Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε ένα παράδοξο που, όσο περνά ο χρόνος, κινδυνεύει να εξελιχθεί σε σκληρό όριο για την οικονομική της ανάπτυξη. Υπάρχουν επενδυτικά σχέδια, ευρωπαϊκά κονδύλια, αυξανόμενη οικοδομική δραστηριότητα και επιχειρήσεις που θέλουν να επεκταθούν.
Όλο και δυσκολότερα όμως, βρίσκονται οι άνθρωποι που θα κάνουν τη δουλειά, είτε είναι απλοί εργαζόμενοι, είτε στελέχη.
Οι αριθμοί δείχνουν ήδη το πρόβλημα.
Τα τελευταία στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ είναι χαρακτηριστικά. Στο τέταρτο τρίμηνο του 2025 καταγράφηκαν 31.059 κενές θέσεις εργασίας που οι επιχειρήσεις ήθελαν να καλύψουν άμεσα, αυξημένες κατά 9,5% σε σχέση με τις 28.365 του αντίστοιχου τριμήνου του 2024, χωρίς να περιλαμβάνεται ο πρωτογενής τομέας.
Την ίδια ώρα, η επεξεργασία των στοιχείων της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού από το ΚΕΠΕ εμφανίζει μέσα σε έναν χρόνο μείωση κατά 140.500 του αριθμού των αλλοδαπών που καταγράφονται ως κάτοικοι της χώρας, κατά 74.400 του αλλοδαπού εργατικού δυναμικού και κατά περίπου 53.000 των απασχολούμενων αλλοδαπών.
Σταδιακά όλοι αναγνωρίζουν τι συμβαίνει. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπιστώνει ότι οι ελλείψεις προσωπικού επιμένουν κυρίως στον τουρισμό και στις κατασκευές, ενώ το 80% των ελληνικών επιχειρήσεων δηλώνει ότι η αδυναμία εξεύρεσης προσωπικού με τις κατάλληλες δεξιότητες αποτελεί εμπόδιο στις επενδύσεις.
Προειδοποιεί επίσης η Επιτροπή, ότι ο πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας προβλέπεται να μειωθεί περίπου κατά το ένα τρίτο έως το 2070.
Η αγορά ψάχνει τεχνίτες και δεν τους βρίσκει
Το πρόβλημα είναι άμεσα ορατό, ιδίως στις τεχνικές εργασίες και στην οικοδομή. Εργολάβοι και ιδιώτες αναζητούν ηλεκτρολόγους, υδραυλικούς, κτίστες, σοβατζήδες και ξυλουργούς, με χρόνους αναμονής και οικονομικές απαιτήσεις που συχνά ξενίζουν. Η ανισορροπία προσφοράς και ζήτησης είναι εύκολα ορατή.
Δεν πρόκειται ωστόσο για αποκλειστικά ελληνική υπόθεση. Το ευρωπαϊκό δίκτυο εύρεσης εργασίας EURES αναφέρει ότι σχεδόν οι μισές ειδικότητες που βρίσκονται σε έλλειψη στην Ευρώπη σχετίζονται με τον κατασκευαστικό τομέα.
Στην Ελλάδα, όμως, η πίεση είναι ισχυρότερη. Οι παλαιότεροι τεχνίτες συνταξιοδοτούνται, οι νεότεροι στρέφονται μακριά από τα χειρωνακτικά επαγγέλματα, ενώ η τεχνική εκπαίδευση, παρά κάποιες προσπάθειες της κυβέρνησης, παραμένει ο φτωχός συγγενής του εκπαιδευτικού συστήματος.
Τα τελευταία χρόνια δε, ακόμη και οι αλλοδαποί εργαζόμενοι, που έδωσαν λύση σε προηγούμενες περιόδους, ανακαλύπτουν ότι μπορούν να αναζητήσουν καλύτερες αμοιβές σε άλλες ευρωπαϊκές αγορές.
Ο ελέφαντας στο δωμάτιο: μισθοί και ανισότητα
Ο «ελέφαντας στο δωμάτιο» είναι οι μισθοί ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, η αγοραστική δύναμη σε σχέση με τα αυξημένα έξοδα βιοπορισμού.
Σύμφωνα με τη Eurostat, ο μέσος ετήσιος μισθός, προσαρμοσμένος σε ισοδύναμο πλήρους απασχόλησης, ήταν στην Ελλάδα 18.000 ευρώ το 2024, έναντι 39.800 ευρώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Χαμηλότερη επίδοση είχε μόνο η Βουλγαρία, με 15.400 ευρώ, ενώ αμέσως υψηλότερα βρισκόταν η Ουγγαρία, με 18.500 ευρώ.
Ο δείκτης αποτυπώνει με συγκρίσιμο τρόπο, πόσο μεγάλη παραμένει η απόσταση από την υπόλοιπη Ευρώπη. Η οποία γίνεται ακόμη πιο αισθητή, από το γεγονός ότι οι τιμές σε ενοίκια, τρόφιμα και ενέργεια έχουν συγκλίνει με την Ευρώπη ταχύτερα από τις αποδοχές.
Η εικόνα επιβαρύνεται κι από την επίμονη εισοδηματική ανισότητα. Τα στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι σημαντικό μέρος των ωφελειών της ανάπτυξης δεν διαχέεται καθόλου ομοιόμορφα στην κοινωνία.
Το 2025, το 27,5% του πληθυσμού στην Ελλάδα βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ μετά τη Βουλγαρία.
Στα στοιχεία εισοδήματος του 2025, ο δείκτης S80/S20 ήταν 5,17, έναντι 4,62 στην ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι το εισοδηματικό μερίδιο του πλουσιότερου 20% ήταν πάνω από πέντε φορές μεγαλύτερο από εκείνο του φτωχότερου 20%.
Ο δείκτης όχι μόνο δεν βελτιώθηκε από το 2019, αλλά αυξήθηκε οριακά από 5,11 σε 5,17.
Έτσι διαιωνίζεται ένας φαύλος κύκλος. Οι χαμηλές αποδοχές και το υψηλό κόστος ζωής δυσκολεύουν την προσέλκυση εργαζομένων. Η έλλειψη εργατικών χεριών καθυστερεί τα έργα και ανεβάζει το κόστος κατασκευής και συντήρησης, περιορίζοντας την προσφορά νέων ή ανακαινισμένων κατοικιών και πιέζοντας ακόμη περισσότερο τα ενοίκια.
Η ακριβότερη στέγη καθιστά, με τη σειρά της, ακόμη λιγότερο ελκυστική την εγκατάσταση εργαζομένων εκεί όπου υπάρχουν δουλειές.
Η βιώσιμη ανάπτυξη κινδυνεύει να μείνει στα χαρτιά
Το πρόβλημα είναι πολύ γενικότερο. Δεν αφορά μόνο τις κατασκευαστικές εταιρείες ή τους πολίτες που περιμένουν μήνες για έναν υδραυλικό ή μια μόνωση ταράτσας.
Αφορά την ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων, τα έργα υποδομών, τις επενδύσεις του Ταμείου Ανάκαμψης, τη βιομηχανία, τον τουρισμό και, τελικά, την ίδια την παραγωγική δυνατότητα της χώρας.
Η εύκολη απάντηση είναι οι μετακλήσεις εργαζομένων από τρίτες χώρες. Που είναι αναγκαίες μεν, αλλά δεν αρκούν.
Αν οι άδειες καθυστερούν, η εργασία παρέχεται υπό δυσμενείς συνθήκες, οι αποδοχές είναι χαμηλές και δεν υπάρχει προσιτή στέγη, οι εργαζόμενοι είτε δεν θα έρθουν είτε θα χρησιμοποιήσουν την Ελλάδα ως ενδιάμεσο σταθμό προς πλουσιότερες χώρες.
Αυτό συμβαίνει εδώ και αρκετά χρόνια και με τη μετανάστευση από την Αλβανία, που είχε δώσει τη λύση σε παλαιότερες εποχές.
Το μεταναστευτικό ρεύμα έχει εξασθενήσει αισθητά, ενώ αυξάνονται όσοι επιστρέφουν στη γειτονική χώρα, (που έχει περάσει σε φάση ανάπτυξης), ή μετακινούνται προς άλλες χώρες της Ευρώπης με καλύτερες απολαβές και συνθήκες, συχνά έχοντας στο μεταξύ πολιτογραφηθεί.
Οι βιώσιμες λύσεις για το μέλλον περνούν ασφαλώς από την αντιμετώπιση της οξύτατης υπογεννητικότητας, την αύξηση της πολύ χαμηλής παραγωγικότητας και τη στροφή περισσότερων νέων προς τα υποτιμημένα τεχνικά επαγγέλματα. Όλα αυτά όμως απαιτούν χρόνο, αλλαγή αντιλήψεων και συνεπή, μακρόπνοη κρατική και επιχειρηματική πολιτική.
Συνεπώς, για τα επόμενα χρόνια, λύση δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ταχύτερες νόμιμες μετακλήσεις, σοβαρή επαγγελματική εκπαίδευση και μαθητεία, δεξιοτήτων, καλύτερες συνθήκες εργασίας, περισσότερες συλλογικές συμβάσεις και μισθούς που να μπορούν να συγκρατήσουν ανθρώπους στη χώρα.
Η εποχή που η Ελλάδα θεωρούσε το φθηνό εργατικό δυναμικό συγκριτικό πλεονέκτημα έχει παρέλθει. Σήμερα μετατρέπεται σε σημαντικό μειονέκτημα.
Τα στοιχεια δείχνουν ότι οι μέχρι τώρα προσπάθειες για επαναπατρισμό «μυαλών» έχουν θετικά αλλά περιορισμένα αποτελέσματα.Το ισοζύγιο είναι εύθραυστο σε βαθμό που δεν αποκλείεται ακόμη και ανατροπή της τάσης στο προσεχές μέλλον. Όταν, ταυτόχρονα, καταγράφονται σημαντικές απώλειες σε εργατικά χέρια και τεχνίτες, τότε κάτω από την επιφάνεια της ανάπτυξης λειτουργεί μια αθέατη βόμβα.»
Που ήδη μετρά αντίστροφα.