Πώς φτάσαμε στο... χείλος της συμφωνίας ΗΠΑ - Ιράν, το παρασκήνιο

Ο πρόεδρος Τραμπ μόλις είχε επιτύχει μια κατάπαυση του πυρός μεταξύ Ισραήλ και Ιράν το περασμένο Σαββατοκύριακο, όταν ξέσπασε ακόμη μία κρίση στη Μέση Ανατολή. Ένα αμερικανικό επιθετικό ελικόπτερο Apache συνετρίβη κοντά στα Στενά του Ορμούζ, αφού καταρρίφθηκε από ιρανικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος.

Το Apache σάρωνε τον νυχτερινό ουρανό αναζητώντας ιρανικές απειλές κατά εμπορικών πλοίων που βρίσκονταν χαμηλότερα, λίγο μετά τη 1 π.μ. τοπική ώρα της Τρίτης, όταν το drone εξερράγη ακριβώς μπροστά του, σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους. Η υπέρυθρη συσκευή καθοδήγησης του drone κατέληξε στην αγκαλιά ενός από τους πιλότους, καίγοντας μέρος της πτητικής του στολής. Ό,τι απέμεινε από το drone σφηνώθηκε στο εσωτερικό του αεροσκάφους, γράφει η WSJ.

Το Apache κατέπεσε στη θάλασσα, σύμφωνα με τους αξιωματούχους. Οι δύο πιλότοι πήδηξαν λίγα δευτερόλεπτα πριν το ελικόπτερο βυθιστεί. Παρέμειναν επί δύο ώρες στο νερό μέχρι να διασωθούν από μη επανδρωμένο σκάφος.

Το περιστατικό πυροδότησε έναν ακόμη κύκλο του γνώριμου μοτίβου που έχει χαρακτηρίσει περισσότερες από 100 ημέρες εχθροπραξιών μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν: δύο αντίπαλοι, οι οποίοι φαίνονταν αμφότεροι αποφασισμένοι να τερματίσουν τη σύγκρουση, επανέλαβαν αιφνιδίως τις επιθέσεις, μόνο και μόνο για να απομακρυνθούν ξανά από το χείλος της κλιμάκωσης.

Ο πρόεδρος αρχικά κλιμάκωσε την κατάσταση μετά την πτώση του Apache, διατάσσοντας αντίποινα κατά του Ιράν και απειλώντας να πλήξει μη στρατιωτικές υποδομές. Η Τεχεράνη ανταπέδωσε με επιθέσεις κατά αμερικανικών βάσεων και συμμάχων των ΗΠΑ στον Περσικό Κόλπο.

Στη συνέχεια, διπλωμάτες από το Κατάρ και το Πακιστάν κινήθηκαν με ταχύτητα, μεταφέροντας μηνύματα μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσιγκτον ότι μια ειρηνευτική συμφωνία ήταν σχεδόν έτοιμη την Τετάρτη και πείθοντας τον Τραμπ να ακυρώσει νέα πλήγματα.

Έκτοτε, έχει προκύψει μια σειρά αντικρουόμενων μηνυμάτων από αξιωματούχους στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη, με ορισμένους να υποστηρίζουν ότι η ειρήνη δεν ήταν ποτέ πιο κοντά και άλλους —συμπεριλαμβανομένων ορισμένων διαμεσολαβητών των ειρηνευτικών συνομιλιών— να επισημαίνουν ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν υποχωρεί από τις κόκκινες γραμμές της.

Υπήρχαν, ωστόσο, ισχυρές ενδείξεις ότι, έπειτα από εβδομάδες διαπραγματεύσεων που προχωρούσαν και διακόπτονταν επανειλημμένα, μια συμφωνία ίσως βρισκόταν αυτή τη φορά πιο κοντά.

«Και οι δύο πλευρές ενδιαφέρονται έντονα να καταλήξουν σε συμφωνία. Δεν έχουν άλλη επιλογή», δήλωσε ο Ντάνι Σιτρινόβιτς, πρώην αξιωματούχος των ισραηλινών στρατιωτικών υπηρεσιών πληροφοριών και ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Μελετών Εθνικής Ασφάλειας στο Τελ Αβίβ.

Για τον Τραμπ, οι συνεχείς εναλλαγές μεταξύ απειλών και ισχυρισμών περί συμφωνίας ανέδειξαν το δίλημμα που αντιμετωπίζει: οποιαδήποτε συμφωνία είναι διατεθειμένο να υπογράψει το Ιράν θα είναι δύσκολο να παρουσιαστεί πολιτικά στο εσωτερικό των ΗΠΑ ως νίκη. Η στρατηγική του είναι να αναβάλει τα πλέον αμφιλεγόμενα ζητήματα, ελπίζοντας ότι αυτό θα αρκεί για να προσελκύσει την Τεχεράνη, σύμφωνα με πολιτικούς αναλυτές.

Το Ιράν αντιμετωπίζει το δικό του πολιτικό δίλημμα όσον αφορά την προώθηση μιας συμφωνίας στους σκληροπυρηνικούς των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, οι οποίοι αντιτίθενται σταθερά στην αποδοχή των απαιτήσεων του Τραμπ για περιορισμούς στο πυρηνικό του πρόγραμμα, ιδίως χωρίς εκ των προτέρων παραχωρήσεις από την Ουάσιγκτον. Ωστόσο, έχει υποστεί ζημιές κατά τη διάρκεια του πολέμου και από τον αμερικανικό αποκλεισμό του Περσικού Κόλπου, γεγονός που ωθεί την Τεχεράνη προς μια συμφωνία.

Οι διαμεσολαβητές έχουν δηλώσει ότι βρίσκονται κοντά στην ολοκλήρωση μιας συμφωνίας που θα επαναλειτουργήσει τα Στενά και θα άρει τους περιορισμούς που συνδέονται με τον αμερικανικό αποκλεισμό του Ιράν, αφήνοντας άλλα ζητήματα, συμπεριλαμβανομένου του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν και της αποδέσμευσης των ιρανικών περιουσιακών στοιχείων στο εξωτερικό, να αποτελέσουν αντικείμενο μεταγενέστερων διαπραγματεύσεων.

«Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους το Ιράν μπορεί απλώς να κερδίσει χρόνο», δήλωσε ο Γουίλιαμ Γουέξλερ, διευθυντής των προγραμμάτων για τη Μέση Ανατολή στο Atlantic Council, ερευνητικό κέντρο με έδρα την Ουάσιγκτον, και πρώην αξιωματούχος του Υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ. «Είναι προς το συμφέρον του και αυτό θα συνεχίσει να αποτελεί το μοτίβο».

Καθοριστική καμπή κατά την εβδομάδα των δραματικών εξελίξεων αποτέλεσε η Τετάρτη, όταν καταριανή αντιπροσωπεία διπλωματών επέστρεψε από ταξίδι στην Τεχεράνη μεταφέροντας νέα διατύπωση για το σχέδιο ειρηνευτικής συμφωνίας, σύμφωνα με πρόσωπα που γνωρίζουν το θέμα. Πακιστανοί αξιωματούχοι έπεισαν τον Τραμπ ότι μια συμφωνία ήταν πολύ κοντά, ανέφεραν Αμερικανοί αξιωματούχοι, και εκείνος ακύρωσε τα πλήγματα που είχε υποσχεθεί για εκείνο το βράδυ.

Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν αποκλίσεις μεταξύ των ιρανικών και αμερικανικών θέσεων, δήλωσε Καταριανός αξιωματούχος, σχετικά με τα δισεκατομμύρια δολάρια των παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων, τον έλεγχο των Στενών και τη διάθεση του υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν. Το Ιράν συνέχισε να πιέζει για έγκαιρη πρόσβαση στα δεσμευμένα κεφάλαιά του, σύμφωνα με πρόσωπα που γνωρίζουν το θέμα.

Ο Τραμπ εξέφρασε δυσαρέσκεια όταν διέρρευσε κείμενο που παρουσιαζόταν ως η τελική συμφωνία —και το οποίο ήταν ευνοϊκό προς τις ιρανικές θέσεις—, σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους. Έδωσε εντολή στην ομάδα του να αντικρούσει την εικόνα ότι η συμφωνία θα ήταν αδύναμη ή ότι το Ιράν θα λάμβανε κεφάλαια πριν εκπληρώσει τις δεσμεύσεις του.

Την Παρασκευή, ανώτερος αξιωματούχος της κυβέρνησης δήλωσε ότι το Ιράν θα λάβει ελάφρυνση κυρώσεων και οικονομικά οφέλη μόνο αφού προχωρήσει σε συγκεκριμένα βήματα σχετικά με το πυρηνικό του πρόγραμμα. Εάν το Ιράν θέσει εκτός λειτουργίας τις πυρηνικές του εγκαταστάσεις, τερματίσει το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου και σταματήσει να χρηματοδοτεί ένοπλες οργανώσεις-πληρεξουσίους, όπως η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, θα μπορούσε να δει ευρεία άρση κυρώσεων, κάτι που θα αποτελούσε σημαντική ενίσχυση για την πιεσμένη οικονομία της χώρας, δήλωσε ο αξιωματούχος.

Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς σχεδιάζει να ταξιδέψει στη Γενεύη της Ελβετίας για να υπογράψει το μνημόνιο κατανόησης, σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους. Από εκεί και πέρα, θα μπορούσαν να διεξαχθούν στο Ισλαμαμπάντ πιο τεχνικές συνομιλίες για τα δύσκολα ζητήματα, ανέφεραν οι ίδιοι.

Ο Τραμπ πρόκειται να ζητήσει από τους ηγέτες του κόσμου στη σύνοδο της Ομάδας των Επτά (G7) που θα πραγματοποιηθεί την επόμενη εβδομάδα στη Γαλλία να ενισχύσουν την επιτήρηση στα Στενά του Ορμούζ και να παράσχουν άλλη βοήθεια ώστε να διασφαλιστεί ότι το Ιράν θα τηρήσει τους όρους της συμφωνίας, σύμφωνα με τους αξιωματούχους.

Οι εκπρόσωποι του Λευκού Οίκου δεν ανταποκρίθηκαν σε αιτήματα για σχολιασμό.

Ένα κρίσιμο ερώτημα που διαγράφεται είναι κατά πόσο η απόφαση του Τραμπ να επιτεθεί στο Ιράν θα οδηγήσει σε μια καλύτερη συμφωνία από εκείνη που θα μπορούσε να είχε επιτύχει χωρίς να καταφύγει στον πόλεμο, και καλύτερη από την πυρηνική συμφωνία του 2015, γνωστή ως Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), η οποία διαπραγματεύθηκε από την κυβέρνηση Ομπάμα και από την οποία ο Τραμπ απέσυρε τις Ηνωμένες Πολιτείες κατά την πρώτη του θητεία.

«Είναι απολύτως πιθανό η συμφωνία να καταλήξει να έχει πολλές από τις ίδιες αδυναμίες για τις οποίες οι σκληροπυρηνικοί επικριτές κατηγορούσαν το JCPOA», δήλωσε η Κέιτλιν Τάλματζ, καθηγήτρια στο Massachusetts Institute of Technology, η οποία ειδικεύεται σε ζητήματα ασφάλειας του Περσικού Κόλπου, αναφερόμενη στη συμφωνία της εποχής Ομπάμα.

Ακόμη και αν η συμφωνία-πλαίσιο τελικά ολοκληρωθεί, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν εξακολουθούν να βρίσκονται αντιμέτωπες με μήνες επίπονων διαπραγματεύσεων — με τον πραγματικό κίνδυνο η διαδικασία να εκφυλιστεί σε άκαρπες συνομιλίες ή να καταρρεύσει εντελώς. Το Ιράν θα εξέλθει επίσης από τη σύγκρουση διατηρώντας τη στρατιωτική ικανότητα να κλείσει τα Στενά, μέσω των οποίων διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου.

«Ποιος είναι ο μηχανισμός σε αυτή τη συμφωνία που θα το αποτρέψει από το να χρησιμοποιήσει ξανά αυτό το όπλο στο μέλλον, όταν προκύψει το επόμενο εμπόδιο στις μεταξύ τους σχέσεις;», διερωτήθηκε η Τάλματζ.

Ιρανοί αξιωματούχοι προειδοποίησαν ότι δεν έχουν ακόμη λάβει οριστική απόφαση για την αποδοχή των όρων. «Βρισκόμαστε στα τελικά στάδια της εσωτερικής αξιολόγησης του κειμένου της συμφωνίας», δήλωσε ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών Εσμαΐλ Μπαγκαεΐ. Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί είχε δηλώσει νωρίτερα ότι ένα μνημόνιο κατανόησης «δεν ήταν ποτέ πιο κοντά» στην ολοκλήρωσή του.