Tο Ιράν δεν είναι… Βενεζουέλα: Το αμερικανικό endgame και τα ρίσκα

Σύνοψη

«Ποτέ μην ξεκινάς κάτι που δεν μπορείς να τελειώσεις», λέει το γνωστό απόφθεγμα που έχει βρει πολλές φορές εφαρμογή στις σύγχρονες πολεμικές επιχειρήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών.

Στη νέα σύρραξη με το Ιράν, στην οποία φέρεται να οδηγήθηκε ο Ντόναλντ Τραμπ μετά και από πιέσεις του Ισραήλ, πολλά θα εξαρτηθούν από τους πραγματικούς στόχους της επιχείρησης «Επική Οργή», καθώς τα μέχρι στιγμής λεγόμενα του Αμερικανού προέδρου περισσότερο θολώνουν παρά ξεκαθαρίζουν το τοπίο.

Η δικαιολογία ότι η προσπάθεια του Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα απαιτούσε νέα πλήγματα δεν πείθει ούτε εκείνους που -αντίθετα με την κυβέρνηση Τραμπ- υποστήριζαν εδώ και μήνες ότι οι προηγούμενες κρούσεις είχαν μάλλον περιορισμένη επιτυχία. Ο κίνδυνος των πυρηνικών δεν ήταν σε καμία περίπτωση άμεσος, ώστε να αιτιολογεί επαρκώς τις νέες διευρυμένες επιθέσεις.

Εάν ο στόχος ήταν να εξουδετερωθεί ο Αλί Χαμενεΐ και ένα μέρος της ανώτατης ηγεσίας του θεοκρατικού καθεστώτος, προκειμένου να ξεκινήσουν εκ νέου διαπραγματεύσεις, τότε αυτός επιτεύχθηκε από τις πρώτες κιόλας ώρες της επιχείρησης.

Σε αυτή την περίπτωση, κατά τις επόμενες ημέρες οι εχθροπραξίες θα είναι περισσότερο διαδικαστικές, πριν επέλθει μια νέα ανακωχή. Η χθεσινή δήλωση Τραμπ φαίνεται να δείχνει προς αυτή την κατεύθυνση. 

Εάν όμως βαθύτερος στόχος -το λεγόμενο endgame- είναι πράγματι η αλλαγή καθεστώτος και η πλήρης εξάλειψη της απειλής του Ιράν, για τα συμφέροντα ΗΠΑ και Ισραήλ, όπως έχει αφήσει σαφώς να εννοηθεί ο Αμερικανός πρόεδρος, τότε τα ρίσκα αυξάνουν κατακόρυφα.

Διότι το Ιράν δεν είναι Βενεζουέλα, όπου οι ΗΠΑ κατάφεραν με μια εντελώς χειρουργική επιχείρηση να συλλάβουν τον Μαδούρο, ηγέτη μιας παρηκμασμένης χούντας, τοποθετώντας στη θέση του έναν επιθυμητό αντικαταστάτη, χωρίς να αλλάξει το καθεστώς.

Aεροπορία vs πυραύλων/drones και παράπλευρες απώλειες 

Μια παρατεταμένη σύρραξη ενδέχεται να οδηγήσει σε σημαντικές απώλειες όχι μόνο το Ιράν αλλά και τις ΗΠΑ, το Ισραήλ, όπως και τις γύρω χώρες στον Περσικό Κόλπο.

Η δεδομένη αεροπορική υπεροχή των επιτιθέμενων δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι αποτελεί πανάκεια, καθώς το Ιράν φαίνεται να έχει βελτιώσει τους μηχανισμούς διασποράς στη λήψη και την εκτέλεση αποφάσεων.

Πολλά θα εξαρτηθούν από το βάθος των πολεμοφοδίων του Ιράν σε πυραύλους και drones (που αποτελούν τα κύρια  όπλα του), αλλά και από την επάρκεια εφοδιασμού των αντιαεροπορικών μέσων ΗΠΑ, Ισραήλ και των χωρών του Κόλπου. Θέματα επί των οποίων δεν υπάρχουν, όμως, δυνατότητες σαφούς εκτίμησης, λόγω στρατιωτικών απορρήτων. 

Αυτό που γνωρίζουμε, είναι ότι τα αντιαεροπορικά μέσα που χρησιμοποιούν οι δυτικές δυνάμεις θα μπορούσαν να εξαντληθούν σχετικά σύντομα, εάν το Ιράν μπορέσει να διατηρήσει σημαντική πυκνότητα επιθέσεων, με πυραύλους και drones. 

Στο μεταξύ, το καθεστώς προσπαθεί να αυξήσει το κόστος του πολέμου για τους αντιπάλους του αλλά και για τα κράτη του Περσικού Κόλπου, επεκτείνοντας τον πόλεμο στον οικονομικό τομέα. Δεν είναι μόνο η ροή του πετρελαίου από τα στενά του Ορμούζ. 

Οι επιθέσεις στο Αμπου Ντάμπι, στο Ντουμπάι και σε άλλα κρατίδια του Κόλπου μπορεί να μην έχουν ιδιαίτερη στρατιωτική σημασία, πλήττουν όμως την αίσθηση ασφάλειας τουριστών και μέτοικων.  Επηρεάζοντας ευρύτερα την οικονομία των γειτονικών χωρών, που στηρίζονται στη ροή χρήματος από ανθρώπους υψηλών εισοδημάτων και στη διεθνή ελκυστικότητα των επιχειρηματικών και χρηματοοικονομικών τους κέντρων. 

Γιατί η αλλαγή καθεστώτος είναι πολύ δύσκολη

Το θεοκρατικό καθεστώς της Μέσης Ανατολής έχει ζωή 50 ετών και εγκαθιδρυμένες διαδικασίες αντικατάστασης της ηγεσίας του σε πολλαπλά επίπεδα. Στην ουσία, αποτελεί μια αποτελεσματική -όπως αποδείχτηκε από τη μακροβιότητά του- «ώσμωση» ανάμεσα στους μουλάδες και στους περισσότερο κοσμικούς Φρουρούς της Επανάστασης (Islamic Revolutionary Guards Corps - IRGC).

Οι τελευταίοι είναι οι πραγματικοί διαχειριστές της εξουσίας, ελέγχοντας όχι μόνο τις δομές άμυνας και ασφάλειας, αλλά και μεγάλο μέρος της οικονομικής και επιχειρηματικής δομής της χώρας.

Το πιθανότερο λοιπόν είναι ότι εάν η ανώτατη εξουσία φύγει από τους κληρικούς, θα περάσει ολοκληρωτικά στα χέρια του IRGC. Αυτό σημαίνει ότι η εχθρική στάση απέναντι στη Δύση και στο Ισραήλ δύσκολα θα μεταβληθεί.

Μόνος τρόπος για να συμβεί μια ουσιαστική αλλαγή στο καθεστώς -καθώς ουδείς προτίθεται να εισβάλει στρατιωτικά σε μια χώρα που αποτελεί γεωγραφικά «φυσικό φρούριο» με 90 εκατ. κατοίκους- είναι να επαναστατήσει μεγάλο μέρος του λαού απέναντι στο σημερινό σύμπλεγμα εξουσίας.

Σενάρια & Triggers

Στο σενάριο της λαϊκής εξέγερσης εμφανίζονται να ποντάρουν οι Αμερικανοί και οι σύμμαχοί τους, μετά και τις μεγάλες ταραχές των προηγούμενων μηνών. Εντούτοις, δεν φαίνεται να υπάρχει σήμερα κάποια οργανωμένη αντιπολιτευτική δομή μέσα στη χώρα, που να μπορεί να αναλάβει την εξουσία.

Το μόνο πρόσωπο που έχει εμφανιστεί είναι ο γιος του Σάχη, Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος όμως ζει εδώ και δεκαετίες στις ΗΠΑ, ενώ δεν προκύπτει ότι διαθέτει ιδιαίτερη δημοφιλία, ούτε ισχυρή οργάνωση στο εσωτερικό της χώρας.

Η παρουσία του περισσότερο θυμίζει τις απέλπιδες προσπάθειες των ΗΠΑ να επιβάλουν νέα ηγεσία στο Ιράκ μετά τον πόλεμο του 2003, που όμως κατέληξε σε έναν σύνθετο εμφύλιο, ο οποίος κράτησε σχεδόν μια δεκαετία και γέννησε το ISIS.

Αυτό το κακό σενάριο είναι δυστυχώς ιδιαίτερα πιθανό στην περίπτωση που χάσουν την εξουσία οι δύο πυλώνες του υφιστάμενου καθεστώτος: μετατροπή του Ιράν σε αποτυχημένο κράτος (failed state), με αποσχιστικές τάσεις και συγκρουόμενες φατρίες στο εσωτερικό του, που θα απειλήσει με αποσταθεροποίηση τις γειτονικές χώρες, από τον Περσικό Κόλπο ως την Τουρκία και το Ιράκ.

Επομένως, με τα σημερινά δεδομένα, το καλύτερο σενάριο είναι αυτή η σύρραξη να οδηγήσει σε μια νέα ηγεσία, υπό το ίδιο καθεστώς, που θα προχωρήσει όμως σε βήματα περιορισμού της δυσαρέσκειας στον καταπιεζόμενο πληθυσμό. Και ταυτόχρονα, θα επιχειρήσει μια επαναδιαπραγμάτευση με τις ΗΠΑ (και έμμεσα με το Ισραήλ) προτάσσοντας την επιβίωσή του, έναντι των κινδύνων μιας συνεχούς στρατιωτικής αναμέτρησης.

Εάν συμβεί αυτό, τότε ο Τραμπ θα βγει απόλυτα ενισχυμένος από αυτή την περιπέτεια. Τα ρίσκα όμως για την επιβεβαίωση κακών σεναρίων δεν είναι καθόλου αμελητέα.

Για αυτό και είναι πιθανό ότι ο ίδιος θα προτιμήσει να αποφύγει την εμπλοκή σε μια σύρραξη διαρκείας προκειμένου να ρίξει το καθεστώς, εφόσον οι συνθήκες του επιτρέψουν να απεγκλωβιστεί, κηρύσσοντας μια ακόμη νίκη. Έστω και στα σημεία.

Ο νόμος των ακούσιων συνεπειών

Σε ευρύτερη κλίμακα, τα όσα συμβαίνουν στον Περσικό Κόλπο έχουν σημαντικές «ακούσιες συνέπειες» (unintended consequences), όπως συμβαίνει με όλα τα μεγάλα γεωπολιτικά γεγονότα.

Η «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν γίνεται κατά παράβαση του Διεθνούς Δικαίου, καθώς συνιστά «προληπτικό πόλεμο», ίδιας (νομικά) υφής με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Η επαμφοτερίζουσα στάση που κρατά η Ευρώπη στο ζήτημα αυτό, αποφεύγοντας την κριτική, αποτελεί για τον υπόλοιπο κόσμο -αλλά και για μέρος της εσωτερικής κοινής γνώμης- ένα ακόμη δείγμα θεσμικής «υποκρισίας» της Δύσης. Που χρησιμοποιεί δύο μέτρα και δύο σταθμά, ανάλογα με την ταυτότητα των εμπολέμων.

Προφανώς ακόμη μεγαλύτερη είναι η επίδραση στον ισλαμικό κόσμο, ιδίως μετά τον θάνατο ενός πασίγνωστου θρησκευτικού ηγέτη, όπως ο Χαμενεΐ.

Σε οικονομικό επίπεδο, στον βαθμό που οι επιχειρήσεις θα κρατήσουν με κλειστά τα στενά του Ορμούζ, δημιουργούνται ισχυρά ανοδικές τάσεις στις τιμές ενέργειας (πετρελαίου και φυσικού αερίου), ενισχύοντας εμμέσως τη θέση της Ρωσίας, ενώ οι τεράστιες δαπάνες πυρομαχικών μειώνουν τα διαθέσιμα αποθέματα για έμμεση και άμεση αποστολή όπλων αιχμής, όπως οι πύραυλοι Patriot, στην Ουκρανία.

Επιπλέον, ενισχύεται η θέση της Κίνας στον λεγόμενο παγκόσμιο Νότο (Global South), ως μιας υπερδύναμης που μέχρι τώρα απέχει από πολεμικές περιπέτειες και στηρίζεται στην ήπια ισχύ, σε αντιδιαστολή με τις Ηνωμένες Πολιτείες,

Παράλληλα, καθώς οι πηγές του ενεργειακού εφοδιασμού της Κίνας στη Μέση Ανατολή αποδεικνύονται ευάλωτες στις εκάστοτε κινήσεις ΗΠΑ και Ισραήλ, είναι πιθανό ότι θα στραφεί ακόμη περισσότερο προς τη Ρωσία ως προμηθευτή ενέργειας, με τον οποίο έχει κοινά σύνορα, πολύ μακριά από την εμβέλεια τρίτων ανταγωνιστών.

Το «μάθημα» του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος

Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, τα όσα έχουν συμβεί στο Ιράν αναμένεται ότι θα ενισχύσουν περαιτέρω την επιθυμία διαφόρων «μεσαίων δυνάμεων» (όπως η Τουρκία) να αποκτήσουν με μυστικότητα πυρηνικά όπλα.

Το σφάλμα του Ιράν ήταν ότι δεν κατάφερε να κρύψει την ύπαρξη του προγράμματός του, αλλά και ότι δεν κινήθηκε ταχύτατα για την εφαρμογή του. Υπάρχουν πληροφορίες ότι για χρόνια η ηγεσία του αμφιταλαντευόταν. Η πολιτική του Ιράν ήταν να το χρησιμοποιεί ως διαπραγματευτικό όπλο, χωρίς όμως να αποφασίζει το τελευταίο βήμα, λόγω δισταγμών του Χαμενεΐ.

Αντίθετα με τη ΒόρειA Κορέα, η οποία κινήθηκε ταχύτατα και με απόλυτη μυστικότητα. Έτσι, απέκτησε ισχυρή «στρατηγική αποτροπή», αποθαρρύνοντας ενδεχόμενες επιθέσεις, μέσω της κατοχής πυρηνικού οπλοστασίου.

Το «μάθημα» του Ιράν δεν θα περάσει απαρατήρητο, ακόμη κι αν το ίδιο υποχρεωθεί να εγκαταλείψει πλήρως τέτοιες φιλοδοξίες.