιμο ζωής (σχεδόν 5 έτη).
| Πίνακας 1. Ποσοστό ατόμων ηλικίας 65+ στην Ελλάδα ανά επίπεδο δυσκολίας αυτοεξυπηρέτησης | |||
|---|---|---|---|
| Επίπεδο δυσκολιών | 65–79 | 80+ | Σύνολο 65+ |
| Επίπεδο 1: Βοήθεια μόνο με κοινωνικές δραστηριότητες Μετακίνηση εκτός σπιτιού, διαχείριση χρημάτων. | 2,45% | 8,11% | 4,40% |
| Επίπεδο 2: Βοήθεια με διαχείριση νοικοκυριού ή/και λήψη χαπιών Ψώνια, δουλειές σπιτιού, μαγείρεμα, πλυντήριο ρούχων και λήψη χαπιών. Ανεξαρτήτως ανάγκης βοήθειας επιπέδου 1. | 5,68% | 22,04% | 11,31% |
| Επίπεδο 3: Μικρή ανάγκη προσωπικής φροντίδας Βοήθεια για ακριβώς 1 ADL, ανεξαρτήτως ανάγκης βοήθειας επιπέδων 1 και 2. | 2,32% | 10,10% | 5,00% |
| Επίπεδο 4: Μεσαία ανάγκη προσωπικής φροντίδας Βοήθεια για 2 ή 3 ADLs, ανεξαρτήτως ανάγκης βοήθειας επιπέδων 1 και 2. | 1,27% | 9,52% | 4,11% |
| Επίπεδο 5: Μεγάλη ανάγκη προσωπικής φροντίδας Βοήθεια για 4 ή περισσότερα ADLs, ανεξαρτήτως ανάγκης βοήθειας επιπέδων 1 και 2. | 0,80% | 6,48% | 3,32% |
| ΣΥΝΟΛΟ – Σε όλες τις κατηγορίες | 12,52% | 56,25% | 28,14% |
| Πηγή: SHARE-w9, επεξεργασία των συγγραφέων του παρόντος. | |||
Ο συνολικός αριθμός των ατόμων 65+ σε ανάγκη φροντίδας αναμένεται να αυξηθεί από 677.000 το 2021 σε 900.000 περίπου το 2050 (αύξηση 33%), εκ των οποίων οι 238.000 εκτιμάται ότι θα αντιμετωπίζουν μεγάλου ή μεσαίου βαθμού δυσκολίες αυτοεξυπηρέτησης, από 179.000 σήμερα.
Προκειμένου όμως να καλυφθούν οι ανάγκες, πρέπει πρώτα να μετρηθούν, τόσο σε πλήθος και σε απαιτούμενες ώρες φροντίδας, όσο και σε αξία.
Οι συνολικές εκτιμώμενες ετήσιες αναγκαίες ώρες φροντίδας, για το σύνολο της χώρας, αναμένεται να αυξηθούν από 411 εκατομμύρια σήμερα σε 548 εκατομμύρια ώρες το 2050, ήτοι αύξηση κατά σχεδόν 140 εκατομμύρια ώρες σε μια 25ετία, με το 58% αυτών να αφορούν άτομα με μεσαίες και μεγάλες ανάγκες φροντίδας, κάτι που σημαίνει πώς το 26% των ατόμων ηλικίας 65+ που βρίσκονται σε ανάγκη φροντίδας θα «καταναλώνουν» το 58% των συνολικών ωρών φροντίδας/βοήθειας και το 88% των ωρών προσωπικής φροντίδας.
Σε επίπεδο αναγκαίου αριθμού φροντιστών πλήρους απασχόλησης (επαγγελματιών ή άτυπων) οι παραπάνω ώρες αντιστοιχούν σε 250.000 φροντιστές για το 2050 από 187.000 σήμερα, εκ των οποίων το 37% σε υπηρεσίες προσωπικής φροντίδας και υπόλοιπο 63% σε υπηρεσίες διαχείρισης νοικοκυριού και συνοδείας.
Η εκτιμώμενη οικονομική αξία (μέγεθος αγοράς) υπηρεσιών μακροχρόνιας φροντίδας στο σύνολο της χώρας σε ονομαστικές αξίες εκτιμάται στα €5,54 δισ. σήμερα και αναμένεται έως το 2050 να φθάσει τα €12,54 δισ.
Εστιάζοντας στις κατηγορίες επίπεδου δυσκολίας 4 και 5, όπου υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα συμμετοχής του κράτους στην παροχή βοήθειας, η εκτιμώμενη οικονομική αξία σε ονομαστικές αξίες εκτιμάται στα €3,34 δισ. σήμερα και αναμένεται έως το 2050 να φθάσει τα €7,55 δισ.
Για τις ομάδες μεγάλης δυσκολίας 4 και 5, έχουν υπολογιστεί οι αριθμοί των απαιτούμενων τυπικών φροντιστών, για το σύνολο της χώρας και για τις 13 Περιφέρειες. Ο Πίνακας 2 δείχνει ότι η χώρα χρειάζεται 73.000 επαγγελματίες φροντιστές, ενώ οι υφιστάμενες θέσεις εργασίας δεν υπερβαίνουν τις 15.000.
Οι υπόλοιπες θέσεις καλύπτονται από την προσφορά άτυπης φροντίδας από κάποιο συγγενικό πρόσωπο. Με την επαγγελματική φροντίδα να δείχνει να βαίνει μειούμενη τα τελευταία χρόνια σε σχέση με τα προηγούμενα.
| Πίνακας 2: Εκτιμώμενες ανάγκες επαγγελματιών φροντιστών ανά Περιφέρεια για επίπεδα δυσκολίας 4 και 5 | ||||
|---|---|---|---|---|
| Α/Α | Περιφέρεια | Προσωπική φροντίδα | Βοήθεια νοικοκυριού ή/και κοινωνικών δραστηριοτήτων | Συνολικές ανάγκες |
| — | Σύνολο Χώρας | 59.729 | 13.458 | 73.187 |
| 1 | Αττική | 19.665 | 4.431 | 24.096 |
| 2 | Βόρειο Αιγαίο | 1.179 | 266 | 1.445 |
| 3 | Νότιο Αιγαίο | 1.643 | 370 | 2.013 |
| 4 | Κρήτη | 3.129 | 705 | 3.834 |
| 5 | Ανατολική Μακεδονία & Θράκη | 3.494 | 787 | 4.281 |
| 6 | Κεντρική Μακεδονία | 10.522 | 2.371 | 12.893 |
| 7 | Δυτική Μακεδονία | 1.621 | 365 | 1.986 |
| 8 | Ήπειρος | 2.282 | 514 | 2.797 |
| 9 | Θεσσαλία | 4.436 | 1.000 | 5.436 |
| 10 | Ιόνια Νησιά | 1.186 | 267 | 1.454 |
| 11 | Δυτική Ελλάδα | 3.694 | 832 | 4.526 |
| 12 | Στερεά Ελλάδα | 3.281 | 739 | 4.020 |
| 13 | Πελοπόννησος | 3.596 | 810 | 4.407 |
Στη βάση των ανωτέρω και με δεδομένη τη δημογραφική γήρανση του πληθυσμού και την αναμενόμενη μείωση της προσφοράς άτυπης φροντίδας λόγω μεταβολής της σύνθεσης της οικογένειας, κοινωνικών αλλαγών, αύξησης συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας και αυξημένης κινητικότητας των εργαζομένων σε διαφορετικές περιοχές από όπου μένουν οι ηλικιωμένοι γονείς τους, υπάρχει αφενός η ανάγκη και ο χώρος για την ανάπτυξη του οικονομικού κλάδου παροχής υπηρεσιών φροντίδας και, αφετέρου, ο σχεδιασμός ολοκληρωμένων δημόσιων πολιτικών και η χρηματοδότησή τους.
Το Πανεπιστήμιο Πειραιώς έχει ολοκληρώσει ένα πλήρες Επιχειρησιακό Σχέδιο ενός νέου συστήματος ασφάλισης μακροχρόνιας φροντίδας ηλικιωμένων, και την εφαρμογή του στους 330 Δήμους της χώρας.
* Καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιώς