Ο επίτροπος Βάλντις Ντομπρόβσκις ήταν ξεκάθαρος -ώστε μην υπάρξουν «χαλαρές» ερμηνείες- στη χθεσινή του συνέντευξη Τύπου, όταν παρουσίαζε την στοχευμένη ρήτρα ενέργειας: Σύνολο 0,6% του ΑΕΠ της χώρας, πάνω στη ρήτρα διαφυγής της κάθε χώρας στην περίοδο 2026-2028 και το ανώτατο επιτρεπτό 0,3% του ΑΕΠ κάθε χρόνο.
Το Euro2day.gr το έγραψε από τις 5/5/2026 ότι τα μέτρα θα ήταν στοχευμένα και σφιχτά. Εξ ου και η ποσόστωση με τη γενική ρήτρα διαφυγής της κάθε χώρας. Το άτυπο Ecofin που έγινε στην Κύπρο την περασμένη εβδομάδα επιβεβαίωσε απλά ότι οι υπουργοί δεν μπορούν να βρουν φρέσκο χρήμα και οι σκληροπυρηνικές χώρες δεν θέλουν κοινό δανεισμό. Έτσι η ΕΕ περιορίστηκε και πάλι στο… ενδιάμεσο.
H απόφαση δεν είναι γενική «ρήτρα διαφυγής» για την ενέργεια, όπως ζητούσε η Ιταλία, δεν είναι νέο Ταμείο που ήθελαν άλλες χώρες, ούτε και επιστροφή στις μεγάλες επιδοτήσεις του 2022 που επιθυμούσε η Ελλάδα. Είναι ένα μικρό, ελεγχόμενο περιθώριο μέσα στην ήδη υπάρχουσα εθνική ρήτρα διαφυγής που είχε σχεδιαστεί για την άμυνα. Και αυτό πρέπει γίνει κατανοητό.
Σύμφωνα με το πλαίσιο που ανακοίνωσε η Επιτροπή, τα κράτη-μέλη θα μπορούν να χρησιμοποιήσουν έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως, το 2026, το 2027 ή το 2028, και συνολικά έως 0,6% του ΑΕΠ στην τριετία, για επενδύσεις που ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα και μειώνουν την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Δηλαδή ηλεκτρικά οχήματα, φωτοβολταϊκά, αντλίες θερμότητας, μπαταρίες και έργα που συνδέονται με την πράσινη μετάβαση.
Δεν θα χρηματοδοτηθούν μειώσεις φόρων στη βενζίνη, επιδοτήσεις καυσίμων ή μέτρα που κρατούν ζωντανή την εξάρτηση από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Ο Βάλντις Ντομπρόβσκις ήταν σαφής: τέτοιου τύπου παρεμβάσεις δεν είναι επιθυμητές.
Και πάλι η Κομισιόν δείχνει να συντάσσεται με τις σκληροπυρηνικές χώρες. Δείχνει ότι ακούει τις χώρες που πιέζονται από την άνοδο των τιμών ενέργειας λόγω του πολέμου στο Ιράν, αλλά δεν θέλει να ξανανοίξει τη μεγάλη πόρτα της δημοσιονομικής χαλάρωσης. Θέλει να δώσει κάτι, χωρίς να στείλει το μήνυμα ότι οι κανόνες μπαίνουν πάλι στο συρτάρι.
Σωστά οι Financial Times το βάφτισαν «energy buffer», δηλαδή, ένα προσωρινό μαξιλάρι μέσα στο υπάρχον πλαίσιο, όχι νέο ευρωπαϊκό εργαλείο.
Όσοι γνωρίζουν πώς επιλέγει να τοποθετείται ο Β. Ντομπρόβσκις αντιλαμβάνονται ότι αυτή η διατύπωση έχει σημασία καθώς πίσω από τις λέξεις βρίσκεται το πραγματικό παζάρι των τελευταίων εβδομάδων.
Η Ιταλία πίεζε να αντιμετωπιστεί η ενέργεια όπως η άμυνα, με την Τζόρτζια Μελόνι να στέλνει το μήνυμα ότι εάν η ΕΕ δίνει δημοσιονομικό χώρο για στρατιωτικές δαπάνες, δεν μπορεί να αρνείται αντίστοιχο χώρο για το ενεργειακό κόστος που πληρώνουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Η Ρώμη πήγε ακόμη πιο μακριά, συνδέοντας το θέμα με τη συμμετοχή της στο ευρωπαϊκό αμυντικό σχήμα SAFE.
Η Κομισιόν αρχικά απάντησε αρνητικά. Επέμεινε ότι υπάρχουν ήδη εργαλεία, ότι τα κράτη πρέπει να χρησιμοποιήσουν τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά κονδύλια και ότι η ενεργειακή στήριξη δεν μπορεί να μετατραπεί σε νέο γύρο οριζόντιων επιδοτήσεων.
Στις Βρυξέλλες υπάρχει ακόμη έντονος ο προβληματισμός ότι πολλές χώρες δεν έχουν ανακάμψει δημοσιονομικά από το 2022, όταν οι κυβερνήσεις έκαναν μεγάλες παρεμβάσεις για να συγκρατήσουν τους λογαριασμούς ενέργειας, με κόστος στα ελλείμματα και με τον πληθωρισμό να περνά αργότερα στο επίκεντρο της μάχης της ΕΚΤ.
Τώρα η Επιτροπή έκανε πίσω, αλλά μόνο κατά το ήμισυ. Έδωσε στην Ιταλία και στις άλλες χώρες που ανησυχούν για την ενέργεια ένα πολιτικό σήμα, όχι όμως το εργαλείο που ζητούσαν. Αντί για γενική εξαίρεση, έδωσε ακόμα μια «παρένθεση». Αντί για άμεση στήριξη του κόστους ζωής, έδωσε χώρο για επενδύσεις που υπηρετούν τη μακροπρόθεσμη απεξάρτηση από τα εισαγόμενα καύσιμα.
Ποιος θα ελέγξει όμως εάν για παράδειγμα στην Ελλάδα οι επενδύσεις αυτές θα περάσουν και στα νοικοκυριά με το χαμηλότερο εισόδημα; Και πότε θα γίνει αυτό;
Κάπου εκεί φαίνεται και το πραγματικό πρόβλημα. Η Ευρώπη προσπαθεί να χρηματοδοτήσει ταυτόχρονα άμυνα, Ουκρανία, ενεργειακή ασφάλεια, βιομηχανική πολιτική, πράσινη μετάβαση, ανταγωνιστικότητα και τώρα τις επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν. Ομως οι δημοσιονομικοί κανόνες έχουν επιστρέψει και το πολιτικό περιθώριο για νέο κοινό δανεισμό παραμένει περιορισμένο.
Οι δηλώσεις του Κυριάκου Πιερρακάκη από το Παρίσι, στο πλαίσιο της υπουργικής διάσκεψης του ΟΟΣΑ, δίνουν την πιο αισιόδοξη πολιτική συσκευασία της απόφασης. Η ανακοίνωσή του όμως φαίνεται πως έγινε ως υπουργός Οικονομίας της Ελλάδας και όχι ως πρόεδρος του Eurogroup, καθώς διαβάστηκε από τις Βρυξέλλες ως υπεραισιόδοξη. Ο υπουργός είπε ότι η ρήτρα διαφυγής δημιουργεί δημοσιονομικό χώρο για στρατηγικές επενδύσεις στην Ευρώπη και ότι τα χρήματα πρέπει να κατευθυνθούν «με χειρουργική ακρίβεια» ώστε να μεγιστοποιηθεί το αποτέλεσμα.
Στην ίδια τοποθέτηση, συνέδεσε τη νέα ευελιξία με τη βιομηχανική πολιτική, την ενεργειακή ασφάλεια, τις κοινές προμήθειες, την κινητοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων και την ανάγκη η Ευρώπη να σχεδιάζει παρεμβάσεις που υπηρετούν μακροπρόθεσμους στόχους.
Υπενθύμισε δε μελέτη του ΔΝΤ, σύμφωνα με την οποία ο αντίκτυπος της κρίσης στη Μέση Ανατολή στην ευρωπαϊκή ενέργεια είναι κατά 12% μικρότερος χάρη στις επενδύσεις που έγιναν από το 2022 και μετά σε ενεργειακές υποδομές και ασφάλεια. Όμως αυτή η έκθεση είναι ήδη προς αναθεώρηση.
Κατά ανώτατο αξιωματούχο των Βρυξελλών, από τη δήλωση «φάνηκε να εννοηθεί ότι η Ευρώπη διαθέτει πλέον πραγματικό χρηματοδοτικό εργαλείο για να αντιμετωπίσει την επόμενη φάση της κρίσης». Όμως, το μέγεθος της ευελιξίας δείχνει ακριβώς το αντίθετο, γιατί το 0,3% του ΑΕΠ δεν αλλάζει τους όρους του παιχνιδιού, όταν οι ανάγκες της ΕΕ κινούνται πλέον σε κλίμακα άμυνας, ενέργειας, Ουκρανίας, βιομηχανίας και στρατηγικής αυτονομίας.
«Ως πρόεδρος του Eurogroup οφείλει να κινείται μέσα στη γραμμή ισορροπίας μεταξύ χωρών που θέλουν ευελιξία και χωρών που φοβούνται νέο δημοσιονομικό εκτροχιασμό», πρόσθεσε.
Η Ελλάδα βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο της συζήτησης. Δεν έχει την ίδια βιομηχανική δομή με τη Γερμανία, ούτε τα ίδια δημοσιονομικά περιθώρια με χώρες του Βορρά. Έχει, όμως, αυξημένο κόστος μεταφορών, νησιωτικές ανάγκες, μεγάλη ευαισθησία των νοικοκυριών στην τιμή της ενέργειας και επιχειρήσεις που έχουν ήδη περάσει από διαδοχικά σοκ.
Το νέο πλαίσιο της Κομισιόν μπορεί να βοηθήσει σε επενδύσεις που μειώνουν την εξάρτηση από τα καύσιμα, δεν απαντά όμως στο άμεσο πολιτικό ερώτημα τι γίνεται όταν οι τιμές πιέζουν ξανά την οικονομία, πριν προλάβουν να αποδώσουν οι επενδύσεις. Εάν αποδώσουν.
Μία από τα ίδια
Το αποτέλεσμα είναι άλλος ένας συμβιβασμός που δείχνει την αμηχανία της ΕΕ σε πολιτικό επίπεδο. Οι χώρες που ζητούν χώρο μπορούν να πουν ότι κάτι κέρδισαν ενώ οι χώρες που φοβούνται νέα δημοσιονομική χαλάρωση μπορούν να πουν ότι το πλαίσιο έμεινε στενό και πράσινο. Και η Κομισιόν μπορεί να πει ότι κινείται χωρίς να τινάζει στον αέρα το ήδη αναθεωρημένο Σύμφωνο Σταθερότητας.
Όμως το βασικό ερώτημα των αγορών και των διεθνών αναλυτών παραμένει στο τραπέζι: πόσες κρίσεις χωρούν μέσα στα ίδια εργαλεία;
Η απάντηση δεν είναι ευχάριστη για τις Βρυξέλλες. Η ΕΕ υπόσχεται στρατηγική αυτονομία, νέα αμυντική ικανότητα, ενεργειακή ασφάλεια, βιομηχανική πολιτική και ανταγωνιστικότητα απέναντι σε ΗΠΑ και Κίνα. Την ίδια ώρα, κάθε φορά που ανοίγει συζήτηση για τα χρήματα, επιστρέφει στην ίδια τακτική να πετάξει το μπαλάκι για κάπου παρακάτω.
Την ίδια στιγμή, πολλές χώρες μπαίνουν σε προεκλογικό κύκλο, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας. Κρυφά, όλοι οι ηγέτες ελπίζουν στην επιείκεια των Βρυξελλών για λίγη χαλάρωση, όμως αυτές αναμένεται να συναντήσουν τον τοίχο της Ούρσουλας φον ντερ Λάιεν, που σκοπεύει να χαράξει τη δική της υστεροφημία.