Για τον επιχειρηματία που έχει δημιουργήσει μια εταιρεία, η διαδοχή δεν είναι μόνο θέμα φόρων. Τον απασχολεί ποιος θα πάρει τις μετοχές του, ποιος θα αποφασίζει για την επιχείρηση και πώς θα αποφευχθούν διαφωνίες στην οικογένεια. Συχνά θέλει να προετοιμάσει τη μεταβίβαση στα παιδιά του, χωρίς να αποχωρήσει αμέσως από τη διοίκηση.
Μια δυνατότητα που αξίζει να γνωρίζει είναι η Κοινή Επενδυτική Μερίδα, γνωστή ως Κ.Ε.Μ. Η λειτουργία της θυμίζει τον κοινό τραπεζικό λογαριασμό, με τη διαφορά ότι αφορά μετοχές και άλλους επενδυτικούς τίτλους. Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όταν πεθάνει ένας συνδικαιούχος, οι τίτλοι περιέρχονται στους υπόλοιπους χωρίς φόρο κληρονομίας.
Η δυνατότητα αυτή αφορά και μετοχές μη εισηγμένων ανωνύμων εταιρειών. Μάλιστα, ο οικογενειακός σχεδιασμός μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερες Κ.Ε.Μ., με διαφορετικούς συνδικαιούχους και διαφορετική κατανομή των μετοχών.
Η λειτουργία της Κ.Ε.Μ.
Η Κ.Ε.Μ. δημιουργείται στο Σύστημα Άυλων Τίτλων μέσω αρμόδιου Συμμετέχοντα, συνήθως τράπεζας ή επιχείρησης παροχής επενδυτικών υπηρεσιών. Σε αυτή συμμετέχουν δύο ή περισσότερα φυσικά πρόσωπα ως συνδικαιούχοι των τίτλων.
Η σχέση της με τον κοινό τραπεζικό λογαριασμό έχει συγκεκριμένη νομοθετική βάση. Το άρθρο 13 παρ. 6 του ν. 4569/2018 επιτρέπει, ύστερα από σχετική συμφωνία με τους πελάτες, την αναλογική εφαρμογή του ν. 5638/1932 στις κινητές αξίες που τηρούνται σε κεντρικό αποθετήριο τίτλων ή μέσω διαμεσολαβητή.
Οι μετοχές, όμως, συνδέονται και με δικαιώματα μέσα στην εταιρεία: την ψήφο στη γενική συνέλευση, το μέρισμα και τη συμμετοχή σε αυξήσεις κεφαλαίου. Γι’ αυτό, μαζί με τη διαδοχή, πρέπει να οργανώνεται και η άσκηση αυτών των δικαιωμάτων όσο ζουν όλοι οι συνδικαιούχοι.
Οι μετοχές των μη εισηγμένων εταιρειών
Για τις μη εισηγμένες εταιρείες προηγείται η προβλεπόμενη διαδικασία καταχώρισης των τίτλων στο Κεντρικό Αποθετήριο. Η καταχώριση αυτή δεν σημαίνει εισαγωγή της εταιρείας στο χρηματιστήριο.
Απαιτούνται οι σχετικές εταιρικές ενέργειες και κατάλληλη καταστατική πρόβλεψη. Οι μετοχές πρέπει να πληρούν τις προϋποθέσεις καταχώρισης, ενώ ελέγχονται οι περιορισμοί μεταβίβασης, οι συμφωνίες μεταξύ μετόχων και τα τυχόν βάρη.
Χρειάζεται εδώ μια διευκρίνιση: η καταχώριση των μετοχών μιας εταιρείας στο Αποθετήριο δεν υποχρεώνει όλους τους μετόχους να δημιουργήσουν Κ.Ε.Μ. Κάποιοι μπορούν να διατηρούν τις μετοχές τους σε ατομικούς λογαριασμούς και άλλοι να επιλέξουν κοινές επενδυτικές μερίδες.
Η δυνατότητα μέσω εταιρείας holding
Σε μια εταιρεία με πολλούς μετόχους δεν έχουν όλοι τις ίδιες προτεραιότητες. Ένας μέτοχος μπορεί να θέλει να οργανώσει τη διαδοχή στα παιδιά του, ενώ οι υπόλοιποι δεν επιθυμούν να προχωρήσει η εταιρεία στη διαδικασία καταχώρισης των τίτλων στο Αποθετήριο.
Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να αξιοποιηθεί μια εταιρεία συμμετοχών, η γνωστή holding, με τη μορφή ανώνυμης εταιρείας. Ο ενδιαφερόμενος εισφέρει σε αυτή τις μετοχές που κατέχει στην αρχική εταιρεία και λαμβάνει μετοχές της holding.
Στη συνέχεια, καταχωρίζεται στο Αποθετήριο το σύνολο των μετοχών της holding και πάνω σε αυτές οργανώνονται μία ή περισσότερες Κ.Ε.Μ. με τα μέλη της οικογένειας.
Για παράδειγμα, ένας επιχειρηματίας κατέχει το 30% μιας Α.Ε., ενώ το υπόλοιπο 70% ανήκει σε άλλους μετόχους. Εισφέρει τη συμμετοχή του σε δική του holding Α.Ε. και οργανώνει τη διαδοχή στις μετοχές της holding, οι οποίες καταχωρίζονται στο Αποθετήριο.
Η holding παραμένει μέτοχος της αρχικής εταιρείας με ποσοστό 30%. Η οικογένεια συμμετέχει πλέον έμμεσα στην αρχική επιχείρηση, μέσω της holding, χωρίς οι υπόλοιποι μέτοχοι να χρειάζεται να συμμετάσχουν στον ίδιο σχεδιασμό.
Στο Αποθετήριο καταχωρίζονται οι μετοχές που εκδίδει η holding. Οι μετοχές της αρχικής εταιρείας αποτελούν περιουσιακό στοιχείο της holding. Αυτή η διάκριση εξηγεί πώς μπορεί να οργανωθεί χωριστά η διαδοχή ενός μετόχου.
Περισσότερες Κ.Ε.Μ. στην ίδια οικογένεια
Δεν είναι απαραίτητο να συγκεντρωθούν όλες οι μετοχές σε μία κοινή μερίδα με ολόκληρη την οικογένεια. Ο ίδιος γονέας μπορεί να συμμετέχει σε περισσότερες Κ.Ε.Μ., εφόσον διαφέρει τουλάχιστον ένας από τους υπόλοιπους συνδικαιούχους. Μπορεί, για παράδειγμα, να δημιουργήσει μία Κ.Ε.Μ. με την κόρη του, μία δεύτερη με τον γιο του και μία τρίτη με τη σύζυγό του, κατανέμοντας διαφορετικές μετοχές σε καθεμία. Κάθε Κ.Ε.Μ. παραμένει κοινή μερίδα δύο ή περισσότερων προσώπων.
Ας υποθέσουμε ότι ο κ. Αντώνης κατέχει 1.000 μετοχές μιας holding. Μπορεί να οργανώσει δύο χωριστές Κ.Ε.Μ.: στην πρώτη να συμμετέχει με την κόρη του και να καταχωριστούν 500 μετοχές, ενώ στη δεύτερη να συμμετέχει με τον γιο του και να καταχωριστούν οι υπόλοιπες 500.
Εφόσον σε καθεμία έχει συμφωνηθεί η ρήτρα επιζώντων και πληρούνται οι προϋποθέσεις της απαλλαγής, αν αποβιώσει πρώτος ο πατέρας, οι τίτλοι κάθε μερίδας περιέρχονται στο αντίστοιχο παιδί. Έτσι, η κατανομή έχει οργανωθεί από την αρχή. Τα δύο παιδιά δεν παραμένουν υποχρεωτικά συνδικαιούχοι στο ίδιο σύνολο μετοχών, όπως θα συνέβαινε αν συμμετείχαν όλοι σε μία Κ.Ε.Μ.
Η επιλογή των συνδικαιούχων χρειάζεται, πάντως, σκέψη και για την αντίστροφη σειρά θανάτου. Η ρήτρα λειτουργεί υπέρ του επιζώντος, όποιος και αν είναι αυτός.
Αλλαγές και κατάργηση της Κ.Ε.Μ.
Οι ανάγκες μιας οικογένειας μεταβάλλονται. Μπορεί να αλλάξει η επιθυμητή κατανομή των μετοχών ή να χρειαστεί διαφορετικός συνδυασμός συνδικαιούχων. Ο σχεδιασμός μπορεί να αναδιαμορφωθεί: να μεταφερθούν τίτλοι, να καταργηθούν υφιστάμενες μερίδες και να δημιουργηθούν νέες, με τις προβλεπόμενες εντολές και διαδικασίες.
Χρειάζεται να ξεχωρίζουμε την αλλαγή της συνολικής οργάνωσης από μια απλή αλλαγή ονομάτων στην ίδια Κ.Ε.Μ. Για διαφορετική σύνθεση μπορεί να απαιτείται νέα μερίδα και μεταφορά των τίτλων σε αυτή. Οι επιμέρους αλλαγές υλοποιούνται μέσω του Συμμετέχοντα, σύμφωνα με τον κανονισμό και τους συμβατικούς όρους.
Επομένως, η αρχική επιλογή δεν δεσμεύει την οικογένεια σε μία αμετάβλητη οργάνωση για πάντα. Οι αλλαγές, όμως, πρέπει να γίνονται με τη διαδικασία που αντιστοιχεί σε κάθε περίπτωση.
Η ρήτρα επιζώντων και η φορολογική απαλλαγή
Το βασικό στοιχείο για τη διαδοχή είναι ο όρος ότι, όταν αποβιώσει ένας συνδικαιούχος, οι τίτλοι περιέρχονται αυτοδικαίως στους υπόλοιπους. Η ρήτρα πρέπει να έχει συμφωνηθεί και να έχει καταχωριστεί στα στοιχεία της μερίδας. Η ύπαρξη περισσότερων ονομάτων δεν αρκεί. Το σύστημα προβλέπει σχετική επιλογή «ΝΑΙ» ή «ΟΧΙ», με διαφορετική αντιμετώπιση κατά τον θάνατο.
Εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις, εφαρμόζεται η απαλλαγή του άρθρου 75 παρ. 2 περ. β΄ του Κώδικα Φορολογίας Περιουσίας, ν. 5219/2025. Στη διάταξη αυτή κωδικοποιήθηκε η ρύθμιση που είχε διαμορφωθεί με το άρθρο 57 του ν. 4916/2022. Στο σχετικό πλαίσιο αναφέρεται και η Ε.2015/1.4.2026 της ΑΑΔΕ, με ειδικό αντικείμενο τους κοινούς λογαριασμούς της αλλοδαπής.
Οι επιζώντες ενημερώνουν τον αρμόδιο Συμμετέχοντα για τον θάνατο και ολοκληρώνονται οι απαιτούμενες καταχωρίσεις. Όταν απομείνει ένας συνδικαιούχος, οι τίτλοι μεταφέρονται στην ατομική του μερίδα σύμφωνα με τη διαδικασία του συστήματος.
Η ειδική απαλλαγή αφορά την περιέλευση στους επιζώντες συνδικαιούχους. Δεν επεκτείνεται στους κληρονόμους του τελευταίου επιζώντος ούτε αποτελεί γενική φορολογική απαλλαγή για κάθε μεταφορά τίτλων από ή προς μια Κ.Ε.Μ.
Η διοίκηση, τα μερίσματα και τα δικαιώματα των συνδικαιούχων
Ο επιχειρηματίας συνήθως θέλει να προετοιμάσει τη διαδοχή, διατηρώντας ενεργό ρόλο στην εταιρεία. Για τον λόγο αυτό πρέπει να έχουν αποσαφηνιστεί η εκπροσώπηση των συνδικαιούχων, η άσκηση των εταιρικών δικαιωμάτων και η κατανομή των αποδόσεων.
Η υπηρεσία safe box επιτρέπει τη δέσμευση των τίτλων, με ειδικό ρόλο του πρώτου συνδικαιούχου. Η δέσμευση περιορίζει τη δυνατότητα διάθεσής τους, χωρίς από μόνη της να καθορίζει σε ποιον ανήκουν όλα τα οικονομικά δικαιώματα.
Αντίστοιχα, το ότι ο γονέας παραμένει πρόεδρος ή διευθύνων σύμβουλος δεν σημαίνει ότι δικαιούται αποκλειστικά όλα τα μερίσματα. Η θέση στη διοίκηση και η ιδιότητα του δικαιούχου των μετοχών είναι διαφορετικά ζητήματα.
Πριν από την ένταξη των τίτλων στην Κ.Ε.Μ. εξετάζονται επίσης η προέλευσή τους και τα δικαιώματα που αποκτά κάθε νέος συνδικαιούχος, ώστε να προσδιοριστεί η μεταχείριση τυχόν δωρεάς ή γονικής παροχής. Χωριστά εξετάζονται τα δικαιώματα των μελών της οικογένειας που μένουν εκτός, ιδίως τυχόν ζητήματα νόμιμης μοίρας.
Η Κοινή Επενδυτική Μερίδα προσφέρει ουσιαστικές επιλογές στον οικογενειακό σχεδιασμό. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί απευθείας για τις μετοχές μιας εταιρείας ή να συνδυαστεί με holding. Μπορούν επίσης να δημιουργηθούν περισσότερες μερίδες, ώστε να οργανωθεί χωριστά η διαδοχή για διαφορετικά μέλη της οικογένειας.
Η αξία της βρίσκεται στο ότι επιτρέπει να ληφθούν εγκαίρως συγκεκριμένες αποφάσεις: ποιες μετοχές προορίζονται για κάθε παιδί, ποιος θα ασκεί τα δικαιώματα όσο ζει ο γονέας και τι θα συμβεί όταν αποβιώσει ένας συνδικαιούχος.
Όσο πιο καθαρές είναι αυτές οι συμφωνίες, τόσο περισσότερο διευκολύνεται η συνέχεια της επιχείρησης και περιορίζονται οι αφορμές για οικογενειακές διαφωνίες.
* Ο Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου ARTION, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός. Ο Γιάννης Αρτσίτας είναι Partner και Διευθυντής Φορολογίας Φυσικών Προσώπων της Artion Α.Ε. Η Νίκη Χατζοπούλου είναι Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω LL.M. & Διαμεσολαβήτρια, συνεργάτης της Artion Α.Ε. Η Αλεξάνδρα Δαλιάνη είναι Ασκούμενη Δικηγόρος.