Η Ευρωπαϊκή Ένωση σχεδιάζει να προσφέρει στις χώρες που επιδιώκουν την ένταξή τους, σταδιακή πρόσβαση στην ενιαία αγορά, υπό την προϋπόθεση ότι θα ευθυγραμμίζονται με τους στόχους της ΕΕ και θα τηρούν συγκεκριμένες δεσμεύσεις, σύμφωνα με σχέδιο πρότασης της Κομισιόν που επικαλείται το POLITICO.
Οι υποψήφιες χώρες, ορισμένες από τις οποίες περιμένουν εδώ και δεκαετίες την ένταξή τους, θα μπορούσαν να αποκτήσουν πρωτοφανή πρόσβαση στην ενιαία αγορά μέσω μιας διαδικασίας «σταδιακής ενσωμάτωσης». Αυτή θα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, απρόσκοπτο εμπόριο και πρόσβαση σε ερευνητικά προγράμματα, ενώ θα συνεχίζεται η διαδικασία αξιολόγησης των αιτήσεών τους για ένταξη.
«Η ενιαία αγορά αποτελεί την πρώτη προτεραιότητα για την οικονομική σύγκλιση», αναφέρει το σχέδιο αναθεώρησης των παροχών που θα προσφέρονται στις υποψήφιες χώρες πριν από την ένταξη.
Πρόσβαση με όρους
Σύμφωνα με το σχέδιο, η έγκαιρη ενσωμάτωση θα δημιουργήσει ευκαιρίες για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, θα ενισχύσει τις ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας και θα περιορίσει τις στρατηγικές εξαρτήσεις.
Η Κομισιόν θα εξετάζει σε ποιους τομείς υπάρχει επαρκής κανονιστική ευθυγράμμιση και ικανότητα εφαρμογής των κανόνων, ώστε να επιτρέπεται βαθύτερη συμμετοχή στην έρευνα, την καινοτομία και τη βιομηχανική συνεργασία, καθώς και ευρύτερη πρόσβαση στην αγορά.
Ωστόσο, τα οικονομικά οφέλη δεν θα παρέχονται χωρίς προϋποθέσεις.
Η πρόσβαση στην ενιαία αγορά θα συνδέεται με την εξωτερική πολιτική της ΕΕ, ενώ οι υποψήφιες χώρες θα πρέπει να αποφεύγουν τη μεταφορά κρίσιμων τεχνολογιών σε εχθρικά κράτη και ανταγωνιστές.
«Καθώς η βιομηχανική και η οικονομική ενσωμάτωση εμβαθύνονται, η συμμετοχή σε ευαίσθητους τομείς πρέπει να συνοδεύεται από συνεργασία στον έλεγχο των επενδύσεων, τους ελέγχους εξαγωγών, την εφαρμογή κυρώσεων και την προστασία ευαίσθητων τεχνολογιών», αναφέρεται στο έγγραφο.
Στους τομείς που εξετάζεται να ενισχυθεί η συνεργασία περιλαμβάνονται οι ημιαγωγοί, οι κβαντικές τεχνολογίες, η βιοτεχνολογία, η τεχνητή νοημοσύνη και το διάστημα.
Ο «οδικός χάρτης» για τις υποψήφιες χώρες
Η αναθεώρηση, την οποία επιβλέπει ο Alexandre Adam, σύμβουλος της προέδρου της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και πρώην συνεργάτης του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν, αναμένεται να αλλάξει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ προσεγγίζει τις χώρες που βρίσκονται σε αναμονή για ένταξη.
Σήμερα, σχεδόν όλα τα οικονομικά οφέλη της στενότερης συνεργασίας προορίζονται για τα κράτη-μέλη. Παράλληλα, καμία νέα χώρα δεν έχει ενταχθεί στην ΕΕ από την Κροατία το 2013.
Στο πλαίσιο των προτάσεων του Adam, η Ουκρανία, η Μολδαβία, η Αλβανία και το Μαυροβούνιο αναμένεται να λάβουν «οδικούς χάρτες» που θα έχουν στόχο την επιτάχυνση της διαδικασίας ένταξης τα επόμενα χρόνια.
Για άλλες χώρες, όπως η Βόρεια Μακεδονία, το Κόσοβο, η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, η Σερβία και η Τουρκία, η διαδικασία έχει καθυστερήσει, εν μέσω ανησυχιών ότι θα απομακρυνθούν από την ΕΕ ή θα στραφούν περισσότερο προς τη Ρωσία ή την Κίνα.
Το «αντάλλαγμα» για τις υποψήφιες χώρες
Η πρόταση αναγνωρίζει ότι ο τελικός στόχος παραμένει η πλήρης ένταξη στην ΕΕ.
«Η ένταξη, ωστόσο, απαιτεί χρόνο: οι υποψήφιες χώρες πρέπει να ολοκληρώσουν μια αυστηρή διαδικασία που βασίζεται στην αξιοκρατία και να υλοποιήσουν εκτεταμένες και διαρκείς μεταρρυθμίσεις», αναφέρει το σχέδιο.
Το διάστημα μέχρι την πλήρη ένταξη θα πρέπει, σύμφωνα με την Κομισιόν, να αξιοποιηθεί στρατηγικά, ώστε παράλληλα με την προετοιμασία για τη διεύρυνση να εμβαθύνεται η σταδιακή ενσωμάτωση σε τομείς κοινού ενδιαφέροντος.
Τα οφέλη, ωστόσο, θα είναι αναστρέψιμα. «Όπου αυτές οι υποχρεώσεις δεν εκπληρώνονται, η συμμετοχή πρέπει να παραμένει αναστρέψιμη. Η πρόσβαση θα πρέπει να αναστέλλεται ή να αποσύρεται όπου κρίνεται απαραίτητο», προειδοποιεί η πρόταση.
Το μήνυμα του Κοσόβου
Η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν βρίσκεται στα Δυτικά Βαλκάνια, όπου συζητά με τις υποψήφιες προς ένταξη χώρες τις προτάσεις της ΕΕ για στενότερη οικονομική συνεργασία. Στο πλαίσιο της περιοδείας της, θα επισκεφθεί την Αλβανία, το Κόσοβο και τη Βόρεια Μακεδονία.
Οι δύο τελευταίες χώρες δεν θα επωφεληθούν από μια επιταχυνόμενη διαδικασία ένταξης στο πλαίσιο του νέου σχεδίου, ωστόσο η φον ντερ Λάιεν αναμένεται να θέσει το ζήτημα των οικονομικών οφελών που μπορούν να προκύψουν από τη στενότερη ευθυγράμμιση με την ΕΕ.
«Η σταδιακή ενσωμάτωση πρέπει να είναι απτή για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις μας», δήλωσε στο POLITICO ο πρωθυπουργός του Κοσόβου Άλμπιν Κούρτι.
Όπως ανέφερε, το Κόσοβο επιδιώκει μεγαλύτερη πρόσβαση στην ενιαία αγορά της ΕΕ, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και χρηματοδοτικά εργαλεία, καθώς και κοινά προγράμματα στους τομείς της ενέργειας, της ψηφιοποίησης, της έρευνας, της εκπαίδευσης και των υποδομών.
«Υποστηρίζουμε τη σταδιακή ενσωμάτωση, αλλά πρέπει να αποτελεί δρόμο προς την πλήρη ένταξη στην ΕΕ και όχι παράλληλη διαδικασία ή υποκατάστατό της. Το Κόσοβο είναι έτοιμο να κάνει το μέρος που του αναλογεί», πρόσθεσε.
Νέοι όροι για δημοκρατία και κράτος δικαίου
Η πρόταση της Κομισιόν προβλέπει επίσης νέους όρους για τις χώρες που θα ενταχθούν στην ΕΕ, με στόχο να αποτρέπεται η οπισθοδρόμηση σε ζητήματα δημοκρατίας και κράτους δικαίου.
Η συζήτηση αυτή συνδέεται με τις ανησυχίες ορισμένων κρατών-μελών για το ενδεχόμενο νέες χώρες να ενταχθούν στην Ένωση και στη συνέχεια να αθετήσουν τις δεσμεύσεις τους, επηρεάζοντας κρίσιμες ευρωπαϊκές πολιτικές.
Το σχέδιο αναφέρει ότι η διαδικασία ένταξης πρέπει να διασφαλίζει όχι μόνο τη νομική ευθυγράμμιση, αλλά και τη λειτουργία των θεσμών στην πράξη και τη διατήρηση των μεταρρυθμίσεων σε βάθος χρόνου.
Για τον λόγο αυτό, παρακολούθηση, κίνητρα και μηχανισμοί επιβολής θα πρέπει να αποτελούν ένα διαρκές πλαίσιο που θα εκτείνεται και μετά την ένταξη.
Στο τραπέζι αλλαγές στον τρόπο λήψης αποφάσεων
Η διεύρυνση της ΕΕ θα απαιτήσει, σύμφωνα με την αναθεώρηση, και αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας της ίδιας της Ένωσης.
Η Κομισιόν θεωρεί ότι οι κανόνες μπορούν να προσαρμοστούν ώστε η ΕΕ να είναι λιγότερο ευάλωτη στις αποφάσεις μεμονωμένων κρατών-μελών, χωρίς να χρειαστεί απαραίτητα να ανοίξει εκ νέου το σύνολο των θεμελιωδών διατάξεων των ευρωπαϊκών συνθηκών.
Μεταξύ των επιλογών που εξετάζονται είναι η λήψη περισσότερων αποφάσεων με ειδική πλειοψηφία, αντί της ομοφωνίας.
«Η ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία αποτελεί ήδη τον γενικό κανόνα βάσει των Συνθηκών, όμως η ομοφωνία εξακολουθεί να απαιτείται σε αρκετούς στρατηγικά σημαντικούς τομείς. Καθώς αυξάνεται ο αριθμός των κρατών-μελών, ο κίνδυνος καθυστερήσεων ή μπλοκαρίσματος είναι πιθανό να αυξηθεί», αναφέρει το σχέδιο.
Οι λεγόμενες «ρήτρες passerelle», οι οποίες επιτρέπουν σε ορισμένες περιπτώσεις τη μετάβαση από την ομοφωνία στην ψηφοφορία με πλειοψηφία, θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την επιβολή κυρώσεων, την αντιμετώπιση κρίσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την ανάπτυξη πολιτικών αποστολών σε περιοχές συγκρούσεων.
Για την ενεργοποίησή τους, ωστόσο, απαιτείται αρχικά ομόφωνη συμφωνία των κρατών-μελών.
Οι ηγέτες της ΕΕ αναμένεται να συζητήσουν τον τρόπο με τον οποίο θα ενταχθούν νέα μέλη στην Ένωση, αλλά και τι θα προσφερθεί στις χώρες που βρίσκονται ακόμη σε αναμονή, στη διήμερη σύνοδο κορυφής στις 15 Οκτωβρίου στις Βρυξέλλες.
Η επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος έχει δηλώσει ότι οι νέες προτάσεις, σε συνδυασμό με τη στήριξη των κρατών-μελών για την επιτάχυνση της διαδικασίας, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για ένα «φθινόπωρο διεύρυνσης», κατά το οποίο θα μπορούσαν να προωθηθούν σημαντικές αλλαγές.