Η παγκόσμια οικονομία έχει παραμείνει ανθεκτική παρά τη μεταπανδημική έκρηξη του πληθωρισμού, τους δασμούς του Ντόναλντ Τραμπ, τον συνεχιζόμενο πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, τον πόλεμο στο Ιράν και, ως αποτέλεσμα αυτών των δύο πολέμων, τα μεγάλα ενεργειακά σοκ, με το πιο πρόσφατο να είναι ποσοτικά το μεγαλύτερο στην ιστορία.
Το συμπέρασμα θα πρέπει να είναι πως η οικονομία είναι άτρωτη ή μήπως απλά τυχερή; Αν είναι τύχη, πώς θα τελειώσει;
Η διαυγής ανάλυση στην τελευταία Ετήσια Οικονομική Έκθεση της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (BIS) δείχνει πως υπήρξε πράγματι ανθεκτικότητα, αλλά και τύχη. Επιπλέον, δείχνει πως αυξάνονται οι κίνδυνοι, κυρίως στην αλληλεπίδραση μεταξύ των δημοσιονομικών και χρηματοπιστωτικών ευάλωτων σημείων.
Αυτό θα πρέπει να προστεθεί στις κοινωνικές, οικονομικές και άλλες ευπάθειες που πιθανόν θα δημιουργηθούν -ή επιδεινωθούν- από τη θριαμβευτική επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης στην οικονομία. Δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε σοκ στα οποία η ικανότητα αποτελεσματικής αντίδρασης του δημοσίου τομέα είναι πιο περιορισμένη απ’ όσο θεωρείται σήμερα δεδομένο.
Σκεφτείτε την επίπτωση ορισμένων πρόσφατων γεγονότων. Ο δασμολογικός πόλεμος του Τραμπ ήταν σημαντικά λιγότερο βλαπτικός απ’ όσο αναμενόταν κατά τη λεγόμενη ημέρα απελευθέρωσης (2 Απριλίου 2025).
Αυτό οφείλεται εν μέρει στο ότι τα επίπεδα των δασμών μειώθηκαν σημαντικά σε σχέση με αυτά που είχαν προταθεί αρχικά, εν μέρει επειδή οι αμερικανικές εταιρείες απορρόφησαν μέρος του κόστους (πιθανόν προσωρινά) μέσω των χαμηλότερων περιθωρίων και -αυτό είναι σημαντικό- επειδή οι δασμοί ήταν σε πολύ μεγάλο βαθμό μεροληπτικοί.
Το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ήταν η διαφοροποίηση του εμπορίου από τις άμεσες κινεζικές εξαγωγές προς τις ΗΠΑ, σε εξαγωγές μέσω άλλων αναδυόμενων οικονομιών (κυρίως στην ανατολική Ασία) που μπορούσαν να παράγουν χρησιμοποιώντας κινεζικές εισροές. Επιπλέον, και κρίσιμης σημασίας, ο υπόλοιπος κόσμος δεν αντέγραψε τον προστατευτισμό του Τραμπ. Έκριναν συνετά πως ήταν πολύ παράλογος για να τον αντιγράψουν.
Ο κόσμος είχε επίσης μια πολύ μεγάλη μακροοικονομική τύχη –την έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης. Αυτό δεν πυροδότησε μόνο μια ώθηση στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης σε μια ήδη υψηλά αποτιμημένη αγορά μετοχών, αλλά επίσης μια τεράστια άνοδο στις αμερικανικές εγχώριες επενδύσεις.
Αυτό το τελευταίο, με τη σειρά του, είχε σημαντικές παράπλευρες επιπτώσεις στις εισροές από την ανατολική Ασία. Ως αποτέλεσμα αυτής της έκρηξης, σε συνδυασμό με τη διαφοροποίηση στο εμπόριο που προαναφέραμε, το παγκόσμιο εμπόριο έχει παραμείνει αξιοσημείωτα ισχυρό.
Το 2026 ωστόσο, η παγκόσμια οικονομία υπέστη ένα ακόμα μεγάλο σοκ -την κακοσχεδιασμένη επίθεση στο Ιράν. Αυτό οδήγησε σε ουσιαστικό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, της σημαντικότερης στενωπού για το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και πολλά άλλα ζωτικής σημασίας προϊόντα. Αυτό έχει κρατήσει για τέσσερις μήνες και συνεχίζεται. Σε όρους εφοδιασμού, πρόκειται για το μεγαλύτερο πετρελαϊκό σοκ όλων, αν και τα αποθέματα έχουν αμβλύνει το πλήγμα.
Αν συγκεντρώσουμε όλα αυτά τα σημεία, λέει η BIS, βλέπουμε τέσσερις οικονομικές αδυναμίες.
Πρώτον, ο πληθωρισμός έχει αυξηθεί. Το ερώτημα για τις κεντρικές τράπεζες είναι αν πρόκειται για κάτι σύντομο και μεταβατικό ή αν είναι αρκετά μεγάλο και μακροχρόνιο ώστε να οδηγήσει σε ένα ακόμα άλμα στα επίπεδα τιμών, όπως συνέβη τόσο σκανδαλωδώς με τη μεταπανδημική εκτίναξη του πληθωρισμού.
Θα μπορούσε ένα δεύτερο σοκ να αποσταθεροποιήσει σημαντικά τις προσδοκίες για τον πληθωρισμό; Ναι. Το να χαθεί με μεγάλη απόκλιση ο στόχος για τον πληθωρισμό μια φορά μπορεί να είναι ατυχία, αλλά αν χαθεί και δεύτερη -ακόμα και αν είναι με πολύ μικρότερη απόκλιση- θα έμοιαζε με αμέλεια.
Δεύτερον, η εκτίναξη στις δαπάνες για την τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να επιβραδυνθεί, ίσως και απότομα. Ένας λόγος για αυτό ίσως είναι η ένθερμη λαϊκή έχθρα έναντι της τεχνολογίας. Μακροπρόθεσμα, ο συνδυασμός του έντονου ανταγωνισμού με τις απογοητευτικές αποδόσεις μπορεί από μόνος του να οδηγήσει σε κατάρρευση των επενδύσεων.
Αυτό, όπως σημειώνει η BIS, έχει συμβεί σε αντίστοιχες προηγούμενες επενδυτικές εκρήξεις που καθοδηγούνται από την καινοτομία.
Τρίτον, οι χαλαρές σημερινές χρηματοπιστωτικές συνθήκες θα μπορούσαν να αυστηροποιηθούν απότομα, ως αποτέλεσμα ενός παλαιού τύπου πανικού στην αγορά. Παρατηρούμε συμπιεσμένα ασφάλιστρα κινδύνου, αυξανόμενη μόχλευση και, κυρίως, μια ραγδαία ανάπτυξη της σχετικά αδιαφανούς και μη ρυθμισμένης μη τραπεζικής χρηματοπιστωτικής διαμεσολάβησης.
Σημειώστε επίσης πως το χρέος του ιδιωτικού τομέα δεν απέχει πολύ από εκεί που ήταν το 2007.
Τέταρτον, οι κυβερνήσεις σε χώρες υψηλού εισοδήματος χάνουν τον έλεγχο των δημόσιων οικονομικών τους. Με λίγες εξαιρέσεις, εμφανίζουν μεγάλα διαρθρωτικά δημοσιονομικά ελλείμματα, ενώ οι μέσοι λόγοι δημόσιου χρέους/ΑΕΠ βρίσκονται σε επίπεδα που σημειώθηκαν τελευταία φορά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Αυτές οι χώρες, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, αντιμετωπίζουν επίσης τις προκλήσεις των υψηλών τιμών ενέργειας και του γηράσκοντος πληθυσμού. Τα επιτόκια, ονομαστικά και πραγματικά, βρίσκονται σε επίπεδα που σημειώθηκαν τελευταία φορά πριν την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση.
Όπως σημειώνουν οι Μανότζ Πρανταν και Τσαρλς Γκούντχαρτ στο «The Unanchored Central Banker», οι μέρες του χαμηλού πληθωρισμού και των επιτοκίων κοντά στο μηδέν, ανήκουν στο παρελθόν.
Μια ιδιαίτερα σημαντική πρόσφατη συνεισφορά της BIS ήταν στην αλληλεπίδραση του αυξανόμενου κρατικού χρέους με τις αγορές χρέους του δημόσιου τομέα. Συγκεκριμένα, τονίζει τον αυξανόμενο ρόλο των hedge funds στη χρηματοδότηση των κυβερνήσεων.
Η στρατηγική τους εξαρτάται από την υψηλή μόχλευση. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο πανικού όπου τα trades θα κλείνουν με μεγάλη ταχύτητα. Είδαμε τέτοιες διαταραχές στις αρχές της πανδημίας και έπειτα πάλι στο «σοκ Τρας» στο Ηνωμένο Βασίλειο τον Σεπτέμβριο του 2022.
Για τις κεντρικές τράπεζες, όλα αυτά μαζί απειλούν να προκαλέσουν πολλά προβλήματα. Ένας κίνδυνος είναι τα δημοσιονομικά σοκ που, όπως τονίζει η BIS, είναι επίσης πιθανό να μειώσουν τον βαθμό ελευθερίας στη νομισματική πολιτική.
Επιπλέον, οποιεσδήποτε διαταράξεις στις χρηματαγορές πιθανόν θα αντιμετωπιστούν με ισχυρή στήριξη από τις αρχές. Αλλά αυτό είναι βέβαιο πως θα αυξήσει ακόμα περισσότερο τον ηθικό κίνδυνο. Η τωρινή στροφή προς την προκυκλική απορρύθμιση της χρηματοοικονομικής αυξάνει περαιτέρω την πιθανότητα αυτού του κινδύνου.
Τέλος, υπάρχει το νέο bête noire (σ.σ. μαύρο θηρίο) της BIS –η προώθηση των stablecoins, που εμφανίζονται ως το αντίστοιχο του χρήματος αλλά, σε μια οποιαδήποτε κρίση, δεν θα είναι.
Εν ολίγοις, η παγκόσμια οικονομία είναι ανθεκτική εν μέρει επειδή υπήρξε τυχερή. Αλλά η τύχη τελειώνει. Για να παραμείνει ανθεκτική η οικονομία, πρέπει να γίνει πιο ισχυρή. Η επίτευξη αυτού αποτελεί τώρα προτεραιότητα.