Τα ευρωπαϊκά δισεκατομμύρια τελειώνουν. Το παραγωγικό μοντέλο, όμως, παραμένει σε μεγάλο βαθμό το ίδιο. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα πίσω από τις χθεσινές φθινοπωρινές προβλέψεις της Κομισιόν για την ελληνική οικονομία.
Η ανάπτυξη επιβραδύνεται στο 1,8% εφέτος και στο 1,5% το 2027 και το 2028. Ο πληθωρισμός παραμένει επίμονος, ενώ ο ρυθμός αύξησης των επενδύσεων αναμένεται να υποχωρήσει από 7,3% εφέτος σε μόλις 2,5% το 2027, καθώς ολοκληρώνεται το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι απλώς ότι η ανάπτυξη φρενάρει. Κυριότερα είναι ότι, έπειτα από μια ιστορική εισροή ευρωπαϊκών πόρων, η χώρα εξακολουθεί να εξαρτάται υπέρμετρα από την κατανάλωση, χωρίς να έχει οικοδομήσει μια αρκετά ισχυρή παραγωγική βάση.
Σύμφωνα με τη Eurostat η καταναλωτική δαπάνη των ελληνικών νοικοκυριών αντιστοιχούσε το 2025 στο 67,8% του ΑΕΠ. Το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Την ίδια ώρα, οι επιχειρηματικές δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη περιορίζονται στο 0,9% του ΑΕΠ, έναντι 1,5% στην Ε.Ε., ενώ η προστιθέμενη αξία της μεταποίησης μέσης και υψηλής τεχνολογίας αντιστοιχούσε το 2024 μόλις στο 2% της συνολικής προστιθέμενης αξίας, έναντι 5,21% στην Ένωση.
Με άλλα λόγια, η μεγάλη εξάρτηση από την κατανάλωση εξακολουθεί να συνυπάρχει με μια περιορισμένη παραγωγική βάση υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Και αυτό δεν είναι καινούργιο πρόβλημα. Είναι μια από τις χρόνιες αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας, την οποία υποτίθεται ότι θα αντιμετώπιζε το Ταμείο Ανάκαμψης.
Ας είμαστε δίκαιοι. Επενδύσεις έγιναν. Και μάλιστα σημαντικές. Το ποσοστό των συνολικών επενδύσεων στο ΑΕΠ αυξήθηκε από 11,3% το 2018 σε 16,9% το 2025. Η ανεργία μειώθηκε, το δημόσιο χρέος αποκλιμακώνεται και η οικονομία εμφανίζει δημοσιονομική σταθερότητα.
Δεν είναι αμελητέες επιδόσεις. Άλλο, όμως, η αύξηση των επενδύσεων και άλλο ο παραγωγικός μετασχηματισμός.
Διότι το ζητούμενο δεν ήταν απλώς να εισρεύσουν χρήματα, να χρηματοδοτηθούν έργα και να ενισχυθεί πρόσκαιρα το ΑΕΠ. Ήταν να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε η ελληνική οικονομία να παράγει περισσότερα, ανταγωνιστικότερα και τεχνολογικά προηγμένα προϊόντα, να αυξήσει την παραγωγικότητά της και να περιορίσει την εξάρτησή της από τις εισαγωγές.
Ωστόσο, σύμφωνα με την έκθεση χώρας της Κομισιόν, η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να στηρίζεται σε σημαντικό βαθμό σε δραστηριότητες χαμηλής προστιθέμενης αξίας, ενώ οι επενδύσεις στην καινοτομία παραμένουν ανεπαρκείς.
Την ίδια στιγμή, η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης αναμένεται να επιβραδύνει τις επενδύσεις και μαζί τους, την ανάπτυξη.
Πόσο, λοιπόν, από το ευρωπαϊκό χρήμα μετατράπηκε σε μόνιμη παραγωγική ικανότητα και πόσο απλώς τροφοδότησε την ανάπτυξη όσο διαρκούσε η χρηματοδότηση; Ασφαλώς, η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη. Το ενεργειακό κόστος, οι συνθήκες χρηματοδότησης και η διεθνής συγκυρία επιβαρύνουν επίσης τις προοπτικές. Δεν αναιρούν, όμως, το κεντρικό ερώτημα.
Η Ελλάδα είχε στη διάθεσή της περίπου 36 δισ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης. Ένα πρωτοφανές χρηματοδοτικό εργαλείο, σχεδιασμένο όχι μόνο για την ανάκαμψη μετά την πανδημία, αλλά και για τη μακροχρόνια ενίσχυση της παραγωγικής ικανότητας.
Μια ιστορική ευκαιρία που δύσκολα θα επαναληφθεί με τους ίδιους όρους.
Και τώρα που η χρηματοδοτική ώθηση εξασθενεί, το ερώτημα γίνεται αναπόφευκτο: Αξιοποιήσαμε αυτή την ευκαιρία για να αλλάξουμε την οικονομία ή κυρίως για να συνεχίσουμε να λειτουργούμε όπως πριν, με περισσότερα χρήματα;
Η απάντηση δεν βρίσκεται στα ποσοστά απορρόφησης ούτε στους αριθμούς των ενταγμένων έργων. Βρίσκεται στην παραγωγικότητα, στις εξαγωγές, στην καινοτομία και στη δυνατότητα της χώρας να αναπτύσσεται χωρίς διαρκή εξωτερική χρηματοδοτική ώθηση.
Διότι το ζητούμενο δεν ήταν να μάθουμε να απορροφούμε περισσότερα ευρωπαϊκά χρήματα. Ήταν να μάθουμε να παράγουμε περισσότερο πλούτο χωρίς αυτά. Κάτι που, όπως δείχνουν τα στοιχεία, παραμένει ζητούμενο.