Οι τελευταίες ημέρες μας υπενθυμίζουν μία από τις δύο βασικές σύγχρονες οικονομικές πραγματικότητες: ο πρόεδρος των ΗΠΑ είναι καταστροφέας. Ωστόσο αυτό συνάδει με την άλλη πραγματικότητα, ότι παρά τις διαταράξεις και τα σοκ της εποχής μας, η παγκόσμια οικονομία παραμένει μία ισχυρή μηχανή ανάπτυξης, που οδηγείται από αξιοθαύμαστες καινοτομίες, χρηματοοικονομική που παίρνει ρίσκα και τεράστια συσσώρευση χρέους.
Μπορεί αυτό να έχει διάρκεια; Ο λόγος να το πιστεύει κανείς είναι πως η ανάπτυξη είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της παγκόσμιας οικονομίας από τα μέσα του περασμένου αιώνα. Ωστόσο πρέπει πάντα να θυμόμαστε πως η ανάπτυξη είναι ένα πράγμα, αλλά η σταθερή ανάπτυξη είναι κάτι τελείως διαφορετικό.
Ποιο είναι, λοιπόν, το τελευταίο αίσχος του Ντόναλντ Τραμπ; Πρώτον, ξεκίνησε έναν πόλεμο κατά του Ιράν χωρίς σχέδιο, κάτι που έχει οδηγήσει σε αύξηση των τιμών ντίζελ στις ΗΠΑ και παγκοσμίως.
Έπειτα, πριν από λίγες ημέρες, έκανε μία συμφωνία με τον Βλαντίμιρ Πούτιν για αποδέσμευση του ρωσικού ντίζελ στις παγκόσμιες αγορές, παραβιάζοντας τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν μετά την παράνομη εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία.
Ο Τραμπ είπε επίσης στο Κίεβο να σταματήσει τις επιθέσεις του κατά ρωσικών διυλιστηρίων πετρελαίου και απείλησε να διακόψει την ανταλλαγή πληροφοριών με την Ουκρανία και την πρόσβαση σε όπλα αμερικανικής κατασκευής.
Αυτή η «συμφωνία» είναι και ανόητη και μοχθηρή: ανόητη επειδή είναι πολύ μικρή για να μειώσει σημαντικά τις τιμές του ντίζελ και μοχθηρή επειδή είναι έτοιμη να θυσιάσει μια χώρα που αγωνίζεται ηρωικά να απελευθερωθεί από την τυραννία.
Η τρέχουσα χάραξη πολιτικής στις ΗΠΑ δεν είναι μόνο ριψοκίνδυνη και ανήθικη. Είναι επίσης μια από τις αιτίες που ο κόσμος είναι απρόβλεπτος.
Έτσι, η τελευταία έκθεση του ΔΝΤ για την παγκόσμια οικονομία (WEO) ξεκινάει με το ακόλουθο σχόλιο της Silvana Tenreyro, της νέας οικονομικής συμβούλου: «Σε λιγότερο από επτά χρόνια, η παγκόσμια οικονομία έχει υποστεί μια πρωτοφανή αλληλουχία γεγονότων». Ωστόσο, όλα αυτά τα σοκ εκτός από ένα, την πανδημία, είναι ανθρωπογενή, ή ίσως και «προερχόμενα από αυταρχικούς ηγέτες».
Τα άλλα είναι ο πόλεμος στην Ουκρανία, ο δασμολογικός πόλεμος και ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή. Ο Πούτιν εξαπέλυσε τον πρώτο το 2022. Ο Τραμπ, βεβαίως, ξεκίνησε τους άλλους δύο.
Αυτά τα σοκ, όπως λέει η Tenreyro, έχουν «δοκιμάσει την ανθεκτικότητα των νοικοκυριών, των επιχειρήσεων, των χρηματαγορών και των κυβερνήσεων. Μεμονωμένα, κάθε μία από αυτές τις σημαντικές εξελίξεις θα θεωρούνταν απίθανη. Η σύγκλισή τους σε μια τόσο σύντομη χρονική περίοδο είναι ακόμα πιο αξιοσημείωτη».
Παραδόξως, οι προβλέψεις του WEO για την ανάπτυξη φέτος και το επόμενο έτος, στο 3,1% και 3,4% αντίστοιχα, είναι «γενικά αμετάβλητες σε σχέση με τον Απρίλιο», παρά τις πιο επίμονες διαταράξεις στον τομέα της ενέργειας απ’ όσο αναμένονταν τότε.
Ο παγκόσμιος πληθωρισμός, ωστόσο, αναμένεται να αγγίξει το 4,7% φέτος, ως αποτέλεσμα των υψηλότερων τιμών εμπορευμάτων, και 4,1% το 2027. Αλλά, ευτυχώς, «η μετακύλιση στον δομικό πληθωρισμό αναμένεται να είναι περιορισμένη».
Οι εξηγήσεις για αυτή την ανθεκτικότητα είναι γνώριμες. Περιλαμβάνουν την προσαρμογή των εξαγωγών και των εισαγωγών και απομάκρυνσή τους από το άμεσο εμπόριο μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας.
Πιο πρόσφατα, όμως, οι κυρίαρχοι παράγοντες είναι η ευελιξία της παγκόσμιας ενεργειακής οικονομίας –την οποία αναλύσαμε εδώ την περασμένη εβδομάδα- και η επενδυτική έκρηξη που έχει προκαλέσει η τεχνητή νοημοσύνη.
Τίποτα από αυτά, όμως, δεν είναι εγγυημένο πως θα έχει διάρκεια. Όπως σημειώνει ο Nick Butler, τα αποθέματα του αργού πετρελαίου και των παραγώγων είναι πλέον χαμηλά μετά από έξι μήνες χρησιμοποίησής τους. Επιπλέον, «οι εξαγωγές προϊόντων ντίζελ και καυσίμων αεροσκαφών [από τον Κόλπο] παραμένουν ελάχιστες».
Κινδυνεύουν, επίσης, οι προμήθειες νάφθας, ουρίας και υγροποιημένου φυσικού αερίου (αυτό το τελευταίο είναι ιδιαίτερης σημασίας για την Ευρώπη).
Η επενδυτική έκρηξη στην τεχνητή νοημοσύνη επίσης συγκεντρώνει κινδύνους. Ακόμα και αν η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη πετύχει, το επίπεδο της επένδυσης πιθανόν θα σταματήσει να αυξάνεται, αν όχι μειωθεί, κάποια στιγμή. Επιπλέον, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μην πετύχει οικονομικά στην κλίμακα που ευελπιστείται. (Βλ. διαγράμματα).
Υπάρχουν και άλλες αδυναμίες που είναι εμφανείς, κυρίως οι δημοσιονομικές θέσεις. Παρά τη μεγάλη μεταπανδημική αύξηση των πραγματικών και ονομαστικών επιτοκίων, οι περισσότερες μεγάλες οικονομίες συνεχίζουν να εμφανίζουν σημαντικά πρωτογενή δημοσιονομικά ελλείμματα (προ καταβολής τόκων).
Η θέση των ΗΠΑ ξεχωρίζει, με ένα προβλεπόμενο πρωτογενές δημοσιονομικό έλλειμμα 4,8% του ΑΕΠ φέτος, ένα μερίδιο έκδοσης εντόκων γραμματίων στο 58% του συνολικού δανεισμού και μέση διάρκεια λήξης μόλις 5,9 έτη.
Η έκθεση WEO δίνει ορθώς έμφαση στη σημασία της αναδόμησης του δημοσιονομικού χώρου. Τα καλά νέα είναι πως, στις σημερινές συνθήκες, η αρνητική επίπτωση της διαρθρωτικής δημοσιονομικής σύσφιξης πιθανόν θα αντισταθμιστεί από τα χαμηλότερα πραγματικά και ονομαστικά επιτόκια.
Αλλά η αποκατάσταση ανισορροπιών στις παγκόσμιες τρέχουσες συναλλαγές θα είναι επίσης ουσιώδους σημασίας. Αυτό θα πρέπει, επιτέλους, να συμπεριλαμβάνει και την Κίνα.
Η έκθεση δίνει έμφαση και σε άλλους πτωτικούς κινδύνους, συμπεριλαμβανομένης της επιδείνωσης των συνεχιζόμενων πολέμων, των κυβερνοαπειλών (πιθανότατα με ενίσχυση από την τεχνητή νοημοσύνη) και των κλιματικών καταστροφών. Δεν μπορεί να αποκλειστεί μια κατάρρευση της αγοράς ή μια κατάρρευση των επενδύσεων που σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη, στην περίπτωση που απογοητεύσουν οι αποδόσεις της τεχνητής νοημοσύνης.
Τα «ανοδικά» οικονομικά ρίσκα συμπεριλαμβάνουν την ακόμα ταχύτερη πρόοδο στην τεχνολογία της τεχνητής νοημοσύνης, αν και αυτό θα μπορούσε επίσης να επιφέρει καταστροφικές κοινωνικές συνέπειες. Άλλο ένα εύλογο ανοδικό ρίσκο είναι μια επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης, καθώς τα πρόσφατα γεγονότα υπογραμμίζουν την αναξιοπιστία των ορυκτών καυσίμων. Δεδομένης της φυσικής τους θέσης, είναι βέβαιο πως θα παραμείνουν αναξιόπιστα για πολλές χώρες.
Η έκθεση WEO σημειώνει πως η ικανότητα αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης και η αξιόπιστη κάλυψη των ενεργειακών αναγκών θα είναι κρίσιμης σημασίας για τις προοπτικές ανάπτυξης. Δυστυχώς, οι φτωχότερες χώρες του κόσμου είναι ιδιαίτερα ευάλωτες και από τις δύο αυτές απόψεις.
Έτσι, η έκθεση WEO ορθώς εκφράζει φόβους πως το βιοτικό τους επίπεδο πιθανόν θα μειωθεί ακόμα περισσότερο σε σύγκριση με αυτό των πλουσιότερων χωρών.
Θα ήταν ωραίο να πιστέψουμε πως ο κόσμος θα γίνει λιγότερο επιρρεπής στα σοκ. Αλλά πιθανότατα δεν θα συμβεί αυτό. Η καλύτερη αντίδραση είναι να ενισχύσουμε τα θεμελιώδη, κυρίως την οικονομική ευελιξία και τον δυναμισμό, μαζί με την ενεργειακή ανθεκτικότητα.
Σε αυτό το πλαίσιο, όπως σημειώνει η έκθεση WEO, είναι ουσιώδους σημασίας να είναι στοχευμένη και προσωρινή η υποστήριξη προς τους ανθρώπους που είναι ευάλωτοι στα σοκ. Η εποχή που σκορπίζαμε ελεύθερα το δημόσιο χρήμα έχει τελειώσει. Θα βοηθούσε αν σταματούσαν και τα σοκ.
Δυστυχώς, όμως, δεδομένων των ηγετών μας, δεν θα έβαζα στοίχημα γι’ αυτό.