Ο πρόεδρος Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα επικράτησε στον δεύτερο γύρο των εκλογών στη Βραζιλία, ανατρέποντας το αρχικό προβάδισμα του αντιπάλου του, ανακόπτοντας το κύμα ανόδου της δεξιάς που σαρώνει τη Λατινική Αμερική και διαψεύδοντας τις προβλέψεις ότι ο 80χρονος βετεράνος της πολιτικής είχε πλέον φτάσει στο τέλος της εντυπωσιακής του σταδιοδρομίας.
Η εκλογική αρχή ανακήρυξε νικητή τον Λούλα με ποσοστό 51,8%, έναντι 48,2% για τον Φλάβιο Μπολσονάρου, έπειτα από μια ταραχώδη εκλογική Κυριακή, με καταγγελίες για παρεμπόδιση ψηφοφόρων και παράταση της ψηφοφορίας την τελευταία στιγμή.
Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό και αναμένεται να ανατρέψει τις ισορροπίες στις αγορές. Η νίκη εξασφαλίστηκε οριακά, την ύστατη στιγμή, καθώς ψηφοφόροι από το προπύργιο του Λούλα, στη φτωχότερη περιοχή της Βραζιλίας, συσπειρώθηκαν για να σώσουν τον αριστερό ηγέτη, ο οποίος αποτελεί την πιο εμβληματική μορφή της αντίστασης της περιοχής στον τραμπισμό.
Ωστόσο, οι αγορές θα βρεθούν αντιμέτωπες το πρωί της Δευτέρας με το διπλό σοκ της απροσδόκητης νίκης του Λούλα και των εκκλήσεων του Μπολσονάρου να ακυρωθεί η ψηφοφορία. Οι ενδείξεις προμηνύουν μεγάλη αναταραχή και έντονες ρευστοποιήσεις περιουσιακών στοιχείων.
Οι επενδυτές είχαν ποντάρει στη νίκη του Μπολσονάρου, προσδοκώντας ότι θα έβαζε τάξη στα δημοσιονομικά μεγέθη. Τώρα προετοιμάζονται για παρατεταμένη πολιτική αβεβαιότητα.
Η επανεκλογή του Λούλα για μια άνευ προηγουμένου τέταρτη θητεία παρατείνει μια πολιτική σταδιοδρομία που εκτείνεται σε περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες και καταφέρει ένα ταπεινωτικό πλήγμα στο κίνημα που οικοδόμησε ο πρώην πρόεδρος Ζαΐρ Μπολσονάρου. Ο μεγαλύτερος γιος του επιδίωξε να επαναφέρει στο προεδρικό μέγαρο το οικογενειακό όνομα και το λαϊκιστικό πολιτικό στίγμα της οικογένειας, με έντονες επιρροές από το κίνημα MAGA.
Ο Τόμας Τραουμάν, πολιτικός αναλυτής και πρώην εκπρόσωπος Τύπου της πρώην προέδρου Ντίλμα Ρούσεφ, επισημαίνει ότι η ψήφος αυτή δεν ήταν τόσο υπέρ του Λούλα όσο μια απόρριψη της εναλλακτικής επιλογής.
«Αυτές ήταν εκλογές απόρριψης», είπε. «Στην ουσία, επρόκειτο για μια εκστρατεία που διεξήγαγαν νέοι άνθρωποι στους δρόμους και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μαζί με νεοεκλεγέντες βουλευτές. Η αλλαγή προήλθε έξω από την προεκλογική εκστρατεία, όχι μέσα σε αυτήν».
Ήδη ο γηραιότερος πρόεδρος στην ιστορία της Βραζιλίας, ο Λούλα έχει πλέον άλλα τέσσερα χρόνια για να σταθεροποιήσει τη μεγαλύτερη οικονομία της Λατινικής Αμερικής και να προσπαθήσει να αμβλύνει την πολιτική πόλωση που ανέδειξε μια πικρή προεκλογική εκστρατεία. Θα πρόκειται για ένα σχεδόν αδύνατο εγχείρημα.
«Αυτές οι εκλογές μού δίδαξαν πολλά», δήλωσε στους υποστηρικτές του στο Σάο Πάολο ένας Λούλα που αισθανόταν δικαιωμένος. «Μπορώ να πω ότι θα αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο κυβερνάμε αυτή τη χώρα».
Στο εσωτερικό της χώρας, η κοινωνική πραγματικότητα είναι ότι η Βραζιλία είναι διχασμένη ανάμεσα σε ιδεολογίες που δεν μπορούν να συμφιλιωθούν. Η ταυτότητα και οι πεποιθήσεις του Λούλα διαμορφώθηκαν από την άνοδό του ως συνδικαλιστή ηγέτη, την αντίστασή του στη δικτατορία της Βραζιλίας και την κριτική του στις στρατιωτικές επεμβάσεις των ΗΠΑ στο εξωτερικό. Οι αντίστοιχες πεποιθήσεις του μεγαλύτερου πολιτικού αντιπάλου του καθορίζονται από τον πατριαρχικό συντηρητισμό και τον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό, γράφει το Bloomberg.
Ο Λούλα αντιμετωπίζει επίσης σημαντικές οικονομικές αντιξοότητες, με κυριότερη την ανάγκη να περιορίσει τα αυξανόμενα ελλείμματα και το χρέος, που διατηρούν τα επιτόκια σε υψηλά επίπεδα. Αυτό έχει εντείνει τις ανησυχίες των επενδυτών. Ακόμη πιο πιεστικό για τον Λούλα είναι το γεγονός ότι τα νοικοκυριά της Βραζιλίας έχουν βυθιστεί στα χρέη, με τις αθετήσεις πληρωμών προσωπικών δανείων να έχουν φτάσει στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων δύο δεκαετιών.
Ο Κρεομάρ ντε Σόουζα, πολιτικός αναλυτής και ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας πολιτικού κινδύνου και στρατηγικής Dharma Political Risk and Strategy, με έδρα την Μπραζίλια, δήλωσε: «Μπορεί να θεωρεί ότι του δόθηκε λευκή επιταγή, αλλά επανεξελέγη σε ένα περιβάλλον θεσμικής ευθραυστότητας».
«Θα πρέπει να μπορέσει να οικοδομήσει έναν συνασπισμό, ακόμη κι αν η νίκη του στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα στη ριζοσπαστική δεξιά, η οποία θα χρειαστεί να επανεξετάσει τον τρόπο με τον οποίο δρα».
Ο Λούλα ολοκλήρωσε τη δεύτερη συνεχόμενη θητεία του το 2010 με ποσοστό αποδοχής 83%, ένα επίπεδο που οι σημερινοί πολιτικοί μπορούν μόνο να ονειρεύονται. Ο Μπαράκ Ομπάμα, του οποίου η προεδρία συνέπεσε με τα δύο τελευταία χρόνια της θητείας του Λούλα, τον είχε αποκαλέσει χαρακτηριστικά «τον πιο δημοφιλή πολιτικό στη Γη».
Εκείνες οι ημέρες, όμως, έχουν περάσει προ πολλού. Οι διαδοχικές πολιτικές εκδοχές του Λούλα, αμαυρωμένες από σκάνδαλα διαφθοράς και μια περίοδο φυλάκισης, ξεθώριασαν μέρος της λάμψης του. Ακόμη και όταν επέστρεψε δυναμικά στην πολιτική για να αποτρέψει μια δεύτερη θητεία του Ζαΐρ Μπολσονάρου, υπήρχε η αίσθηση ότι επανέφερε ένα παλιό πολιτικό αφήγημα για τα χρόνια προβλήματα της Βραζιλίας, την ώρα που εμφανίζονταν και νέα.
Η άρνησή του να αποκτήσει κινητό τηλέφωνο μέχρι την τελευταία εβδομάδα της προεκλογικής εκστρατείας ήταν ενδεικτική του γεγονότος ότι ο Λούλα, ο οποίος κάποτε είχε τον παλμό της κοινωνίας, είχε πλέον χάσει την επαφή με την πραγματικότητα.
Πράγματι, έφτασε επικίνδυνα κοντά στο να δει την πολυτάραχη πολιτική του σταδιοδρομία να τελειώνει. Ο Μπολσονάρου, γιος και πολιτικός διάδοχος του πρώην προέδρου που κυβέρνησε τη Βραζιλία από το 2019 έως το 2022, κέρδισε τον πρώτο γύρο των εκλογών στις 4 Οκτωβρίου.
Ο Μπολσονάρου συμπεριφερόταν σαν να είχε ήδη νικήσει, πιθανότατα επειδή κανένας υποψήφιος που είχε τερματίσει δεύτερος στον πρώτο γύρο δεν είχε καταφέρει να ανατρέψει το αποτέλεσμα στον δεύτερο γύρο από τότε που η Βραζιλία επέστρεψε στη δημοκρατία, το 1989. Η αυτοπεποίθησή του, όμως, αποδείχθηκε λανθασμένη. Αν υπάρχει κάτι που γνωρίζει κάθε πολιτικός για τον Λούλα, τον μεγάλο επιζώντα της βραζιλιάνικης πολιτικής, είναι ότι δεν τα παρατά ποτέ.
Ο πρόεδρος πέρασε στην αντεπίθεση με μια σειρά μέτρων που αποσκοπούσαν στην ελάφρυνση της οικονομικής πίεσης στα νοικοκυριά. Μεταξύ αυτών ήταν η αύξηση των οικογενειακών επιδομάτων στο πλαίσιο του προγράμματος Bolsa Família, η απαγόρευση του διαδικτυακού τζόγου, ένα ευρύ σχέδιο αναχρηματοδότησης καταναλωτικών χρεών μέσω ιδιωτικών τραπεζών, ακόμη και η διάθεση ενέσιμων φαρμάκων για την απώλεια βάρους μέσω του δημόσιου συστήματος υγείας της Βραζιλίας.
Κατά τις τελευταίες 15 ημέρες της προεκλογικής εκστρατείας του δεύτερου γύρου, ο Λούλα επικεντρώθηκε στους ψηφοφόρους που είχαν απέχει από τον πρώτο γύρο και ενέτεινε τις προσπάθειές του να προσελκύσει τους αναποφάσιστους.
Το βάθος της σύνδεσής του με τους φτωχότερους ψηφοφόρους, ιδιαίτερα στην πολυπληθή βορειοανατολική περιοχή που ανέδειξε την προσωπική του ιστορία, για την οποία έχει γραφτεί τόσος έπαινος, ήταν εμφανές. Αυτή η σύνδεση ήταν που τον έσωσε: η αφοσίωση που εξακολουθεί να εμπνέει σε πλήθος υποστηρικτών του.
«Η βορειοανατολική περιοχή θα σώσει ξανά αυτή τη χώρα», προέβλεψε ο 73χρονος Αντόνιο Αβελίνο μία εβδομάδα πριν από τις εκλογές, καθώς οδηγούσε το ταξί του στους δρόμους του Σάο Πάολο.
Παρά ταύτα, το μέγεθος των προκλήσεων που τον περιμένουν ίσως να μην ήταν ποτέ μεγαλύτερο. Δεν υπάρχει επίσης σαφής πολιτικός διάδοχος στον ορίζοντα, ενώ η ηλικία του αποτελεί αναμφίβολα ζήτημα -είχε ορκιστεί ότι δεν θα ήταν υποψήφιος σε αυτές τις εκλογές, προτού αλλάξει γνώμη.
Θα χρειαστεί να αντιμετωπίσει γρήγορα τις ανησυχίες των επενδυτών ότι η κυβέρνησή του θα αποκαταστήσει τη δημοσιονομική πειθαρχία και θα σταματήσει να οδηγεί τη χώρα σε ακόμη μεγαλύτερο χρέος.
Κατά την τρίτη θητεία του Λούλα, η ανεργία υποχώρησε κοντά σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, φτάνοντας το 5,4% τον Ιούλιο, ενώ η οικονομία αναπτύχθηκε ταχύτερα από εκείνη των ΗΠΑ και ξεπέρασε επανειλημμένα τις προβλέψεις των οικονομολόγων.
Ο Λούλα εξασφάλισε επίσης αυξήσεις του κατώτατου μισθού υψηλότερες από τον πληθωρισμό και προώθησε αλλαγές στο φορολογικό σύστημα, οι οποίες μείωσαν την επιβάρυνση για τους Βραζιλιάνους με χαμηλά και μεσαία εισοδήματα, αυξάνοντάς την παράλληλα για τους πιο εύπορους.
Ωστόσο, τα ποσοστά αποδοχής του Λούλα έφτασαν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα κατά τη διάρκεια της τρέχουσας θητείας του, υπενθυμίζοντας με έντονο τρόπο ότι πολλοί Βραζιλιάνοι δεν έχουν ακόμη δει βελτίωση στο διαθέσιμο εισόδημά τους, καθώς ο αυξανόμενος πληθωρισμός έχει τροφοδοτήσει μια κρίση κόστους ζωής.
Έχει υποσχεθεί δημοσιονομική προσαρμογή, χωρίς να διευκρινίσει πώς σκοπεύει να την επιτύχει, καθιστώντας παράλληλα σαφές ότι δεν θα θυσιάσει την κοινωνική του ατζέντα για να ικανοποιήσει τις πιέσεις των χρηματοπιστωτικών αγορών.
Όταν ο Λούλα επέστρεψε στην εξουσία το 2023, αφού εξέτισε ποινή φυλάκισης για κατηγορίες διαφθοράς που αργότερα ακυρώθηκαν, δήλωσε ότι κληρονόμησε μια χώρα «κατεστραμμένη» από τον Μπολσονάρου. Βρέθηκε, όμως, αντιμέτωπος και με μια πιο σύνθετη Βραζιλία, καθώς και με ένα εχθρικό διεθνές περιβάλλον, στο οποίο οι ΗΠΑ εμφανίζονταν ολοένα πιο επιθετικές και ανησυχούσαν όλο και περισσότερο για την αυξανόμενη παρουσία της Κίνας στην περιοχή.
Ωστόσο, ο Λούλα βρήκε τον δικό του τρόπο να αντιμετωπίσει τον Ντόναλντ Τραμπ. Καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος ενέτεινε τις πιέσεις και την εκφοβιστική στάση του απέναντι στη Βραζιλία, κλιμακώνοντας τις απειλές για επιβολή δασμών, ο Λούλα παρέμεινε ανυποχώρητος.
Σε μια εντελώς απροσδόκητη εξέλιξη, οι δύο άνδρες συναντήθηκαν φιλικά στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών το 2025 και, λίγους μήνες αργότερα, ο Τραμπ προσκάλεσε τον Λούλα στον Λευκό Οίκο, επαινώντας την ευφυΐα του και χαρακτηρίζοντάς τον «καλό άνθρωπο».