Οι αλγόριθμοι που πιάνουν τώρα τους φοροφυγάδες

Σύνοψη

Η ψηφιακή «επανάσταση» στον τρόπο διεξαγωγής των φορολογικών ελέγχων, σε συνδυασμό με τις δομικές και θεσμικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής, του λαθρεμπορίου και της διαφθοράς, ξεσκεπάζουν ολοένα και περισσότερες μεγάλες υποθέσεις οικονομικών εγκλημάτων, όπως η τελευταία των 205 αχυρανθρώπων με την διαχείριση 380 εικονικών επιχειρήσεων στον κλάδο της εστίασης και διασκέδασης.

Στόχος είναι η μετάβαση από τους δειγματοληπτικούς ελέγχους σε ένα μοντέλο προληπτικής ανάλυσης κινδύνου με αυτοματοποιημένα εργαλεία. Κεντρικό στοιχείο της νέας στρατηγικής είναι ότι το νέο πλαίσιο με την χρήση ειδικών αλγόριθμων δίνει έμφαση στη μαζική ανάλυση δεδομένων και στις αυτόματες διασταυρώσεις στοιχείων, ώστε οι έλεγχοι να είναι πιο στοχευμένοι και πιο γρήγοροι.

Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να επεξεργάζονται εκατομμύρια φορολογικές δηλώσεις, να συγκρίνουν συμπεριφορές και να εντοπίζουν αποκλίσεις που δείχνουν αυξημένη πιθανότητα φοροδιαφυγής. Κάθε υπόθεση αποκτά βαθμό κινδύνου και προωθείται για έλεγχο με βάση συγκεκριμένα κριτήρια, αντί για τυχαία επιλογή.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε περιπτώσεις ελεύθερων επαγγελματιών και επιχειρήσεων με ασυνήθιστα υψηλές δαπάνες, επαναλαμβανόμενες ζημίες ή μεγάλες διαφορές μεταξύ δηλωθέντων εισοδημάτων και πραγματικής οικονομικής εικόνας. Οι αλγόριθμοι εντοπίζουν μοτίβα που ξεφεύγουν από τον μέσο όρο του κλάδου και χτυπούν τον συναγερμό για περαιτέρω διερεύνηση από ελεγκτές.

Παράλληλα, ενισχύονται οι αυτόματες διασταυρώσεις με στοιχεία από τράπεζες, επενδυτικά προϊόντα, ασφαλιστικά συμβόλαια και διεθνή ανταλλαγή πληροφοριών. Με τον τρόπο αυτό περιορίζονται τα περιθώρια απόκρυψης εισοδημάτων και περίεργων συναλλαγών, ενώ δίνεται προτεραιότητα σε υποθέσεις με μεγάλο φορολογικό ενδιαφέρον.

Για παράδειγμα, η επιτυχία εντοπισμού και σύλληψης των εκατοντάδων παραφυάδων του κυκλώματος των αχυρανθρώπων, οφείλεται ουσιαστικά στην ανάπτυξη μιας καινοτόμου προσέγγισης από την Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ), η οποία κατέστησε εφικτή —μέσα από τεράστιο πλήθος διασυνδέσεων και πληροφοριών— την ανάλυση μεγάλων δεδομένων, τη στοχευμένη κατανομή πόρων και ελεγκτικών ενεργειών, τον εντοπισμό ισχυρών κόμβων και κρίσιμων εταιρικών διαδρομών, καθώς και την τεκμηριωμένη ιεράρχηση υποσυνόλων για περαιτέρω έλεγχο και απόδοση ευθυνών.

Το μοντέλο του αμερικανικού IRS

Ήδη, οι ελεγκτικές υπηρεσίες έχουν εισάγει την Τεχνητή Νοημοσύνη στην επιλογή και τον εντοπισμό των στόχων, ενώ το επόμενο μεγάλο βήμα πρόκειται να γίνει με την υιοθέτηση των μοντέλων που εφαρμόζει η αμερικανική οικονομική αστυνομία (IRS), για τον εντοπισμό περιπτώσεων φοροδιαφυγής ή φοροαποφυγής ακόμα και πριν αυτές εκδηλωθούν.

Το IRS εφαρμόζει συστήματα τεχνητής νοημοσύνης και μηχανικής μάθησης για να αναλύει τεράστιους όγκους φορολογικών δεδομένων και να εντοπίζει δηλώσεις με υψηλό δείκτη πιθανής ανακρίβειας ή φοροδιαφυγής. Τα ψηφιακά βήματα που ακολουθούνται αναλύουν δεδομένα, βαθμολογούν κινδύνους και συνθέτουν υποθέσεις.

Ειδικότερα: συστήματα τεχνητής νοημοσύνης συγκρίνουν εκατομμύρια δηλώσεις με προηγούμενα μοτίβα μη συμμόρφωσης για να εντοπίσουν «ανωμαλίες», βάζουν βαθμούς κινδύνου σε κάθε φορολογική δήλωση με βάση τη συμπεριφορά του φορολογούμενου, στοιχεία τρίτων, και ιστορικά δεδομένα, ενώ προχωρούν και σε σύνθετες εργασίες (ειδικά για μεγάλες εταιρείες, σύνθετες συνεργασίες και υψηλά εισοδήματα) με στόχο την ανίχνευση δομών και συμπεριφορών που αποφεύγουν φορολογικές υποχρεώσεις.

Τα «καμπανάκια» των αλγορίθμων

Οι αλγόριθμοι του IRS δεν ψάχνουν απλώς για λάθη, αλλά για στατιστικές αποκλίσεις. Αν η φορολογική δήλωση ξεχωρίζει από τον μέσο όρο της κατηγορίας, το σύστημα χτυπάει «καμπανάκι». Για παράδειγμα, ο κεντρικός αλγόριθμος δίνει έναν αριθμητικό βαθμό σε κάθε δήλωση. Συγκρίνει τα δεδομένα με τα «φυσιολογικά» επίπεδα ατόμων με παρόμοιο εισόδημα και επάγγελμα. Υψηλό σκορ σημαίνει μεγάλη πιθανότητα σφαλμάτων ή απόκρυψης, γεγονός που στέλνει τη δήλωση για έλεγχο από ανθρώπινο μάτι.

Τα επαγγελματικά έξοδα είναι ο νούμερο ένα στόχος των αλγορίθμων για ελεύθερους επαγγελματίες. Για παράδειγμα, τα στρογγυλοποιημένα ποσά, εκλαμβάνονται ως ένδειξη ότι οι αριθμοί είναι κατασκευασμένοι και όχι πραγματικοί. Οι δυσανάλογες δαπάνες (έξοδα γευμάτων, ψυχαγωγίας ή ταξιδιών που φαίνονται υπερβολικά σε σχέση με το συνολικό εισόδημα της επιχείρησης) και οι συνεχόμενες ζημιές, βρίσκονται πάντα στο «μικροσκόπιο».

Τα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης ανατροφοδοτούνται από δεδομένα και περιπτώσεις φοροδιαφυγής, εξελίσσοντας έτσι τις μεθόδους εντοπισμού. Αποτέλεσμα; Ανιχνεύουν μοτίβα απάτης ή κινδύνου —όχι μόνο στο στάδιο της επιλογής στόχων ελέγχου, αλλά και στον εντοπισμό πιθανών περιπτώσεων απάτης, πριν εγκριθούν επιστροφές φόρων.

Ενιαίο Μητρώο υποθέσεων διαφθοράς

Παράλληλα με την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, τα συναρμόδια υπουργεία προχωρούν στην εγκαθίδρυση νέων δομών για την παρακολούθηση της διαφθοράς. Στο πλαίσιο αυτό συστήνεται Ενιαίο Μητρώο για την παρακολούθηση υποθέσεων διαφθοράς, σκοπός του οποίου είναι η συστηματική παρακολούθηση της πορείας τέτοιων φαινομένων, η εξαγωγή συμπερασμάτων για τη βέλτιστη εφαρμογή του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου και την πάταξη της διαφθοράς, η διασφάλιση της αποτελεσματικότερης και ταχύτερης απονομής της ποινικής δικαιοσύνης και πάνω απ' όλα η εμπέδωση του αισθήματος ασφάλειας δικαίου.

Όπως προβλέπει η σχετική διάταξη, στο Μητρώο θα καταγράφονται τα διαδικαστικά στάδια των αδικημάτων διαφθοράς —από το αρχικό στάδιο διερεύνησης μέχρι την αμετάκλητη περάτωση της υπόθεσης— θα παρακολουθείται η πορεία των υποθέσεων αυτών, θα συγκεντρώνονται και θα παράγονται στατιστικά δεδομένα.

Στο Μητρώο θα καταχωρούνται αδικήματα όπως: η δωροληψία και η δωροδοκία πολιτικών προσώπων, η πλαστογραφία σε βάρος του δημοσίου ή των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης από πολιτικό πρόσωπο ή από υπάλληλο, η υπόθαλψη-παρεμπόδιση δικαιοσύνης, η δωροληψία και δωροδοκία υπαλλήλου και δικαστικών λειτουργών, η εμπορία επιρροής, οι μεσάζοντες, η κατάχρηση εξουσίας, η ψευδής βεβαίωση σε βάρος του δημοσίου ή των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η δωροληψία και η δωροδοκία στον ιδιωτικό τομέα, η υπεξαίρεση σε βάρος του δημοσίου ή των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η απάτη σχετικά με τις επιχορηγήσεις, η απιστία σε βάρος του δημοσίου ή των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κ.ο.κ.

Τα στοιχεία θα καταχωρούνται, κατά περίπτωση, από τη Βουλή, τα δικαστήρια και τις εισαγγελίες, την ΑΑΔΕ, την Εθνική Αρχή Διαφάνειας και την Αστυνομία. Όλα τα στοιχεία κάθε υπόθεσης θα καταχωρούνται στο Μητρώο πλήρως ανωνυμοποιημένα, αλλά κάθε υπόθεση θα παίρνει μοναδικό κωδικό παρακολούθησης.