Η συνθήκη New Start, που περιορίζει τον αριθμό των λειτουργικών πυραύλων και πυρηνικών κεφαλών στα δυο μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια του κόσμου, λήγει. Με την προοπτική για μελλοντικές διαπραγματεύσεις να μοιάζουν θολές, αυτό ανοίγει δυνητικά μια νέα εποχή πυρηνικού ακροβατισμού των υπερδυνάμεων.
«Πραγματικά πιστεύω πως βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας νέας κούρσας εξοπλισμών» λέει ο Τζέιμς Άκτον, συνδιευθυντής του προγράμματος πυρηνικής πολιτικής στο Carnegie Endowment for International Peace. «Δεν νομίζω πως όσο ζω θα υπάρξει άλλη συνθήκη που να περιορίζει τους αριθμούς».
Η παύση της συνθήκης βάζει τέλος σε περισσότερο από μισόν αιώνα προσπάθειας από την πλευρά της Μόσχας και της Ουάσινγκτον –με ποικίλα επίπεδα καχυποψίας- να περιορίσουν τα αντίστοιχα οπλοστάσιά τους, προσπάθειες που εκτείνονται από τον Ρίτσαρντ Νίξον και τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ το 1972 έως τις διαπραγματεύσεις του Ρόναλντ Ρήγκαν και του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ σε μια παραλίμνια βίλα στη Γενεύη το 1985.
Η συνθήκη Start I που υπεγράφη το 1991, καθώς κατέρρεε η Σοβιετική Ένωση, επέβαλε τους πρώτους σημαντικούς περιορισμούς στα αμερικανικά και ρωσικά στρατηγικά πυρηνικά όπλα και καθιέρωσε ένα καθεστώς επιθεωρήσεων που θα παρείχε ένα πρότυπο για τον μεταψυχροπολεμικό έλεγχο όπλων.
Μετά από μια σύντομη κατάρρευση, τελικά τη διαδέχθηκε η New Start, η οποία υπεγράφη το 2010 και παρατάθηκε το 2021. Αυτή περιόριζε τον αριθμό των πυρηνικών κεφαλών που ανέπτυσσε η κάθε χώρα σε 1.550 – υπεραρκετές για να αλληλοκαταστραφούν και να καταστρέψουν μεγάλο μέρος του κόσμου.
Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν έχει προτείνει οι δυο πλευρές να συνεχίσουν εθελοντικά να τηρούν τα υφιστάμενα όρια όταν λήξει η συνθήκη. Ο Ντόναλντ Τραμπ, που έχει περιγράψει την πρόταση του Ρώσου εταίρου του ως «καλή ιδέα», δεν έχει ακόμα απαντήσει επισήμως, αλλά έχει αφήσει να εννοηθεί πως θα προτιμούσε μια «νέα συμφωνία που είναι πολύ καλύτερη» με τη Ρωσία και την Κίνα.
«Ο πρόεδρος Τραμπ έχει μιλήσει επανειλημμένως για την αντιμετώπιση της απειλής που συνιστούν τα πυρηνικά όπλα για τον κόσμο και έχει δείξει πως θα ήθελε να διατηρήσει τα όρια στα πυρηνικά όπλα και να υπάρξει συμμετοχή και της Κίνας στις συνομιλίες για τους ελέγχους των εξοπλισμών» ανέφερε αξιωματούχος του Λευκού Οίκου.
Οι συζητήσεις για τη συνθήκη, η οποία υπεγράφη το 2010 στη διάρκεια της ατυχήσασας «επανεκκίνησης» των σχέσεων ΗΠΑ-Ρωσίας επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα, κατέρρευσαν μετά την απόφαση του Πούτιν να διατάξει την ολοκληρωτική εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Έναν χρόνο αργότερα, ο Πούτιν ανέστειλε τη συμμετοχή της Ρωσίας στη συνθήκη και άφησε να εννοηθεί ότι η Μόσχα θα μπορούσε να επαναλάβει πυρηνικές δοκιμές.
Πέρυσι, ο Τραμπ έδωσε εντολή στο Πεντάγωνο να επανεκκινήσει τις πυρηνικές δοκιμές «σε ισότιμη βάση» με τη Ρωσία και την Κίνα. Δεν ήταν σαφές αν αναφερόταν σε εκρηκτικές πυρηνικές δοκιμές ή σε δοκιμές όπλων ικανών να φέρουν πυρηνική συσκευή.
«Δεν μπορείς να έχεις μια συνθήκη καλύτερη από τη συνολική κατάσταση της σχέσης σου. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει συνθήκη αντανακλά όσα συμβαίνουν» γενικότερα μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας, δήλωσε ο Πάβελ Πόντβιγκ, διευθυντής του προγράμματος Russian Nuclear Forces Project.
Ο Τραμπ, γνωστός για το απρόβλεπτο στυλ του, θα μπορούσε ακόμη να προχωρήσει σε ανακοίνωση της τελευταίας στιγμής ότι σκοπεύει να αποδεχθεί την πρόταση του Πούτιν για τήρηση των ορίων της συνθήκης για έναν ακόμη χρόνο.
Η Ρόουζ Γκότεμελερ, επικεφαλής διαπραγματεύτρια των ΗΠΑ για τη συνθήκη ως υφυπουργός Εξωτερικών αρμόδια για τον έλεγχο των εξοπλισμών, δήλωσε ότι η αποδοχή της πρότασης Πούτιν για εθελοντική παράταση είναι «αυτονόητη».
Οι ΗΠΑ, είπε, θα μπορούσαν να καταλήξουν σε ασθενέστερη θέση αν οι δύο χώρες εμπλέκονταν σε μια κούρσα για την προσθήκη περισσότερων πυρηνικών κεφαλών σε πυραύλους και βομβαρδιστικά. «Οι Ρώσοι μπορούν να προσθέσουν κεφαλές ταχύτερα απ’ ό,τι εμείς», είπε.
Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, που ηγήθηκε των συνομιλιών με την κυβέρνηση Ομπάμα για τη New Start, δήλωσε στα τέλη Ιανουαρίου ότι οι εντάσεις αναφορικά με την Ουκρανία και οι θεμελιώδεις διαφωνίες με την Ουάσιγκτον για τον έλεγχο των εξοπλισμών καθιστούν απίθανη μια νέα συμφωνία.
«Προφανώς δεν υπήρξαν αρκετά θετικά σήματα από την αμερικανική πλευρά», είπε. «Καλύτερα να μην υπάρχει καμία [νέα συμφωνία] παρά μία που απλώς συγκαλύπτει την αμοιβαία έλλειψη εμπιστοσύνης και πυροδοτεί μια κούρσα εξοπλισμών σε άλλες χώρες».
Ακόμη και τηρώντας τη συνθήκη, η Ρωσία συνέχισε τη σειριακή παραγωγή νέων πυρηνικών όπλων και κεφαλών, ενώ οι ΗΠΑ προτίμησαν να εκσυγχρονίσουν το παλαιότερο απόθεμά τους.
Ο Βασίλι Κάσιν, καθηγητής στην Ανώτατη Σχολή Οικονομικών της Μόσχας, δήλωσε ότι η Μόσχα δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα να αυξήσει το οπλοστάσιό της, αρκεί να διατηρεί στρατηγική ισοτιμία με τις ΗΠΑ.
«Είμαστε άνετοι με την τρέχουσα κατάσταση και η ασφάλειά μας είναι ήδη διασφαλισμένη. Γιατί να πυροδοτήσουμε μια κούρσα εξοπλισμών και να ξοδέψουμε επιπλέον χρήματα; Δεν το χρειαζόμαστε, γιατί ήδη έχουμε πλεονέκτημα», είπε.
Η New Start επέτρεπε επίσης μια λεπτομερή διαδικασία επαλήθευσης και κοινοποιήσεων που στόχο είχαν να μειωθεί ο κίνδυνος παρεξηγήσεων που θα μπορούσαν γρήγορα να κλιμακωθούν σε πυρηνική κρίση.
«Η βιωμένη εμπειρία των συνθηκών ελέγχου εξοπλισμών βρίσκεται στην εφαρμογή τους, και αυτό περιλαμβάνει τις επιθεωρήσεις, τις ανταλλαγές δεδομένων και τις κοινοποιήσεις, που ήταν χιλιάδες», δήλωσε ο Σάμιουελ Τσάραπ, ανώτερος πολιτικός επιστήμονας στη Rand Corporation.
Η διαδικασία επιθεωρήσεων, ωστόσο, πάγωσε κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19 και σταμάτησε τελείως όταν ο Πούτιν ανέστειλε τη συμμετοχή της Ρωσίας στη συνθήκη το 2023. Η πρόταση του Πούτιν για παράταση των ορίων της συνθήκης για έναν ακόμη χρόνο θα είχε μικρή αξία αν η Ρωσία δεν συμφωνούσε επίσης να επανεκκινήσει τη διαδικασία επαλήθευσης, είπε ο Πόντβιγκ.
«Η αξία της New Start δεν βρισκόταν στα ίδια τα όρια, αλλά σε ολόκληρο αυτό το σύστημα επιθεωρήσεων, ανταλλαγής δεδομένων και κοινοποιήσεων. Αν μπορούσαμε να έχουμε υψηλότερα ανώτατα όρια, αλλά με όλον αυτόν τον μηχανισμό διαφάνειας, θα ήταν μια καλή ανταλλαγή», είπε. «Απαιτεί έναν αρκετά υψηλό βαθμό συνεργασίας, εμπιστοσύνης και αμοιβαίου σεβασμού. Αυτό είναι ένα καλό στοιχείο σε αυτό το σύστημα».
Όμως η έλλειψη εμπιστοσύνης αναφορικά με τις ανασταλείσες επιθεωρήσεις και τον πόλεμο στην Ουκρανία επιδεινώνεται περαιτέρω από νέα οπλικά συστήματα που δεν καλύπτονται από την υφιστάμενη συμφωνία. Η Ρωσία αναπτύσσει προηγμένα συστήματα πυρηνικής μεταφοράς, όπως τον πυρηνοκίνητο πύραυλο cruise Burevestnik και το πυρηνικό υποβρύχιο drone Poseidon, καθώς και υπερηχητικά συμβατικά όπλα όπως τον βαλλιστικό πύραυλο Oreshnik.
«Η λήξη της New Start δεν αφορά στην πραγματικότητα τη New Start. Αφορά ένα ευρύτερο μοτίβο δυσπιστίας και έλλειψης ενδιαφέροντος για τον έλεγχο των εξοπλισμών γενικότερα», λέει ο Ματ Κόρντα, αναπληρωτής διευθυντής του Nuclear Information Project στην Ομοσπονδία Αμερικανών Επιστημόνων.
Ο Τραμπ προωθεί επίσης το σχέδιο αντιπυραυλικής άμυνας «Golden Dome» το οποίο ο Μεντβέντεφ χαρακτήρισε «εξαιρετικά προκλητικό», υποστηρίζοντας ότι «αντιβαίνει πλήρως στη διαβεβαίωση ότι τα επιθετικά και αμυντικά στρατηγικά οπλικά συστήματα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα», όπως αναφέρεται στο προοίμιο της New Start.
Η κούρσα της Κίνας να χτίσει το δικό της πυρηνικό οπλοστάσιο έχει περιπλέξει τις συζητήσεις αναφορικά με τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων. Ο Τραμπ έχει δηλώσει επανειλημμένως πως θα ήθελε να δει το Πεκίνο να συμμετέχει σε μια συμφωνία πυρηνικών όπλων με τη Μόσχα.
Οι ΗΠΑ και η Ρωσία μαζί κατέχουν το 86% του παγκόσμιου αποθέματος καταστροφικών όπλων, ενώ το οπλοστάσιο της Κίνας έχει διπλασιαστεί τα τελευταία χρόνια.
«Υπάρχει μια αρκετά διαδεδομένη πεποίθηση στις ΗΠΑ πως πρέπει να ενισχυθούμε για να ανταποκριθούμε στην Κίνα» λέει ο Άκτον. «Η Stratcom έχει καταλήξει στην απόφαση πως χρειάζεται να έχει τη δυνατότητα να στοχεύει ταυτόχρονα τις ρωσικές και κινεζικές πυρηνικές δυνάμεις», σημειώνει, αναφερόμενος στην αμερικανική διοίκηση μάχης που επιβλέπει το πυρηνικό οπλοστάσιο της χώρας.
Από την πλευρά του, το Πεκίνο είναι απίθανο να εξετάσει την ιδέα του ελέγχου όπλων αν δεν πετύχει πρώτα την ισοτιμία με τις ΗΠΑ. «Τα πυρηνικά όπλα είναι πρόβλημα του Τραμπ, όχι δικό μας», ανέφερε ο Κασίν.
«Αυτή η συζήτηση πως οι ΗΠΑ πρέπει να είναι όσο ισχυρές είναι Ρωσία και Κίνα μαζί, είναι αυτό που θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια νέα κούρσα εξοπλισμών».