Την έντονη ανησυχία των κεντρικών τραπεζών για τις μακροοικονομικές επιπτώσεις της επανάστασης της Τεχνητής Νοημοσύνης αντανακλά η νέα ετήσια έκθεση της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (BIS), που υπογραμμίζει ότι το AI δεν αποτελεί πλέον μόνο ένα τεχνολογικό θαύμα, αλλά και έναν παράγοντα ικανό να προκαλέσει σοβαρούς μακροοικονομικούς κλυδωνισμούς.
Σύμφωνα με την BIS, ο ενθουσιασμός γύρω από το AI έχει πυροδοτήσει μια επενδυτική φρενίτιδα που μπορεί μεν να στηρίζει την παγκόσμια ανάπτυξη, αλλά ταυτόχρονα κρύβει πρωτοφανείς κινδύνους για την αγορά εργασίας, τον πληθωρισμό και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα.
Σε επίπεδο μεμονωμένων εργασιών, οι μελέτες καταγράφουν ήδη τεράστια κέρδη αποδοτικότητας από το AI, με εξοικονόμηση χρόνου που κυμαίνεται από 20% έως 50%. Ωστόσο, σε μακροοικονομικό επίπεδο, οι εκτιμήσεις για την αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας είναι πολύ πιο συντηρητικές (κάτω από το 1% σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα), αντανακλώντας τις δυσκολίες ενσωμάτωσης της τεχνολογίας σε μεγάλη, βιομηχανική κλίμακα.
Το πραγματικό «σημείο καμπής» θα έρθει εάν το AI φτάσει στο επίπεδο να βελτιώνει από μόνο του τις ικανότητές του και να αυτοματοποιεί τη δημιουργία νέας γνώσης. Σε ένα τέτοιο σενάριο «μετασχηματισμού» (transformative AI), η οικονομία θα μπορούσε να μεταβεί σε μια φάση ραγδαίας, εκθετικής ανάπτυξης.
«Συμφόρηση της ζήτησης»
Όμως, η BIS προειδοποιεί για έναν υποκείμενο, σοβαρό κίνδυνο: το «σημείο συμφόρησης της ζήτησης» (demand bottleneck). Καθώς η αυτοματοποίηση προχωρά, το εισόδημα μετατοπίζεται σταδιακά από την εργασία στο κεφάλαιο (στους ιδιοκτήτες δηλαδή της τεχνολογίας).
Επειδή, όμως, κάθε εργαζόμενος που χάνει τη δουλειά του είναι ταυτόχρονα και ένας καταναλωτής με λιγότερο διαθέσιμο εισόδημα, η συνολική καταναλωτική βάση αναπόφευκτα θα διαβρωθεί. Οι επιχειρήσεις, διαβλέποντας πως η μελλοντική ζήτηση συρρικνώνεται, ενδέχεται να θεωρήσουν ασύμφορο το να επενδύσουν στην περαιτέρω παραγωγή αγαθών, οδηγώντας την οικονομία σε στασιμότητα.
Κίνδυνοι για την αγορά εργασίας
Σε αντίθεση με τεχνολογικές επαναστάσεις του παρελθόντος, που συνήθως παρείχαν απλώς καλύτερα εργαλεία στους εργάτες αυξάνοντας την παραγωγή τους, το AI ανταγωνίζεται ευθέως τις ανθρώπινες γνωστικές ικανότητες. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι περιορίζονται δραματικά τα περιθώρια των εργαζομένων να μετακινηθούν σε νέες, μη αυτοματοποιημένες θέσεις εάν αντικατασταθούν.
Ήδη, κατά τη διάρκεια των επίσημων ανακοινώσεων εταιρικών κερδών (earnings calls), όλο και περισσότερες επιχειρήσεις δηλώνουν ρητά την πρόθεσή τους να υποκαταστήσουν την ανθρώπινη εργασία, γεγονός που αναμένεται να εντείνει τις δυσμενείς μετατοπίσεις στην αγορά εργασίας.
Νέα «φούσκα»;
Ένας από τους μεγαλύτερους βραχυπρόθεσμους φόβους της έκθεσης είναι η βιωσιμότητα της τρέχουσας επενδυτικής έκρηξης. Οι πέντε μεγαλύτεροι «hyperscalers» (οι τεχνολογικοί κολοσσοί που παρέχουν τις υποδομές AI) αναμένεται να δαπανήσουν αθροιστικά πάνω από 1 τρισεκατομμύριο δολάρια την περίοδο 2025-2026. Αυτές οι ιλιγγιώδεις κεφαλαιουχικές δαπάνες υπερβαίνουν κατά πολύ τα κέρδη και τις ελεύθερες ταμειακές ροές τους, αναγκάζοντας πολλές από αυτές τις εταιρείες να εκδώσουν χρέος για να χρηματοδοτήσουν τα σχέδιά τους.
Η BIS συγκρίνει τη σημερινή φρενίτιδα με κλασικές ιστορικές «φούσκες», όπως η μανία κατασκευής σιδηροδρόμων τη δεκαετία του 1840, ο μαζικός εξηλεκτρισμός της δεκαετίας του 1920 (Roaring 20s) και η φούσκα των dotcom στα τέλη του 1990.
Όλα αυτά τα επεισόδια αφορούσαν μεν μια πραγματική τεχνολογική ανακάλυψη, προσέλκυσαν ωστόσο δυσανάλογα μεγάλα κεφάλαια σε σχέση με τις τελικές αποδόσεις, με αποτέλεσμα να καταλήξουν σε οδυνηρές οικονομικές υφέσεις.
Ο ανταγωνισμός οδηγεί τις εταιρείες σε υπερεπενδύσεις με εξαιρετικά αβέβαιες αποδόσεις, προειδοποιεί η BIS και σημειώνει ότι, εάν τα κέρδη από το AI απογοητεύσουν, θα μπορούσε να προκληθεί μια απότομη φυγή κεφαλαίων, μετατρέποντας το επενδυτικό μπουμ σε μια παρατεταμένη επενδυτική καθίζηση (investment bust).
Πληθωριστικές πιέσεις
Εκτός των άλλων, η ραγδαία εξάπλωση του AI προσκρούει ήδη σε σημαντικά φυσικά εμπόδια (bottlenecks). Καταγράφονται ήδη ελλείψεις στην παροχή ηλεκτρικής ενέργειας, στην κατασκευή προηγμένων ημιαγωγών και στον εξοπλισμό ηλεκτρικών δικτύων. Η εκθετική ζήτηση για υπολογιστική ισχύ ασκεί ήδη ανοδικές πιέσεις στις τιμές του ρεύματος, γεγονός που εγκυμονεί τον κίνδυνο διάχυσης αυτού του κόστους στον γενικό πληθωρισμό.
Χρηματοπιστωτικό ντόμινο
Η BIS κρούει τον κώδωνα του κινδύνου: οι μακροοικονομικές επιπτώσεις -είτε από μια άνοδο του πληθωρισμού είτε από το «σκάσιμο» της επενδυτικής φούσκας του AI- θα μπορούσαν να γιγαντωθούν εξαιτίας των ήδη υπαρχουσών χρηματοπιστωτικών ευπαθειών.
Η αυξημένη μόχλευση των εταιρειών AI και το ολοένα και μεγαλύτερο αποτύπωμά τους στην πιστωτική αγορά υποδηλώνουν ότι μια ενδεχόμενη «απογοήτευση» των επενδυτών θα μπορούσε να έχει βαρύτατες συνέπειες στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Το ντόμινο μάλιστα θα συμπαρέσυρε ολόκληρο το οικοσύστημα των προμηθευτών, όπως τους εργολάβους (EPC contractors) που χτίζουν τα κέντρα δεδομένων. Αυτές οι εταιρείες διαθέτουν πιο αδύναμους ισολογισμούς και είναι απολύτως εκτεθειμένες σε περίπτωση που οι τεχνολογικοί κολοσσοί «πατήσουν φρένο» στις δαπάνες τους.
Η BIS προειδοποιεί ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη, αν και προσφέρει την προοπτική μιας αλματώδους τεχνολογικής επανάστασης, συμβαδίζει και με εξίσου σοβαρά οικονομικά ρίσκα. Για τις κεντρικές τράπεζες, η πρόκληση δεν είναι απλώς η κατανόηση της τεχνολογίας, αλλά η θωράκιση του οικονομικού συστήματος απέναντι σε ενδεχομένως πολύ σοβαρές μακροοικονομικές συνέπειες.