Μαργαρίτα Παπανδρέου: Συγκίνηση και προσωπικές στιγμές στην κηδεία της στο Α΄Νεκροταφείο

Σε κλίμα ιδιαίτερης συγκίνησης τελέστηκε στο Α’ Νεκροταφείο η πολιτική κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου, η οποία έφυγε από τη ζωή το πρωί της Παρασκευής 18 Σεπτεμβρίου, σε ηλικία 103 ετών.

Τη Μαργαρίτα Παπανδρέου αποχαιρέτησαν η οικογένειά της, τα παιδιά και τα εγγόνια της, φίλοι και πλήθος βουλευτών, στελεχών, πρώην υπουργών και ιστορικών στελεχών του ΠΑΣΟΚ, αλλά και πολιτικά πρόσωπα από άλλους χώρους. Τους επικήδειους εκφώνησαν οι γιοι της, Γιώργος, Νίκος και Ανδρέας (Αντρίκος), τα εγγόνια της, Μαργαρίτα Παπανδρέου και Κωστής Κατσανέβας, η Άννα Διαμαντοπούλου εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και η στενή φίλη και συνοδοιπόρος της εκλιπούσας, Φωτεινή Σιάνου.

Στεφάνια απέστειλαν, μεταξύ άλλων, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Νίκος Ανδρουλάκης, ο οποίος βρισκόταν εκτός Αθηνών σε έκτακτη οικογενειακή υποχρέωση, ο υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργό, Θανάσης Κοντογεώργης, ο δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας, ο οποίος ήταν και μεταξύ των παρευρισκόμενων, ο ΣΥΡΙΖΑ και η πρόεδρός του, Ρένα Δούρου, ο Σύνδεσμος Ελλήνων Επιστημόνων και η Ένωση Γυναικών Ελλάδας, με την αφιέρωση «Καλό ταξίδι αγαπητή μας πρόεδρε».

Μεταξύ εκείνων που βρέθηκαν στο Α’ Νεκροταφείο για να αποχαιρετήσουν τη Μαργαρίτα Παπανδρέου και να συλλυπηθούν την οικογένειά της, πέραν των δεκάδων φίλων, συγγενών και στελεχών από όλες τις γενεές του ΠΑΣΟΚ, ήταν και ο πρόεδρος της Βουλής, Νικήτας Κακλαμάνης, η Ντόρα Μπακογιάννη και ο υπουργός Εσωτερικών, Θεόδωρος Λιβάνιος.

Οι επικήδειοι

Στον σύντομο αποχαιρετισμό του στη μητέρα του, ο Γιώργος Παπανδρέου ευχαρίστησε θερμά εκ μέρους όλης της οικογένειας για την παρουσία όλων «για να αποχαιρετήσουμε τη Μαργαρίτα μας», αναφέροντας ότι «η μάνα μας, η Μαργαρίτα, δεν γεννήθηκε Ελληνίδα. Έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι' αυτήν».

Πάνω απ’ όλα, όπως ανέφερε, συνδέθηκε με τις Ελληνίδες που την υιοθέτησαν, την αγκάλιασαν και στάθηκαν δίπλα της στους κοινούς αγώνες για την ισότητα, την αξιοπρέπεια, την απελευθέρωση και την ειρήνη.

«Αν μας παρακολουθεί σήμερα, είμαι βέβαιος πως χαμογελά. Για τη συγκινητική συμπαράσταση προς την οικογένειά μας και για τα τόσα μηνύματα αγάπης και σεβασμού προς την ίδια και τους αγώνες της», πρόσθεσε, αναφερόμενος στα μηνύματα από την Ελλάδα και από όλον τον κόσμο, ιδιαίτερα από τις γυναίκες στην Κύπρο, την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή, με τις οποίες πορεύτηκε για την ειρήνη.

Η Άννα Διαμαντοπούλου μίλησε για τη δράση της Μαργαρίτας Παπανδρέου, η οποία γύριζε όλη τη χώρα και καθόταν γύρω από τραπέζια με αγρότισσες, εργάτριες, επαγγελματίες, επιστήμονες, νοικοκυρές, με γυναίκες από κάθε κοινωνική τάξη και κάθε γενιά, ακούγοντάς τις και καλώντας τις να οργανωθούν, να διεκδικήσουν και να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους.

«Μία από αυτές τις γυναίκες ήμουν κι εγώ. Είναι πολλές από τις γυναίκες που βρίσκονται σήμερα εδώ. Είναι όλες εκείνες που αυτές τις ημέρες κατέκλυσαν τα μέσα ενημέρωσης με τις προσωπικές τους αναμνήσεις», σημείωσε η κ. Διαμαντοπούλου.

«Εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και του προέδρου, Νίκου Ανδρουλάκη, αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα Παπανδρέου. Τη γυναίκα που άφησε τη σφραγίδα της στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ στη χώρα για τις γυναίκες και, επομένως, για ολόκληρη την ελληνική κοινωνία», ανέφερε.

Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας και οι αγώνες για τις γυναίκες

Όπως επεσήμανε η Άννα Διαμαντοπούλου, η Μαργαρίτα Παπανδρέου, πλαισιωμένη από μερικές από τις σημαντικότερες γυναίκες της εποχής, ίδρυσε και οργάνωσε την Ένωση Γυναικών Ελλάδας, η οποία έμελλε να αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας, ως «μια λαϊκή γυναικεία οργάνωση που ένωσε διαφορετικές γενιές».

Υπογράμμισε ότι «η Ένωση Γυναικών Ελλάδας μετέφερε στην ελληνική πολιτική σκηνή και στο ΠΑΣΟΚ τα μεγάλα ζητήματα του ευρωπαϊκού και αμερικανικού φεμινιστικού κινήματος» και πως «το ΠΑΣΟΚ δέχθηκε μια ισχυρή ένεση φεμινισμού, μαχητικότητας και διεκδίκησης».

Περιέγραψε τη «μικρή επανάσταση» που συντελέστηκε μέσα στο κόμμα και από εκεί μεταφέρθηκε στην κοινωνία.

«Το νέο Οικογενειακό Δίκαιο κατάργησε την προίκα, καθιέρωσε την ισότητα των συζύγων και την κοινή γονική μέριμνα και έδωσε στη γυναίκα το δικαίωμα να διατηρεί το επώνυμό της. Κατοχυρώθηκαν η ίση αμοιβή και η ισότητα στην εργασία, οι γονικές άδειες, η προστασία της εγκύου και το δικαίωμα της γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα της. Δεν άλλαξαν απλώς κάποιοι νόμοι. Άλλαξε η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, στην εργασία και στην κοινωνία», είπε.

Ανέφερε ότι ήταν η μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, για τις γυναίκες και ότι σε αυτήν τη μεταβολή η συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου ήταν καθοριστική.

Σημείωσε ακόμη ότι «οι αντιδράσεις και οι επιθέσεις ήταν πολλές, έντονες και συχνά χυδαίες» και πως «η ζωή της υπήρξε λαμπερή και συγκλονιστική, αλλά και πολύ δύσκολη». Όπως ανέφερε, πέρασε μέσα από τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση, τις μεγάλες νίκες και τις δραματικές ήττες, τις ευτυχισμένες και τις πιο οδυνηρές στιγμές και τις αντιμετώπισε πάντοτε με απαράμιλλη αξιοπρέπεια.

Η κ. Διαμαντοπούλου σημείωσε ότι στη δική της πορεία στην Ευρώπη συνάντησε πολλές φορές το όνομα της Μαργαρίτας Παπανδρέου σε αναφορές για την πρωτοπορία του φεμινιστικού και του ειρηνιστικού κινήματος.

Τόνισε ότι η Μαργαρίτα Παπανδρέου έβαλε τις βάσεις ώστε οι νεότερες γυναίκες να θεωρούν σήμερα αυτονόητα πολλά από εκείνα για τα οποία προηγούμενες γενιές χρειάστηκε να αγωνιστούν, επισημαίνοντας ότι «ο αγώνας, όμως, δεν έχει ολοκληρωθεί» και πως η νέα γενιά οφείλει να συνεχίσει.

«Αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα. Τη Μαργαρίτα της μεγάλης Αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδας», υπογράμμισε.

Οι προσωπικές αναμνήσεις της οικογένειας

Η Φωτεινή Σιάνου αναφέρθηκε στην αγάπη της Μαργαρίτας Παπανδρέου για την οικογένειά της, «η συγκολλητική ουσία της οποίας υπήρξες πάντα εσύ», στο έργο της, «τον βαθύ έρωτά σου για τον Ανδρέα από την αρχή μέχρι το τέλος», στην αγάπη της για την Ελλάδα και στους αγώνες για την ισότητα των φύλων και των γυναικών και για την ειρηνική επίλυση των συγκρούσεων.

Έκανε μνεία στην αποφασιστικότητά της να δημιουργηθεί ένα κίνημα που θα αγωνιζόταν για αυτούς τους στόχους και στη δύναμή της να κινητοποιεί σε δύσκολους καιρούς γυναίκες από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους.

«Ήσουν πάντα για τα μικρά και για τα μεγάλα. Για το ατομικό και συλλογικό», είπε, αναφερόμενη μεταξύ άλλων στην καμπάνια εναντίον του πολέμου στο Ιράκ και στις προσπάθειες για την ειρηνική επίλυση των διαφορών με τις φεμινίστριες της ειρήνης από την Τουρκία.

Η Φωτεινή Σιάνου ανέφερε ακόμη ότι από το πρωί της Παρασκευής πολλοί άνθρωποι, άντρες και γυναίκες από όλη την Ελλάδα, την Τουρκία και την Κύπρο, επικοινώνησαν μαζί της για να εκφράσουν τα συλλυπητήριά τους.

«Η Μαργαρίτα αδικήθηκε γιατί οι αντίπαλοι φωνασκούσαν δυνατά για να καλύψουν τη φωνή της ταπεινότητας και της σύνεσης», ανέφερε, προσθέτοντας ότι η Μαργαρίτα αγωνίστηκε για την ισότητα των φύλων, τη χειραφέτηση των γυναικών, την ειρήνη και την ειρηνική επίλυση των διαφορών στην Κύπρο, στο Ιράκ, στην Παλαιστίνη και σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ο Νίκος Παπανδρέου, μιλώντας επί προσωπικού, θυμήθηκε όσα πέρασαν μαζί, μεταξύ άλλων τη νύχτα της χούντας, όταν, όπως περιέγραψε, η μητέρα του κυνήγησε το στρατιωτικό φορτηγό στο οποίο είχαν βάλει τον Ανδρέα.

«Ξυπόλυτη χωρίς την αίσθηση ότι πατούσες σπασμένα γυαλιά. Ήσουν σίγουρη ότι τον πήγαιναν για εκτέλεση. Τότε σου έπιασα το χέρι. Ήμουν μόλις δέκα, και σου είπα μην το κυνηγάς, θα ζήσει», εξιστόρησε.

Αναφέρθηκε επίσης στις συμβουλές που του έδινε η μητέρα του και ειδικότερα σε μια προσωπική κουβέντα για έναν επίπονο χωρισμό που τον ταλαιπωρούσε στις αρχές της δεκαετίας του 2000.

«Στην επόμενή σου σχέση, να το κλείσεις το μαγαζί. Να μην υπάρξει μεθεπόμενη. Ο κάθε χωρισμός πονάει, βασανίζει, δημιουργεί ενοχές. Ο χωρισμός παίρνει κι ένα κομμάτι από την ψυχή σου. Πόσα κομμάτια θα κόψεις ακόμη; Αν συνεχίσεις έτσι, δεν θα σου μείνει τίποτα», θυμήθηκε.

Ο Νίκος Παπανδρέου ανέφερε ότι η επόμενη σχέση του οδήγησε στον γάμο του με την Αλεξία, τη νύφη που αγκάλιασε θερμά η Μαργαρίτα.

Θυμήθηκε επίσης μια σκηνή στο Καστρί, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα, όταν η μητέρα του είχε βάλει κάντρι μουσική, συγκεκριμένα Ντόλι Πάρτον, και εκείνος την είδε να σηκώνεται και να χορεύει μόνη της.

«Ίσως έτσι πολεμούσες όλα όσα σε βασάνιζαν. Ίσως φανταζόσουν ότι χόρευες ακόμη με τον Ανδρέα», είπε.

Ολοκληρώνοντας τον επικήδειό του, ανέφερε: «Αύριο θα σε σκορπίσουμε στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου. Ο τελευταίος σου χορός - τα κύματα».

«Η μητέρα μας ήταν το κέντρο του κόσμου μας»

Ο Ανδρέας (Αντρίκος) Παπανδρέου ανέφερε ότι «η μητέρα μας ήταν το κέντρο του κόσμου μας. Το σημείο αναφοράς μας, ο άνθρωπος που μας κρατούσε όλους ενωμένους».

Όπως είπε, για πολλούς η Μαργαρίτα ήταν δημόσια προσωπικότητα και πρότυπο, καθώς αγωνίστηκε για τη δικαιοσύνη, την ισότητα και την ειρήνη ως μητέρα, σύντροφος, συγγραφέας, ομιλήτρια, οργανώτρια και ακτιβίστρια.

Τόνισε ότι οι αξίες για τις οποίες αγωνιζόταν δημόσια ήταν ίδιες με εκείνες με τις οποίες μεγάλωσε τα παιδιά της: αγάπη, συμπόνια, φιλία, εμπιστοσύνη, σεβασμός, αξιοπρέπεια και πάθος για τη ζωή.

Αναφέρθηκε ακόμη στη ζεστασιά και την αγάπη που τους έδινε, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο οι αρχές της είχαν γίνει μέρος της καθημερινότητας της οικογένειας.

Έφερε ως παράδειγμα ένα περιστατικό από προεκλογική περιοδεία σε χωριό, όπου, μετά το γεύμα, σηκώθηκε αυθόρμητα για να μαζέψει τα πιάτα και να τα πάει στην κουζίνα, κάτι που είχε μάθει από το οικογενειακό περιβάλλον.

«Οι αξίες της είχαν γίνει, χωρίς καν να το καταλάβουμε, μέρος της καθημερινότητάς μας», σημείωσε.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου μίλησε ακόμη για το χιούμορ της μητέρας του και τη βαθιά υπερηφάνεια της οικογένειας για εκείνη, «όχι μόνο για όσα πέτυχε, αλλά κυρίως για τον άνθρωπο που ήταν».

Αποχαιρετώντας τη μητέρα του, είπε:

«Μαμά, μας έμαθες να αγαπάμε, να αντέχουμε, να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας, να στεκόμαστε δίπλα στους άλλους και να μην ξεχνάμε τι έχει πραγματικά αξία στη ζωή. Και πάνω απ' όλα, μας έμαθες να αγαπάμε τη ζωή και να νοιαζόμαστε βαθιά για τους ανθρώπους. Αυτό θα προσπαθήσουμε να κρατήσουμε ζωντανό μέσα μας. Ακόμη δεν ξέρουμε πώς κατάφερες να δώσεις τόσα σε τόσους ανθρώπους και συγχρόνως να κάνεις εμάς να νιώθουμε ότι τα είχαμε όλα. Σ' ευχαριστούμε μαμά, σ' αγαπάμε».

Τα εγγόνια της Μαργαρίτας Παπανδρέου

Ο εγγονός της Μαργαρίτας Παπανδρέου, Κωστής Κατσανέβας, περιέγραψε πώς πληροφορήθηκε και βίωσε την είδηση του θανάτου της γιαγιάς του, «ένα τηλεφώνημα που ελπίζεις να μην έρθει ποτέ».

Ανέφερε ότι, ό,τι και αν ειπωθεί για τη δράση και τη δημόσια παρουσία της, «ήταν πολλά περισσότερα. Ήταν μητέρα. Ήταν άνθρωπος, σαν κι εμένα, σαν κι εσάς. Ήταν η γιαγιά μου».

Μίλησε για τη Μαργαρίτα ως τη διοργανώτρια και τον συνδετικό κρίκο της οικογένειας, αλλά και για τις οικογενειακές συγκεντρώσεις, όπου συζητούσαν για την επικαιρότητα και την πολιτική, ενώ παράλληλα αστειεύονταν, μοιράζονταν προσωπικά θέματα και γελούσαν.

«Πολύς κόσμος νομίζει ότι επειδή έχει πολιτική γνώμη έχει και πολιτική κρίση. Από τη γιαγιά έμαθα ότι τα δύο διαφέρουν», σημείωσε.

Θυμήθηκε επίσης ότι κάποτε, όταν ήταν μικρός, τη ρώτησε αν είχε δεύτερο όνομα, επειδή «όλοι έχουν», και εκείνη του απάντησε: «Το όνομά μου είναι Μαργαρίτα. Και το δικό σου είναι Κωστής. Και είναι αρκετό».

«Σήμερα καταλαβαίνω. Πόση δύναμη χωράει σε ένα όνομα. Πόση αξιοπρέπεια, πόση ελευθερία…», ανέφερε.

Η εγγονή της, Μαργαρίτα Παπανδρέου, στον δικό της αποχαιρετισμό στην «αγαπημένη γιαγιά» της, μίλησε για μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και τα δικαιώματα των γυναικών.

«Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη», ανέφερε.

Περιέγραψε τη γιαγιά της ως δυναμική και ευαίσθητη, μια γυναίκα που την παρακινούσε να αμφισβητεί, να αναρωτιέται, να σκέφτεται, να εξελίσσεται και, πάνω απ’ όλα, να χορεύει.

Θυμήθηκε τα μεγάλα οικογενειακά τραπέζια για την Ημέρα των Ευχαριστιών, τις συζητήσεις για την πολιτική και τις κοινωνικές αδικίες, αλλά και το χιούμορ, τα γέλια και τον χορό.

Αναφέρθηκε ακόμη στην αγάπη της Μαργαρίτας Παπανδρέου για τη θάλασσα, το διάβασμα, το γράψιμο και τη μουσική.

«Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday, μια γυναίκα που, μέσα από τη φωνή της, τολμούσε να ακουστεί σε έναν κόσμο που συχνά ήθελε τις γυναίκες σιωπηλές», είπε.

Και ολοκλήρωσε τον αποχαιρετισμό της με τα λόγια: «Κι εγώ θα ακούω το "I'll Be Seeing You" και θα σε θυμάμαι. Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες. Σ' αγαπώ».

ΑΠΕ-ΜΠΕ