Φίλτατοι, καλή σας ημέρα!
Οι επέτειοι, όπως η συμπλήρωση πενήντα δύο χρόνων από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα, προσφέρονται για απολογισμούς. Ενίοτε εις μάτην, καθώς αρνούμαστε να αντλήσουμε διδάγματα από αυτούς.
Η Μεταπολίτευση χάρισε στη χώρα το μεγαλύτερο διάστημα πολιτικής σταθερότητας στη σύγχρονη ιστορία της, κατοχύρωσε θεσμούς και ελευθερίες και οδήγησε την Ελλάδα στην ευρωπαϊκή της ολοκλήρωση. Άφησε όμως πίσω της και μια βαριά κληρονομιά: ένα πελατειακό κράτος που άντεξε περισσότερο από όλες σχεδόν τις μεταρρυθμιστικές εξαγγελίες.
Η απόσυρση της πρότασης για το ασυμβίβαστο μεταξύ βουλευτικής και υπουργικής ιδιότητας δεν είναι απλώς ένα επεισόδιο της συνταγματικής αναθεώρησης. Είναι μια μικρή αλλά εξαιρετικά αποκαλυπτική στιγμή για τον τρόπο με τον οποίο εξακολουθεί να λειτουργεί το πολιτικό μας σύστημα.
Αν συνεχίζουμε πράγματι να αναζητούμε τις βαθύτερες αιτίες της ελληνικής χρεοκοπίας, δεν αρκεί να επαναλαμβάνουμε τα γνωστά περί δημοσιονομικών και εμπορικών ελλειμμάτων. Αυτά ήταν τα συμπτώματα. Η ασθένεια ήταν το πελατειακό κράτος.
Ένα κράτος που υπονόμευσε την αξιοκρατία, επιβράβευσε τις προσωπικές εξυπηρετήσεις αντί των θεσμών, καλλιέργησε την αντίληψη ότι η πολιτική εκπροσώπηση περνά μέσα από το ρουσφέτι και όχι από τη διαμόρφωση πολιτικής. Ένα κράτος που απογοήτευσε χιλιάδες νέους ανθρώπους, οι οποίοι αναζήτησαν στο εξωτερικό αυτό που δυσκολεύονταν να βρουν στην Ελλάδα: ίσους όρους ανταγωνισμού και αξιοκρατία.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο στόχευε η πρόταση για το ασυμβίβαστο. Η λογική της ήταν απλή. Ένας υπουργός που δεν εξαρτά την πολιτική του επιβίωση από τη διατήρηση της βουλευτικής του έδρας είναι θεωρητικά περισσότερο ελεύθερος να υπηρετήσει το δημόσιο συμφέρον, παρά τις απαιτήσεις της εκλογικής του πελατείας. Πρόκειται για μια πρόταση που ασφαλώς μπορούσε να συζητηθεί, να βελτιωθεί ή ακόμη και να τροποποιηθεί. Δεν ήταν, όμως, μια αμελητέα θεσμική παρέμβαση.
Η αντίδραση σημαντικού αριθμού κυβερνητικών βουλευτών αποκάλυψε ακριβώς γιατί η συζήτηση είχε αξία. Οι ενστάσεις δεν περιορίστηκαν σε συνταγματικές ή θεσμικές επιφυλάξεις. Κυριάρχησε ο φόβος ότι μια τέτοια αλλαγή θα περιόριζε τις πιθανότητες πολιτικής επιβίωσης όσων θα αναλάμβαναν υπουργικά καθήκοντα. Με άλλα λόγια, η πολιτική αυτοσυντήρηση υπερίσχυσε της θεσμικής μεταρρύθμισης.
Η κυβέρνηση είχε κάθε δικαίωμα να επανεκτιμήσει την πρότασή της. Δεν μπορεί όμως να αγνοηθεί το πολιτικό μήνυμα της αναδίπλωσης. Όταν μια μεταρρύθμιση εγκαταλείπεται πριν ακόμη δοκιμαστεί, επειδή προκαλεί αντιδράσεις στο εσωτερικό της κυβερνητικής πλειοψηφίας, το πρόβλημα δεν είναι διαδικαστικό. Είναι βαθιά πολιτικό.
Η συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση οδηγείται έτσι σε μειωμένες προσδοκίες. Όχι μόνο επειδή απουσιάζουν οι αναγκαίες συναινέσεις μεταξύ των κομμάτων, αλλά και επειδή η ίδια η κυβέρνηση εγκατέλειψε μία από τις ελάχιστες προτάσεις που επιχειρούσαν να παρέμβουν σε έναν από τους μηχανισμούς αναπαραγωγής του πελατειακού συστήματος.
Πενήντα δύο χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση, η Δημοκρατία μας είναι ασφαλώς ισχυρότερη. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι είναι και απαλλαγμένη από τις παθογένειές της. Οι θεσμοί δεν κρίνονται μόνο από όσα προβλέπουν τα Συντάγματα, αλλά και από το πολιτικό θάρρος όσων καλούνται να τα υπηρετήσουν.
Και όσο το πολιτικό σύστημα αδυνατεί να συγκρουστεί με τους μηχανισμούς αναπαραγωγής του, το πελατειακό κράτος θα παραμένει ο πιο ανθεκτικός θεσμός της Μεταπολίτευσης.