Σύνοψη
Το Βερολίνο έδωσε σαφή κατεύθυνση στην Κομισιόν να προωθήσει τον «λειτουργικό πυρήνα» κρατών -ουσιαστικά μια «Ευρώπη δύο ταχυτήτων»- ως εργαλείο διακυβέρνησης για άμυνα, ενέργεια και στρατηγικές επενδύσεις, παρακάμπτοντας την ομοφωνία των «27». Το ζήτημα συζητήθηκε ανοιχτά στο Eurogroup και το Ecofin, χωρίς ωστόσο θεσμική υιοθέτηση, προκαλώντας ήδη ορατές διαιρέσεις εντός της Κομισιόν και μεταξύ των κρατών-μελών. Το ερώτημα αν ο «μικρός πυρήνας» θα ενισχύσει ή θα κατακερματίσει την Ένωση αναμένεται να απαντηθεί στη Σύνοδο Κορυφής του Μαρτίου. |
Η συζήτηση που μέχρι πρότινος κινούνταν σε επίπεδο διαρροών και άτυπων ενημερώσεων και για την οποία το Euro2day.gr είχε γράψει έγκαιρα, φαίνεται πλέον να αποκτά σαφή πολιτική κατεύθυνση.
Τις τελευταίες δύο μέρες και ενώ διεξάγονταν τα συμβούλια του Eurogroup και του Ecofin, το Βερολίνο φέρεται να κατέστησε σαφές στην πρόεδρο της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να προχωρήσει με «λειτουργικό πυρήνα» κρατών, δεδομένου ότι η ομοφωνία των «27» καθυστερεί κρίσιμες αποφάσεις και η Κομισιόν πρέπει να παρουσιάσει ανάλογες προτάσεις.
Διπλωματικές πηγές από τις Βρυξέλλες ανέφεραν ότι η Γερμανίδα πρόεδρος δεν χρειάστηκε και πολλή πίεση και ότι συμμερίζεται την ιδέα του Βερολίνου.
Κατά τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς, εφόσον η διεύρυνση και οι εσωτερικές πολιτικές διαφορές καθιστούν δυσκίνητη τη λήψη αποφάσεων, η Επιτροπή καλείται να αξιοποιήσει πιο επιθετικά τα εργαλεία της «ενισχυμένης συνεργασίας» (θεσμικός μηχανισμός που επιτρέπει σε υποσύνολο κρατών-μελών να προχωρά ταχύτερα σε επιλεγμένες πολιτικές). Στο επίκεντρο βρίσκονται η αμυντική βιομηχανία, η ενεργειακή ασφάλεια, η ένωση κεφαλαιαγορών και η κοινή χρηματοδότηση στρατηγικών επενδύσεων.
Τι αλλάζει τώρα
| Βασικές αλλαγές |
|---|
| ► Προωθείται ο «λειτουργικός πυρήνας» κρατών ως εναλλακτική στην αδιέξοδη ομοφωνία των «27», με πρωτοβουλία Βερολίνου-Παρισιού. |
| ► Αξιοποιείται επιθετικότερα ο μηχανισμός «ενισχυμένης συνεργασίας» στους τομείς άμυνας, ενέργειας, ένωσης κεφαλαιαγορών και στρατηγικών επενδύσεων. |
| ► Αποκτά θεσμική κάλυψη η ιδέα του «μικρού πυρήνα» μέσω της έμμεσης στήριξης του εκτελεστικού αντιπροέδρου της Κομισιόν Βάλντις Ντομπρόβσκις. |
| ► Διευρύνεται η σύνθεση του πυρήνα -πέραν των έξι μεγάλων (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Ολλανδία, Πολωνία), ενδέχεται να συμπεριληφθούν χώρες της Βαλτικής. |
| ► Αναγνωρίστηκε στα πρακτικά του Ecofin ότι η πρόοδος σε κρίσιμους τομείς μπορεί να προκύψει μέσω ομάδων κρατών που επιθυμούν να κινηθούν ταχύτερα -χωρίς τυπική υιοθέτηση του σχήματος «δύο ταχυτήτων». |
| ► Τίθεται ανοικτά το ερώτημα για τη Σύνοδο Κορυφής Μαρτίου: θεσμική οργάνωση του πυρήνα ή άτυπες ad hoc συμμαχίες; |
Οι Financial Times έγραψαν ότι το Βερολίνο σε συντονισμό με το Παρίσι υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τις ΗΠΑ και την Κίνα, εάν παραμένει εγκλωβισμένη σε διαρκή εθνικά βέτο. Η έννοια της «Ευρώπης δύο ταχυτήτων» παρουσιάζεται όχι ως ιδεολογική επιλογή αλλά ως εργαλείο διακυβέρνησης -μια μέθοδος για να παραχθεί ισχύς χωρίς να περιμένει η Ε.Ε. τον τελευταίο διστακτικό εταίρο ή το κράτος που θέτει βέτο για άλλους λόγους, που αφορούν διαφορετικές αποφάσεις.
Πολλοί θα πουν ότι αυτό το έργο το έχουμε ξαναζήσει. Κάθε φορά που η Ε.Ε. βάλτωνε, οι σκέψεις για δύο ταχύτητες έκαναν την εμφάνισή τους. Με μια διαφορά όμως: Βρισκόμαστε σε μια εποχή που οι αγορές έχουν πυξίδα τις γεωπολιτικές εξελίξεις και όχι τι υποστηρίζουν οι χώρες, ακόμα και οι πιο ισχυρές. Και για να μην προκληθούν σοβαροί τριγμοί στην οικονομία της Ε.Ε., πρέπει να γίνει, κατά τον Μερτς, αυτή η «θυσία».
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι ακόμη και ο λιγομίλητος και ακριβοθώρητος εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Κομισιόν Βάλντις Ντομπρόβσκις, ο οποίος σπάνια τοποθετείται πέραν των στενά δημοσιονομικών και οικονομικών του αρμοδιοτήτων, εμφανίστηκε να στηρίζει τη λογική του Βερολίνου.
Η δημόσια αναφορά του στην «αναγκαιότητα ευελιξίας» και στη δυνατότητα προχωρημένων σχημάτων συνεργασίας ερμηνεύεται ως πολιτικό σήμα ότι η ιδέα δεν αφορά πλέον μόνο τα κράτη-μέλη, αλλά αποκτά θεσμική κάλυψη από την ίδια την Κομισιόν. Ή τουλάχιστον μέρος της Κομισιόν.
Η εξέλιξη αυτή έχει και γεωγραφική διάσταση. Εφόσον ένας επίτροπος από τη Βαλτική συντάσσεται με την κατεύθυνση ενός «μικρού πυρήνα», αυτό υποδηλώνει ότι το σχήμα που συζητείται δεν θα περιορίζεται απαραίτητα στις γνωστές έξι χώρες (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Ολλανδία, Πολωνία).
Αντιθέτως, ενδέχεται να περιλαμβάνει και κράτη της Βαλτικής, τα οποία τα τελευταία χρόνια έχουν ταχθεί υπέρ της αυστηρότερης στρατηγικής αυτονομίας της Ε.Ε. σε άμυνα, κυρώσεις και δημοσιονομική πειθαρχία.
Και προπάντων, έχουν αντι-ρωσική ρητορική.
Η «κατεύθυνση» που έδωσε το Βερολίνο στην Κομισιόν δεν είναι τυχαία χρονικά. Έρχεται εν μέσω γεωπολιτικής αβεβαιότητας και επανακαθορισμού των διατλαντικών ισορροπιών, με την Ουάσιγκτον να υιοθετεί πιο τυπική στάση και το Πεκίνο να ενισχύει τη βιομηχανική και τεχνολογική του επιρροή. Σε αυτό το περιβάλλον, το δίλημμα για τις Βρυξέλλες δεν είναι πλέον αν θα υπάρξει διαφοροποίηση ταχυτήτων, αλλά αν αυτή θα οργανωθεί με θεσμικό τρόπο ή θα προκύψει άτυπα μέσα από ad hoc συμμαχίες.
Το ερώτημα που μένει ανοικτό -και θα απαντηθεί στις επόμενες Συνόδους- είναι αν η μετάβαση σε έναν «λειτουργικό πυρήνα» θα αποτελέσει μοχλό ενίσχυσης της ευρωπαϊκής ισχύος όπως υποστηρίζει το Βερολίνο ή αν θα επιταχύνει τη διαίρεση μεταξύ κέντρου και περιφέρειας, αναδιαμορφώνοντας εκ νέου την ίδια την αρχιτεκτονική της Ένωσης.
Στο Eurogroup της Δευτέρας η συζήτηση κινήθηκε γύρω από το ζήτημα της ταχύτητας λήψης αποφάσεων και της ανάγκης ευελιξίας. Δεν υπήρξε ρητή αναφορά σε «Ευρώπη δύο ταχυτήτων», όμως αρκετοί υπουργοί αναγνώρισαν ότι τα υφιστάμενα εργαλεία -όπως η ενισχυμένη συνεργασία- μπορούν να αξιοποιηθούν όταν η ομοφωνία των «27» αποδεικνύεται ανέφικτη.
Η γραμμή που διαμορφώθηκε από τους «έξι» ήταν προσεκτική αλλά σαφής: η θεσμική συνοχή παραμένει στόχος, όμως η στασιμότητα δεν αποτελεί επιλογή.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, τον λόγο πήρε ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών, ο οποίος ανέφερε στους ομολόγους του ότι η ανταγωνιστικότητα και η γεωοικονομική ισχύς της Ένωσης απαιτούν ταχύτερη πρόοδο, ακόμη και αν αυτή δεν περιλαμβάνει εξαρχής όλα τα κράτη-μέλη. Κάπου εκεί οι μάσκες έπεσαν και το θέμα πλέον πήρε μεγαλύτερη και ίσως πιο επίσημη διάσταση.
Ανώτατος παράγοντας της Κομισιόν επεσήμανε στο Euro2day.gr ότι «πολλές χώρες δεν πήραν σοβαρά τη γερμανική τάση, παρά το γεγονός ότι συζητήθηκε άτυπα στην έκτακτη Σύνοδο Κορυφής της προηγούμενης εβδομάδας».
«Θεωρήθηκε ίσως ως μια ακόμα πρωτοβουλία σαν αυτές που κυκλοφορούν σε περιόδους αναταράξεων», πρόσθεσε.
Τι «έδειξε» το Ecofin
Στο προχθεσινό Ecofin, με τη συμμετοχή και των «27» υπουργών Οικονομικών, το ύφος ήταν πιο ισορροπημένο αλλά το υπόβαθρο παρέμεινε το ίδιο. Οι υπουργοί ενέκριναν κατευθυντήριες γραμμές που δίνουν έμφαση στην ανταγωνιστικότητα, στη βαθύτερη ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς και στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής δημοσιονομικής ικανότητας.
Επισήμως επαναβεβαιώθηκε ότι προτιμώνται λύσεις που διατηρούν την ενότητα. Ωστόσο, σε επίπεδο παρεμβάσεων, αναγνωρίστηκε ότι σε κρίσιμους τομείς -όπως η άμυνα, η ενεργειακή ασφάλεια και οι στρατηγικές επενδύσεις-, η πρόοδος μπορεί να προκύψει μέσω ομάδων κρατών που επιθυμούν να κινηθούν ταχύτερα. Με άλλα λόγια, η πίεση του Βερολίνου έπιασε τόπο και η συγκεκριμένη παράγραφος μπήκε χωρίς αλλαγές.
Το Ecofin δεν υιοθέτησε θεσμικά το σχήμα «δύο ταχυτήτων». Ούτε όμως το απέκλεισε. Η εικόνα που διαμορφώθηκε είναι αυτή μιας de facto διαφοροποίησης ρυθμών, στο πλαίσιο των υπαρχόντων συνθηκών, με τους απαραίτητους αστερίσκους.
Εκτός της αίθουσας όμως ο «φόβος» κάποιων υπουργών ήταν έντονος και μιλώντας με δημοσιογράφους υπογράμμισαν ότι ήδη η γερμανική ιδέα έχει «διαιρέσει» την Κομισιόν (Κολέγιο των Επιτρόπων και Προεδρία), τα Οικονομικά Συμβούλια, το μεγαλύτερο κόμμα στην Ευρώπη (ΕΛΚ) και οσονούπω τη Σύνοδο Κορυφής του Μαρτίου.
Υπουργός Οικονομικών χώρας του Νότου είπε στο εθνικό του briefing ότι το timing δείχνει ότι η ιδέα προετοιμαζόταν εδώ και καιρό. Τα πρακτικά του Ecofin πάντως έδειξαν ότι η ευρωπαϊκή εμβάθυνση δεν θεωρείται πλέον δεδομένο ότι θα προχωρά με τον ίδιο ρυθμό για όλους. Ας μην ξεχνάμε ότι η εμβάθυνση ήταν η «σημαία» της ρητορικής της ΕΕ λόγω του πολέμου στην Ουκρανία.
Η συνάντηση στο Μόναχο και οι κατευθυντήριες γραμμές
Η συζήτηση για την «Ευρώπη δύο ταχυτήτων» βρήκε σαφές γεωπολιτικό υπόβαθρο στο φετινό συνέδριο ασφαλείας του Μονάχου, όπου όσοι βρέθηκαν συζήτησαν για το ζήτημα της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Από το βήμα του Μονάχου ήταν που η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έστειλε το πρώτο μήνυμα «επιτάχυνσης».
Τόνισε ότι «η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για τη δική της ασφάλεια» και να μετατρέψει τις αμυντικές της δεσμεύσεις σε πραγματικές δυνατότητες. Μίλησε ανοιχτά για την ανάγκη ενεργοποίησης των υφιστάμενων ρητρών αμοιβαίας άμυνας και για ταχύτερη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, επισημαίνοντας ότι το σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον δεν επιτρέπει «θεσμική βραδύτητα».
Χωρίς να χρησιμοποιήσει τον όρο «δύο ταχύτητες», η Φον ντερ Λάιεν υπογράμμισε ότι «όσοι θέλουν να προχωρήσουν πιο γρήγορα, πρέπει να μπορούν να το κάνουν», στο πλαίσιο των Συνθηκών. Η αναφορά αυτή ερμηνεύτηκε από διπλωματικές πηγές ως έμμεση στήριξη σε σχήματα προθύμων, ιδιαίτερα σε τομείς άμυνας και στρατηγικών επενδύσεων.