«Sic semper tyrannis» (αυτή είναι η μοίρα των τυράννων). Αυτή η γνωστή ρήση θυμίζει τη σωστή μοίρα των απολυταρχών.
Το ότι ο Αλί Χαμενεϊ ήταν τύραννος και ότι το θεοκρατικό του καθεστώς ήταν τυραννικό δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως σκότωσε χιλιάδες διαδηλωτές στις αρχές Ιανουαρίου. Οι αξιοπρεπείς άνθρωποι θα πρέπει να χαιρετίζουν αυτή την καρατόμηση. Πριν, ωστόσο, το πράξουν, θα πρέπει να διερωτηθούν: τι μέλλει γενέσθαι;
Οι αγορές, όπως πάντα, προσπαθούν να απαντήσουν αυτό το ερώτημα από τη στενή, αλλά σημαντική, άποψη των επενδυτών και των traders. Μέχρι στιγμής, η αντίδραση είναι περιορισμένη. Στις 3 Μαρτίου η τιμή του Brent είχε αυξηθεί στα 80 δολάρια, 9% πάνω από τα επίπεδα στα οποία βρίσκονταν αμέσως πριν την έναρξη της επιχείρησης «Επική Οργή» στις 27 Φεβρουαρίου.
Ούτε το επίπεδο, ούτε η αλλαγή είναι εντυπωσιακά με τα δεδομένα των ιστορικών σοκ στις πετρελαϊκές τιμές: σε πραγματικούς όρους, το πετρέλαιο ήταν 6% πάνω από τον μέσο όρο του από το 1972 και πολύ χαμηλότερα από τα επίπεδα που είχε αγγίξει κατά τη διάρκεια των μεγαλύτερων σοκ στις πετρελαϊκές τιμές.
Η αύξηση στην τιμή του φυσικού αερίου ήταν πολύ εντονότερη: οι τιμές spot για το ολλανδικό αέριο TTF έκαναν άλμα 70% εν μέσω φόβων για τις εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου του Κατάρ. Οι αγορές έδειξαν κάποια ανησυχία για το μέλλον του πληθωρισμού, με τις τιμές του χρυσού να ανεβαίνουν και τις τιμές των ομολόγων να πέφτουν. Αλλά τίποτα από αυτά δεν είναι απρόσμενο ή δραματικό.
Η σιωπηρή υπόθεση είναι πως η οργή θα είναι σύντομη, με ελάχιστες μακροπρόθεσμες επιπτώσεις –εάν υπάρξουν. (βλ. διαγράμματα).
Όπως σημειώνει ο οικονομολόγος Πολ Κρούγκμαν, αυτή η αισιοδοξία μπορεί να υποστηριχθεί -τουλάχιστον εάν συγκρίνει κανείς τις πιθανές οικονομικές συνέπειες με εκείνες προηγούμενων πετρελαϊκών σοκ- από τη μείωση κατά 70% της έντασης χρήσης πετρελαίου στο ΑΕΠ των ΗΠΑ από τα τέλη της δεκαετίας του 1970.
Σύμφωνα με τον σχολιαστή Σάιμον Νίξον, οι ΗΠΑ διαθέτουν στρατηγικό απόθεμα 425 εκατ. βαρελιών, έναντι 347 εκατ. στα τέλη του 2023. Τα εμπορικά αποθέματα του αναπτυγμένου κόσμου έχουν αυξηθεί κατά επιπλέον 140 εκατ. βαρέλια την ίδια περίοδο. Εν τω μεταξύ, «η Κίνα… φαίνεται πως έχει προσθέσει πάνω από 700 εκατ. βαρέλια στο συνολικό της απόθεμα, που τώρα βρίσκεται πιο κοντά στα 2 δισ. βαρέλια παρά στα 1,2 δισ. βαρέλια όπως είναι συχνά η εκτίμηση».
Παρ’ ολ’ αυτά, αυτό που συμβαίνει είναι ακριβώς το πιο αποσταθεροποιητικό σενάριο που είχα προβλέψει όταν ξεκίνησε ο πόλεμος στη Γάζα το 2023, δηλαδή ένας πόλεμος που θα επηρεάσει ολόκληρο τον Κόλπο.
Η περιοχή είναι ο σημαντικότερος προμηθευτής ενέργειας για το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου. Σύμφωνα με το Statistical Review of World Energy του 2025, συγκεντρώνει το 48% των παγκόσμιων αποδεδειγμένων πετρελαϊκών αποθεμάτων και παρήγαγε το 31% του παγκόσμιου πετρελαίου το 2024. Συγκέντρωνε επίσης το 40% των παγκόσμιων αποθεμάτων φυσικού αερίου και προμήθευε το 24% όλων των εξαγωγών LNG το 2024.
Επιπλέον, σύμφωνα με την Υπηρεσία Πληροφοριών Ενέργειας των ΗΠΑ, ένα πέμπτο των παγκόσμιων πετρελαϊκών προμηθειών περνά από τα Στενά του Ορμούζ. Αυτό είναι το σημείο «συμφόρησης» των παγκόσμιων ενεργειακών προμηθειών. Ένας παρατεταμένος πόλεμος που διαταράσσει τις εξαγωγές από τον Περσικό Κόλπο ή, ακόμα χειρότερα, βλάπτει την ικανότητα εφοδιασμού του, θα μπορούσε να έχει τεράστιο κόστος.
Η αμερικανική κυβέρνηση θα πρέπει να το γνωρίζει αυτό. Μπορεί να μην μάθουμε ποτέ γιατί ξεκίνησε τον πόλεμο. Όταν όμως επιμένει πως θέλει αυτός ο πόλεμος να είναι σύντομος, μπορεί πράγματι να λέει την αλήθεια. Το αν αυτό θα είναι το αποτέλεσμα, είναι άλλο θέμα: οι ΗΠΑ οπωσδήποτε δεν στόχευαν σε έναν 20ετή πόλεμο στο Αφγανιστάν, τον οποίον έχασαν τόσο ταπεινωτικά!
Ένας μακροχρόνιος πόλεμος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει την κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης εντός των ΗΠΑ. Αλλά υπάρχει μια πολύ πιο ελκυστική και ευλογοφανής πρόταση για τον Ντόναλντ Τραμπ. Αυτή είναι «η επιλογή της Βενεζουέλας»: μπαίνεις, καταλήγεις σε συμφωνία, βγαίνεις.
Δυστυχώς, είναι μικρή η πιθανότητα οποιασδήποτε σύντομης μετάβασης προς τη δημοκρατία. Οι συνθήκες για κάτι τέτοιο σήμερα είναι ελάχιστες. Τα «πετρελαϊκά κράτη» σχεδόν ποτέ δεν είναι δημοκρατίες, επειδή τα έσοδά τους προέρχονται από ενοικίαση πόρων και όχι από την οικονομική προσπάθεια του λαού τους. Το Ιράν δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτόν τον θλιβερό κανόνα –και πιθανόν έτσι θα παραμείνει.
Επιπλέον, ο Τραμπ δεν δίνει δεκάρα για τη δημοκρατία. Είναι πιθανή μια διολίσθηση στο χάος. Αλλά ακόμα πιο πιθανό είναι πως θα προκύψουν νέοι «ισχυροί άνδρες», με ρίζες στους Φρουρούς της Επανάστασης. Ο Τραμπ μπορεί τότε να επιδιώξει κάποιο deal: θα σας αφήσουμε στην εξουσία αν σταματήσετε να απειλείτε τους γείτονές σας και μας δώσετε μερίδιο του πετρελαίου. Το Ιράν έχει το 9% των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου αλλά μόνο το 5% της πετρελαϊκής παραγωγής: η θετική πλευρά είναι ξεκάθαρη.
Θα υπάρξουν άτομα μεταξύ των νέων ηγετών του Ιράν που θα δεχθούν το deal, μετά από αυτό το βίαιο μάθημα αμερικανικής (και ισραηλινής) δύναμης; Θα στοιχημάτιζα πως θα υπάρξουν.
Εάν υπάρξει ένα τέτοιο deal, τότε ο Περσικός Κόλπος θα μπορούσε να επιστρέψει στη σταθερότητα –μάλιστα περισσότερη σταθερότητα απ’ όσο υπήρξε τις δεκαετίες που ακολούθησαν την ιρανική επανάσταση.
Επιπλέον, ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα μπορούσε επίσης να μειώσει την πιο επικίνδυνη πιθανότητα οποιασδήποτε κρατικής κατάρρευσης, για την οποία προειδοποιεί ο πολιτικός επιστήμονας Στίβεν Χολμς στο Project Syndicate –με τα πυρηνικά του Ιράν, τους πυρηνικούς επιστήμονες και μηχανικούς να κυκλοφορούν ελεύθερα στον κόσμο. Ένα σταθερό Ιράν που δεν βρίσκεται σε πόλεμο με τους γείτονές του οπωσδήποτε θα ήταν καλύτερο από αυτό.
Επιπλέον, αυτό το αποτέλεσμα θα μπορούσε να έχει και άλλα οφέλη για τις ΗΠΑ: η θέση της Αμερικής στον Περσικό Κόλπο θα ενισχύονταν σε βάρος της Κίνας και της ΕΕ, των δύο μεγάλων οικονομικών δυνάμεων που εξαρτώνται περισσότερο από εκείνη την περιοχή· οι τιμές του πετρελαίου θα επέστρεφαν στο κανονικό· και η παγκόσμια οικονομία θα σταθεροποιούνταν μετά από μια σύντομη διαταραχή.
Δεν λέω πως οτιδήποτε τόσο συνεκτικό υπήρχε στο μυαλό του Τραμπ όταν αποφάσισε να προχωρήσει. Ούτε πως είναι δεδομένο ότι θα συμβεί κάτι τέτοιο. Είναι πιθανό το Ιράν να παραμείνει εξαιρετικά ασταθές για πολύ καιρό. Εναλλακτικά, μπορεί ο πόλεμος απλά να συνεχιστεί, προκαλώντας απότομες αυξήσεις στην τιμή της ενέργειας και στον πληθωρισμό σε μια περίοδο χρηματοοικονομικής ευθραυστότητας.
Ωστόσο, όταν σκεφτόμαστε αυτή την κυβέρνηση, το καλύτερο στοίχημα είναι το πιο κυνικό. Είτε το σχεδίαζε ο Τραμπ είτε όχι, μπορεί να έχει δημιουργήσει τις συνθήκες για ένα deal με εκείνους που ελέγχουν τους μοχλούς εξουσίας του Ιράν.
Ένα τέτοιο deal θα ήταν αποδεκτό για τους γείτονες της χώρας, που δεν θέλουν ένα δημοκρατικό Ιράν. Θα έχει γίνει επίδειξη της αμερικανικής δύναμης. Η Ευρώπη και η Κίνα θα νοιώσουν άβολα. Οι ηγέτες του Ιράν (και η οικογένεια Τραμπ) θα γίνουν πιο πλούσιοι.
Τι να μην αρέσει απ’ όλο αυτό, τουλάχιστον στον Τραμπ;