Το αυξημένο γεωπολιτικό και ενεργειακό ρίσκο στη σκιά της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή, αλλάζει δραματικά τα δεδομένα στην ελληνική οικονομία, στο ενεργειακό κόστος, στο ελληνικό χρηματιστήριο όπου επήλθε ήδη η υποβάθμιση από τη JP Morgan από overweight σε neutral και η Ευρώπη προσανατολίζεται στη θέσπιση μέτρων για την επαπειλούμενη ενεργειακή κρίση.
Η εκτίναξη των τιμών ενέργειας, συνοδεύεται από έντονη επιφυλακτικότητα και πτώση των αγορών, με τις αποτιμήσεις να δέχονται ισχυρότερες πιέσεις ακόμη και από τα ίδια τα εταιρικά κέρδη. Διαπιστώνεται ότι η Ευρώπη δαπάνησε σε διάστημα μόλις 17 ημερών πολέμου, πάνω από 6 δισ. ευρώ επιπλέον, για τον εφοδιασμό της με ορυκτά καύσιμα.
Σύσσωμη η Ευρωπαϊκή Ένωση και με εντατικούς ρυθμούς εξετάζει στοχευμένες παρεμβάσεις για τον κίνδυνο εξάπλωσης της ενεργειακής κρίσης με μέτρα "out of the box" για την εξοικονόμηση ενέργειας. Μεταξύ αυτών, κυρίαρχο μέτρο αποτελεί η επέκταση της τηλεργασίας, καθώς και η κρατική επιδότηση για τη μετακίνηση των πολιτών με τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς (ΜΜΜ), με απώτερο σκοπό να αποφευχθεί η εξαιρετικά δαπανηρή μετακίνηση των οχημάτων (Ι.Χ.).
Η μείωση της κατανάλωσης ενέργειας και η ελάφρυνση των πολιτών από το αυξημένο κόστος μετακίνησης που προκύπτει από τις γεωπολιτικές εντάσεις (κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ κλπ.) κρίνεται αναγκαίο και άμεσο μέτρο για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης.
Τηλεργασία ως μέσο ενεργειακής θωράκισης απέναντι στην ενεργειακή κρίση
Η τηλεργασία σε περιόδους κρίσης παύει να είναι απλώς μια επιλογή ευελιξίας και μετατρέπεται ουσιαστικά σε εργαλείο ενεργειακής θωράκισης και οικονομικής ευστάθειας. Κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης θεωρούν αναγκαία την προετοιμασία συγκεκριμένων και στοχευμένων παρεμβάσεων, ώστε να μπορούν να ενεργοποιηθούν άμεσα σε περίπτωση επιδείνωσης της κατάστασης.
Η προετοιμασία των επιχειρήσεων ενόψει της γεωπολιτικής κρίσης απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση που επικεντρώνεται στην ασφάλεια του προσωπικού, τη συνέχεια των εργασιών και τη χρηματοοικονομική ανθεκτικότητα.
Οι επιχειρήσεις οφείλουν να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την επιχειρησιακή συνέχεια (Business Continuity), την προστασία του ανθρώπινου δυναμικού και των περιουσιακών τους στοιχείων. Η διαχείριση της γεωπολιτικής κρίσης αποτελεί πλέον στρατηγική προτεραιότητα για τις επιχειρήσεις. Οι προτεινόμενες δράσεις εστιάζουν στην ανθεκτικότητα, τη διαφοροποίηση και την ταχύτητα αντίδρασης και ειδικότερα θα θέλαμε να αναφέρουμε:
- Η κατάρτιση άλλως επικαιροποίηση σχεδίου επιχειρησιακής συνέχειας (Business Continuity Plan – BCP Σχέδιο Επιχειρησιακής Συνέχειας) για την αντιμετώπιση σεναρίων επέκτασης του πολέμου στην ευρύτερη περιοχή (π.χ. διακοπή ρεύματος, καταστροφή βασικών κρατικών υποδομών), αποτελεί αναγκαία πρόβλεψη και στρατηγική της εκάστοτε εταιρείας για τη διατήρηση των κρίσιμων λειτουργιών με την αντίστοιχη ανάλυση επιπτώσεων (BIA) για τον εντοπισμό ευάλωτων σημείων και εξαρτήσεων.
- Η ενεργοποίηση και δοκιμή συστημάτων της δυνατότητας τηλεργασίας, η δημιουργία αντιγράφων ασφαλείας δεδομένων (data backup) στο cloud για τη δυνατότητα διαχείρισης της επιχείρησης από απόσταση, με χρήση ψηφιακών εργαλείων (AI, Data Towers) για την παρακολούθηση των εμπορευματικών ροών σε πραγματικό χρόνο και η έγκαιρη πρόβλεψη κινδύνων, αποτελούν απαραίτητες ενέργειες και σχεδιασμό για τις εταιρείες.
- Η εξασφάλιση εναλλακτικών πηγών ενέργειας (π.χ. γεννήτριες, ηλιακή ενέργεια) και επαρκών αποθεμάτων καυσίμων (Ενεργειακή Αυτονομία), ο εντοπισμός των σημείων με τη μεγαλύτερη σπατάλη ενέργειας στις παραγωγικές διαδικασίες, η ρύθμιση των βαρδιών παραγωγής σε ώρες χαμηλής ζήτησης/χρέωσης (όπου αυτό είναι εφικτό), η αντικατάσταση παλαιών μηχανημάτων με νέα, υψηλής ενεργειακής κλάσης, και η χρήση συστημάτων LED για τον φωτισμό και εγκατάσταση αισθητήρων και αυτοματισμών για τη βέλτιστη ρύθμιση θέρμανσης, ψύξης και φωτισμού ανάλογα με την παρουσία προσωπικού.
- Αποφυγή εξάρτησης από έναν μόνο προμηθευτή ή μία γεωγραφική περιοχή, με αναζήτηση εναλλακτικών πηγών σε «φιλικές» ή γειτονικές χώρες (friend- shoring /near-shoring). Οι εταιρείες οφείλουν να διαχειριστούν της εφοδιαστικές αλυσίδες υπό το πρίσμα των εξελίξεων με την αντίστοιχη μείωση της εξάρτησης από μία περιοχή ή έναν προμηθευτή και την αντίστοιχη εξεύρεση εναλλακτικών πηγών προμήθειας πρώτων υλών και ιδίως αναζήτηση νέων εναλλακτικών πηγών εφοδιασμού για αποφυγή περαιτέρω εμπλοκών σε κρίσιμες ναυτιλιακές οδούς. Κατάρτιση σχεδίου μετάβασης από το μοντέλο "Just-in-Time" σε "Just-in-Case" για κρίσιμες πρώτες ύλες, ώστε να δύναται να αποφευχθούν ελλείψεις λόγω «τυχόν» γενόμενης διακοπής της εφοδιαστικής αλυσίδας
- Η αύξηση αποθεμάτων και αποθήκευση κρίσιμων πρώτων υλών ή προϊόντων (inventory buffers) αποτελεί αναγκαίο στοιχείο για την αντιμετώπιση πιθανών ελλείψεων, άλλωστε δε θεωρείται βασικό στοιχείο της ενίσχυσης της ανθεκτικότητας στην αλυσίδα εφοδιασμούη δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων.
- Στο πλαίσιο πρόληψης και προστασίας της ενδεχόμενης γεωπολιτικής κρίσης αναγκαίο μέτρο αποτελεί η χρηματοοικονομική θωράκιση με διατήρηση ισχυρών ταμειακών αποθεμάτων, η εξασφάλιση ρευστότητας (cash flow) για την κάλυψη αναγκών και η αντίστοιχη εξέταση ασφαλιστικών συμβολαίων για πολιτικό κίνδυνο (political risk insurance). Χρήση χρηματοοικονομικών εργαλείων για την προστασία από τις διακυμάνσεις των τιμών της ενέργειας, των εμπορευμάτων και τις συναλλαγματικές ισοτιμίες (αντιστάθμιση κινδύνου «Hedging»), θα πρέπει να πραγματοποιηθεί παράλληλα με την πρόβλεψη της δυνατότητας έγκαιρης πληρωμής μισθών, καθώς υφίσταται ορατός ο κίνδυνος περιορισμένης πρόσβασης σε τράπεζες.
- Οι γεωπολιτικές κρίσεις συνοδεύονται συχνά από κυβερνοεπιθέσεις, που απαιτούν την ενίσχυση των μέτρων ψηφιακής προστασίας (IT), και ως εκ τούτου πολύτιμος κρίνεται ο εκσυγχρονισμός της ψηφιακής υποδομής για την απομακρυσμένη λειτουργία (Cybersecurity).
- Κατάρτιση σαφών οδηγιών για την ασφάλεια των εργαζομένων καθώς και δημιουργία σχεδίων έκτακτης ανάγκης (contingency plans) συμπεριλαμβανομένων σχεδίων εκκένωσης ή ασφαλούς παραμονής των εργαζομένων στο χώρο εργασίας.
- Δημιουργία συστήματος άμεσης επικοινωνίας με το προσωπικό (π.χ. WhatsApp group, τηλεφωνική αλυσίδα) με τη καθιέρωση αξιόπιστων τρόπων επικοινωνίας με τους εργαζόμενους και τους πελάτες (π.χ. εφαρμογές μηνυμάτων, δορυφορικά τηλέφωνα) στην περίπτωση επέλευσης κινδύνου.
- Οι εταιρίες οφείλουν να ορίσουν εξειδικευμένη ομάδα που θα παρακολουθεί τις εξελίξεις και θα είναι υπεύθυνη να λαμβάνει αποφάσεις και να ενεργοποιήσει σε επικοινωνία με τις αρχές, το πρωτόκολλο για τη συνέχιση λειτουργίας της επιχείρησης σε συνθήκες κρίσης.
Περαιτέρω, ως προς την προετοιμασία των επιχειρήσεων για το ενδεχόμενο επιβολής τηλεργασίας (υποχρεωτική τηλεργασία), γεγονός που θα επιφέρει σημαντικές αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας, τις υποχρεώσεις και το κόστος των επιχειρήσεων, θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο εργοδότης υποχρεούται να καλύπτει το κόστος του εξοπλισμού και της συντήρησής του.
Ειδικότερα οι επιχειρήσεις θα πρέπει να καταβάλλουν μηνιαίως ένα ελάχιστο ποσό για την κάλυψη των εξόδων που προκύπτουν από την τηλεργασία (ρεύμα, διαδίκτυο, χρήση χώρου), το οποίο θα καθορίζεται από το Υπουργείο Εργασίας.
Εντός χρονικού διαστήματος 8 ημερών από την έναρξη της επιβολής τηλεργασίας, η επιχείρηση πρέπει να ενημερώσει εγγράφως τον εργαζόμενο στην περίπτωση που δεν υφίστανται ειδικότεροι όροι στην μεταξύ τους καταρτισθείσα εργασιακή σύμβαση για τους όρους τηλεργασίας, την τεχνική υποστήριξη και τους περιορισμούς στη χρήση του εξοπλισμού.
Η επιχείρηση φέρει την ευθύνη για τη λήψη μέτρων προστασίας των επαγγελματικών δεδομένων και της ιδιωτικότητας του εργαζομένου καθώς οφείλει περαιτέρω να σέβεται το δικαίωμα του εργαζομένου να μην απαντά σε επικοινωνίες εκτός του ωραρίου εργασίας του.
Σημειώνουμε ότι παρόλο που ο εργαζόμενος βρίσκεται εκτός γραφείου, ο εργοδότης παραμένει υπεύθυνος για την τήρηση των γενικότερων κανόνων υγιεινής και ασφάλειας, παρέχοντας τις απαραίτητες οδηγίες.
Εν κατακλείδι και συμπερασματικά στην περίπτωση παροχής εργασίας με τηλεργασία οι επιχειρήσεις οφείλουν:
- να καλύπτουν το κόστος τηλεργασίας που προκύπτει στον εργαζόμενο (σύνδεση ίντερνετ, χρήση οικιακού εξοπλισμού, κόστος θέρμανσης/ψύξης κ.λπ.), το οποίο θα καθορίζεται με υπουργική απόφαση και την ευθύνη για την παροχή του αναγκαίου εξοπλισμού (Η/Υ, τηλεφωνικές συσκευές), τη συντήρησή του και την αποκατάσταση βλαβών και την σύμβαση εργασίας.
- να διασφαλίζουν το δικαίωμα αποσύνδεσης του εργαζόμενου, δηλαδή την απαγόρευση επικοινωνίας και ανάθεσης εργασιών εκτός ωραρίου.
Με τις τρέχουσες εξελίξεις του πολέμου στη Μέση Ανατολή, η γεωπολιτική αστάθεια θεωρείται η «νέα κανονικότητα» για την παγκόσμια οικονομία και οι επιχειρήσεις καλούνται να μεταβούν από την παθητική αναγνώριση των κινδύνων σε μια προληπτική στρατηγική «γεωπολιτικής ανθεκτικότητας» και να λάβουν άμεσα μέτρα για τη θωράκιση της λειτουργίας τους, προβαίνοντας αντίστοιχα στην τακτική εκπόνηση σεναρίων (scenario modeling) και δοκιμών αντοχής για την πρόβλεψη πιθανών διαταραχών της υφιστάμενης πλέον ενεργειακής και γεωπολιτικής κρίσης.
* Ο Νίκος Νικολαΐδης είναι δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω και παρά Συμβουλίω της Επικρατείας – Iδρυτής της Δικηγορικής Εταιρείας nnlaw.gr