Πρόκειται για ένα κίνημα που γεννήθηκε από μια τραγωδία. Ξεκίνησε με φοιτητές να αποκλείουν δρόμους και εξελίχθηκε σε σχεδόν καθημερινές διαδηλώσεις και σε ένα εθνικό κίνημα κατά της διαφθοράς και της κυβερνητικής αμέλειας.
Σε διάστημα λίγο μικρότερο των δύο ετών, οι φοιτητές κατάφεραν να ανατρέψουν 14 χρόνια πολιτικής κυριαρχίας υπό τον Αλεξάνταρ Βούτσιτς, ο οποίος είδε την υποστήριξη προς το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS) του να φθίνει και τελικά να μην επαρκεί, στη χθεσινή εκλογική αναμέτρηση που εξελίχθηκε σε δημοψήφισμα για το μέλλον της Σερβίας.
Από το Βελιγράδι έως το Νόβι Σαντ και τη Νις, η ευφορία ήταν μεγάλη, καθώς υποστηρικτές συγκεντρώνονταν στα κέντρα των πόλεων ή μπροστά στα κεντρικά γραφεία της «Φοιτητικής Λίστας». Σε ανάρτησή τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι φοιτητές διακήρυξαν: «Η Σερβία είναι ελεύθερη».
Το πιο συμβολικό γεγονός από όλα ήταν η διάλυση του λεγόμενου «Ćaciland», ενός καταυλισμού με σκηνές υπέρ του Βούτσιτς, ο οποίος είχε στηθεί πριν από 18 μήνες στο Πάρκο των Πρωτοπόρων, στο κέντρο του Βελιγραδίου, μπροστά από το σερβικό κοινοβούλιο. Οι μεταλλικοί φράχτες γκρεμίστηκαν υπό τις ιαχές «Ο Βούτσιτς φεύγει», γράφει το BBC.
Πώς οι φοιτητές άλλαξαν τη Σερβία
Δεν έχουν εμφανείς ηγέτες ούτε πολιτική εμπειρία, κι όμως το κίνημα «Φοιτητική Λίστα – Οι φοιτητές νικούν» προσέλκυσε ψηφοφόρους κατά της κυβέρνησης από ολόκληρο το φάσμα της σερβικής κοινωνίας.
Κατήρτισαν ψηφοδέλτιο με υποψηφίους και για τις 250 έδρες του κοινοβουλίου, χωρίς ωστόσο να περιλαμβάνεται σε αυτό κανένας φοιτητής.
Καθώς συμμετείχε την περασμένη εβδομάδα στην πορεία των φοιτητών προς το Βελιγράδι, ο επικεφαλής υποψήφιος και καρδιολόγος Ίλια Σρντάνοβιτς δήλωσε ότι η ιστορία ξαναγραφόταν: «Η ενέργεια είναι ασταμάτητη».
«Προσφέρουμε στους πολίτες μας τις θεμελιώδεις αξίες μιας πολιτισμένης κοινωνίας, τις οποίες το προηγούμενο καθεστώς τούς έχει στερήσει οριστικά», είπε στο BBC.
Όλα ξεκίνησαν την 1η Νοεμβρίου 2024, όταν κατέρρευσε το τσιμεντένιο στέγαστρο έξω από τον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, στη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Σερβίας, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 16 άνθρωποι.
Η τραγωδία θεωρήθηκε χαρακτηριστικό παράδειγμα της εκτεταμένης διαφθοράς. Επικριτές συνέδεσαν την ανακαίνιση του σταθμού, η οποία παρουσίαζε μοιραίες κατασκευαστικές ατέλειες, με έναν πρόεδρο που είχε συνδέσει στενά το όνομά του με το έργο.
«Όταν κατέρρευσε το στέγαστρο, αυτό ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι», λέει η Έλενα Ιβάνοφ από τo think tank Henry Jackson Society.
Όπως είπε, επρόκειτο για μια συναισθηματικά φορτισμένη στιγμή που πυροδότησε ένα κύμα κινητοποιήσεων και εκδηλώσεων σε ολόκληρη τη χώρα, οι οποίες κέρδισαν τις καρδιές και τα μυαλά των Σέρβων με τρόπο που κανένα κόμμα της αντιπολίτευσης δεν είχε καταφέρει.
Από τις διαδηλώσεις στην ευθεία αμφισβήτηση του Βούτσιτς
Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς παραδέχθηκε τη νίκη του αντιπάλου του, αλλά δήλωσε ότι το φοιτητικό κίνημα θα αποτύχει.
Αυτό που ξεκίνησε ως εβδομαδιαίες φοιτητικές διαδηλώσεις, με αιτήματα για δικαιοσύνη στους πανεπιστημιακούς χώρους και στους δρόμους των πόλεων, σύντομα εξελίχθηκε σε ένα εθνικό κίνημα, με ισχυρή παρουσία σε τοπικό επίπεδο, το οποίο αγκάλιασε πολύ ευρύτερα τμήματα της σερβικής κοινωνίας, μεταξύ των οποίων αγρότες, ηθοποιοί και δικαστές.
Το SNS του Βούτσιτς κλονίστηκε εμφανώς και, τον Ιανουάριο του 2025, ο πρωθυπουργός του παραιτήθηκε «για να εκτονωθούν οι εντάσεις». Τον Μάρτιο του 2025, το Βελιγράδι γνώρισε τη μεγαλύτερη αντικυβερνητική διαδήλωση στην ιστορία της Σερβίας. Καθώς το κίνημα των φοιτητών, χωρίς κεντρική ηγεσία, ενισχυόταν, τα μέλη του οργανώθηκαν μέσω φοιτητικών συνελεύσεων.
Όταν ο Βούτσιτς ανακοίνωσε πρόωρες εκλογές τον περασμένο μήνα, οι φοιτητές ήταν έτοιμοι. «Κατάφεραν να μετατρέψουν αυτή τη συναισθηματική δυναμική σε μια οργανωμένη δομή και να εκπαιδεύσουν ανθρώπους ώστε να προστατεύουν την ακεραιότητα της εκλογικής διαδικασίας στα εκλογικά τμήματα», εξήγησε η Έλενα Ιβάνοφ.
«Το μήνυμα ήταν σαφές: κράτος δικαίου και όχι διακυβέρνηση μέσω του νόμου», δήλωσε η Γκόρντανα Ντέλιτς, επικεφαλής του προγράμματος για τα Βαλκάνια στο German Marshall Fund των ΗΠΑ, η οποία χαρακτήρισε την ψηφοφορία της Κυριακής ουσιαστικά δημοψήφισμα.
Αρχικά, ο Βούτσιτς επιχείρησε να επαινέσει τους διαδηλωτές, χαρακτηρίζοντάς τους «καλοπροαίρετους». Ωστόσο, ενόψει των εκλογών, τους κατηγόρησε ότι προσπαθούσαν να «ρίξουν» τη Σερβία. Ακόμη και μετά την παραδοχή της ήττας του το βράδυ της Κυριακής, προέβη στον αβάσιμο ισχυρισμό ότι το κίνημα υποστηριζόταν από απροσδιόριστες «ευρωπαϊκές χώρες και το βαθύ κράτος των ΗΠΑ».
Ποιος θα κυβερνήσει τώρα τη Σερβία;
Ο Ίλια Σρντάνοβιτς, επικεφαλής των υποψηφίων της Φοιτητικής Λίστας, δεν θεωρείται πιθανός πρωθυπουργός. Ένα πράγμα είναι σαφές: δεν θα είναι οι ίδιοι οι φοιτητές, καθώς δεν ήταν υποψήφιοι στις εκλογές. Επρόκειτο για μια συνειδητή επιλογή, καθώς το εκλογικό σώμα πιθανότατα δεν θα ψήφιζε μια λίστα υποψηφίων με περιορισμένη εμπειρία ζωής.
Παρότι επικεφαλής των υποψηφίων ήταν ο Ίλια Σρντάνοβιτς, καθηγητής καρδιολογίας στο Νόβι Σαντ, δεν θεωρείται ιδιαίτερα πιθανό να αναλάβει την πρωθυπουργία.
Λίγοι από τους υποψηφίους ξεχωρίζουν ως πιθανοί ηγέτες. Εκτιμάται ότι τουλάχιστον 135 άτομα από τη λίστα έχουν εξασφαλίσει έδρες στο κοινοβούλιο. Ανάμεσά τους βρίσκονται ο πρώην αστέρας του μπάσκετ Ντέγιαν Μποντιρόγκα (24η θέση στη λίστα), ο γνωστός ηθοποιός Τίχομιρ Στάνιτς (8η θέση), ο τραγουδιστής της όπερας Νίκολα Μίκιτς (46η θέση), ο πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας Ντέγιαν Σόσκιτς (27η θέση), καθώς και αρκετοί καθηγητές πανεπιστημίου.
Το όνομα του Σόσκιτς έχει αναφερθεί σε σχέση με την κορυφαία κυβερνητική θέση. Έχει μιλήσει δημόσια για τις μεταρρυθμίσεις που θα προωθούσε στην οικονομία και έχει δεχθεί έντονη κριτική από τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης.
Ποιο είναι το πρόγραμμά τους;
Οι εκλεγμένοι βουλευτές θα κληθούν να υλοποιήσουν ένα πρόγραμμα που στην ουσία αποτελεί πολιτική διακήρυξη. Όπως το έθεσαν οι ίδιοι οι φοιτητές, αναζητούσαν ανθρώπους που θα μπορούσαν να εισέλθουν στους θεσμούς, «να κάνουν υπεύθυνα τη δουλειά τους και να μην ξεχάσουν γιατί βρίσκονται εκεί».
Στο πλαίσιο ενός προγράμματος 11 σημείων, το φοιτητικό κίνημα επιδιώκει:
- Να εξαλείψει τη διαφθορά, συγκροτώντας αστυνομική μονάδα για τη σύλληψη των υπευθύνων.
- Να απομακρύνει από το υπουργείο Εσωτερικών όλους τους αξιωματούχους που παραβίασαν τους κανόνες κατά την καταστολή των διαδηλωτών ή συνδέονται με το οργανωμένο έγκλημα.
- Να μεταρρυθμίσει το στρεβλό τοπίο των σερβικών μέσων ενημέρωσης και να απελευθερώσει τη δημόσια ραδιοτηλεόραση από τον πολιτικό έλεγχο.
- Να σταματήσει τον διορισμό κομματικά πιστών προσώπων στην ηγεσία δημόσιων επιχειρήσεων.
Ο Βούτσιτς και το SNS αρνούνται ότι υπάρχει διαφθορά ή ότι επιχειρούν να επηρεάσουν τα μέσα ενημέρωσης.
Θα παραμείνει φοιτητικό κίνημα χωρίς φοιτητές;
Παρότι οι ίδιοι δεν έχουν εκλεγεί, οι φοιτητές είναι εκείνοι που έδωσαν τις υποσχέσεις στον σερβικό λαό και θα δεχθούν πιέσεις να υλοποιήσουν το πρόγραμμά τους.
Οι απλοί Σέρβοι πολίτες που επέλεξαν για να εκπροσωπήσουν το κίνημά τους «έχουν επιφορτιστεί με τη μεταφορά ενός μέρους του αγώνα που δίνουμε στους δρόμους εδώ και έναν χρόνο μέσα στους θεσμούς», λένε οι φοιτητές.
Στην ομιλία του το βράδυ της Κυριακής, ο Βούτσιτς είπε στους υποστηρικτές του κόμματός του ότι οι φοιτητές είχαν καταστρέψει δύο χρόνια ζωής στη Σερβία και ότι θα ηττηθούν «πιο γρήγορα απ’ όσο νομίζουν».