Τις πρώτες πρωινές ώρες της 3ης Μαρτίου 2022, ο Ρίτσαρντ Κον, δικηγόρος με έδρα το Γουέστον του Κονέκτικατ, δέχθηκε ένα τηλεφώνημα από τη Μόσχα, με την προειδοποίηση ότι ο κόσμος βρισκόταν στο χείλος ενός πυρηνικού πολέμου.
Ο Κον είχε μιλήσει με τον άνθρωπο στην άλλη άκρη της γραμμής μόνο μία φορά από τότε που είχε φύγει από τη Ρωσία, 15 χρόνια νωρίτερα. Όμως, όπως του φώναξε ο άνδρας μέσω της κρυπτογραφημένης γραμμής, οι καιροί ήταν δύσκολοι. Είχε περάσει μία εβδομάδα από τότε που ο Βλαντίμιρ Πούτιν είχε διατάξει την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία και ο πόλεμος του Ρώσου προέδρου δεν εξελισσόταν σύμφωνα με το σχέδιο.
«Αυτό αποτελεί υπαρξιακή απειλή για εμάς», είπε στον Κον ο συνομιλητής του. «Γνωρίζουμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπαθούν να μας καταστρέψουν». Ο Πούτιν ήταν έτοιμος να χρησιμοποιήσει τακτικά πυρηνικά όπλα στην Ουκρανία για να κερδίσει τον πόλεμο, επέμεινε. Οι ΗΠΑ έπρεπε να το αντιληφθούν. «Παρασύρεστε προς τον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο», είπε.
Ο Κον γνώριζε ότι ο Ρώσος είχε διασυνδέσεις στα ανώτατα κλιμάκια του Κρεμλίνου και δεν τον είχε ακούσει ποτέ άλλοτε τόσο ταραγμένο. Ο επιχειρηματίας είπε ότι διακινδύνευε πολλά και μόνο μιλώντας με τον Κον.
Ο Κον προσπάθησε να τον καθησυχάσει. Του είπε ότι τους τελευταίους μήνες είχε συζητήσει τις ιδέες του για τη δημιουργία ενός διαύλου επικοινωνίας με τη Μόσχα με τον Έρικ Γκριν, ανώτερο διευθυντή για τη Ρωσία στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ.
Ο Κον και ο επιχειρηματίας άρχισαν να εξετάζουν από κοινού τρόπους προσέγγισης προσώπων του στενού περιβάλλοντος του Πούτιν, τα οποία θα μπορούσαν να τον πείσουν να μην κλιμακώσει τον πόλεμο. Ο Ρώσος υποσχέθηκε να συναντήσει για γεύμα τον Γιούρι Ουσάκοφ, σύμβουλο του Πούτιν για θέματα εξωτερικής πολιτικής.
Όταν ο Κον έκλεισε το τηλέφωνο, πλησίαζε τέσσερις το πρωί. Για τις επόμενες δύο ημέρες κοιμήθηκε ελάχιστα. Μόλις κατάφερε να ηρεμήσει, έστειλε ένα μήνυμα μέσω Signal στον Γκριν. Εκείνος τον κάλεσε πίσω μέσα σε μία ώρα. Δεν ήταν η πρώτη φορά που οι ΗΠΑ είχαν πληροφορηθεί ότι ο Πούτιν εξέταζε το ενδεχόμενο πυρηνικού πλήγματος, του είπε. Ο Κον γνώριζε ότι έπρεπε να δράσει. «Ένιωσα απλώς τεράστια ευθύνη να κάνω ό,τι περνούσε από το χέρι μου», λέει.
Ο Κον είχε αναπτύξει έναν ιδιαίτερο δεσμό με τη Ρωσία από τότε που πέρασε ένα καλοκαίρι στο Λένινγκραντ ως φοιτητής, στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, μετέφερε την οικογένειά του στη Μόσχα, θέλοντας να συμβάλει στην προσπάθεια του προέδρου Μπόρις Γέλτσιν να οδηγήσει τη Ρωσία στη μετάβαση προς τη δημοκρατία και τον καπιταλισμό.
Επέστρεψε κατά την πρώτη θητεία του Πούτιν, όταν οι ρωσικές επιχειρήσεις κατακτούσαν με ταχύτητα τις διεθνείς αγορές. «Ένιωθα ότι τότε υπήρχαν ξανά ευκαιρίες να συμβάλω ουσιαστικά στη Ρωσία», λέει. «Μία από τις αδυναμίες μου, υποθέτω, είναι ότι μου αρέσει να αισθάνομαι πως η ζωή μου έχει κάποιο νόημα».
Ο Κον, ένας δραστήριος 68χρονος, είναι περήφανος για αυτό που περιγράφει ως «έναν συνδυασμό χαρακτηριστικών που λειτουργούν αρκετά καλά μαζί». Είχε παρουσιάσει για πρώτη φορά την ιδέα του για έναν παρασκηνιακό δίαυλο επικοινωνίας το 2021, λίγο μετά την ανάληψη του χαρτοφυλακίου της Ρωσίας στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας από τον Γκριν, διπλωμάτη καριέρας των ΗΠΑ, υπό τον νέο πρόεδρο Τζο Μπάιντεν.
Ο Κον εξήγησε την ιδέα του να αξιοποιηθούν πρώην Αμερικανοί ομογενείς που είχαν ζήσει στη Ρωσία, ώστε να συμβάλουν στην αποκατάσταση των σχέσεων με τη Μόσχα. Μέσω της διακριτικής συνεργασίας Αμερικανών με υψηλόβαθμες ρωσικές επαφές για ευαίσθητα ζητήματα, εξήγησε, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να διερευνήσουν ιδέες που διαφορετικά δεν θα προέκυπταν ποτέ στο πλαίσιο επίσημου διπλωματικού διαλόγου. Ο Γκριν τον ενθάρρυνε να καταγράψει την πρότασή του και να του στείλει ένα υπόμνημα.
Η κατάρρευση των συνομιλιών
Μέχρι τον Απρίλιο του 2022, οι ειρηνευτικές συνομιλίες μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας στην Κωνσταντινούπολη είχαν καταρρεύσει. Ο Πούτιν, ο οποίος δεν είχε ενημερώσει εκ των προτέρων τους περισσότερους ανώτερους αξιωματούχους του για τα σχέδια πολέμου, συνέχισε την επίθεσή του και απομονώθηκε ακόμη περισσότερο.
Ο Κον λέει ότι ο Γκριν τού είχε αναφέρει πως οι ΗΠΑ δεν είχαν ουσιαστικές συνομιλίες με τη Ρωσία σε κυβερνητικό επίπεδο, ούτε καν παρασκηνιακά. Ο Γκριν αμφισβητεί αυτόν τον ισχυρισμό. Ο δικηγόρος πίστεψε ότι διέκρινε ένα περιθώριο ευκαιρίας. Προσπάθησε να βρει τρόπο να προσεγγίσει τον Πούτιν — και να εντοπίσει ποιος θα μπορούσε να του μεταφέρει το μήνυμα.
Ο Κον, πρώην εταίρος με συμμετοχή στην κορυφαία δικηγορική εταιρεία Latham & Watkins, ένιωθε ανέκαθεν ότι είχε περισσότερα να προσφέρει. Σε ηλικία 19 ετών, ενώ εργαζόταν σε ένα σοβιετικό κρουαζιερόπλοιο, η KGB τού είπε ότι μια μέρα θα μπορούσε να γίνει πρόεδρος των ΗΠΑ και προσπάθησε να τον στρατολογήσει. Ο Κον αρνήθηκε ευγενικά.
Χρόνια αργότερα, απέρριψε ανάλογη πρόταση από τη CIA, η οποία είχε εντυπωσιαστεί από τη συμβολή του στην κατάρτιση νομικών μεταρρυθμίσεων για την κυβέρνηση του Γέλτσιν. Είναι αρκετά ικανός σκακιστής και άθεος, ενώ έχει γράψει βιβλίο για την ηθική ανατροφή των παιδιών χωρίς «θρησκευτική κατήχηση».
Για να φτάσει η πρότασή του στον Πούτιν, ωστόσο, ο Κον χρειαζόταν έναν άνθρωπο που θα μπορούσε να ανοίξει την πόρτα. Το σχέδιο να επικοινωνήσει η ρωσική επαφή του με τον Ουσάκοφ δεν απέδωσε. Έτσι, ο Κον επικοινώνησε με τον Μπομπ Φόρεσμαν, Αμερικανό επενδυτικό τραπεζίτη.
Ο Φόρεσμαν είναι ένας ευερέθιστος και ενθουσιώδης 58χρονος, με φωτεινά γαλάζια μάτια και σγουρά μαύρα μαλλιά, ο οποίος μεγάλωσε κατά την πιο τεταμένη περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Σε ηλικία 15 ετών, παρακολούθησε στην τηλεόραση την ταινία «The Day After», η οποία απεικόνιζε τις συνέπειες ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος στην κεντρική Αμερική, μετά από πόλεμο μεταξύ των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης.
«Θυμάμαι να βλέπω εκείνη την ταινία και να σκέφτομαι: Δεν ξέρω ποιο επάγγελμα ασχολείται με αυτό, αλλά το να διασφαλίσεις ότι δεν θα συμβεί κάτι τέτοιο... δεν υπάρχει υψηλότερη αποστολή», λέει.
Ο Φόρεσμαν φαίνεται εκ πρώτης όψεως απίθανος συνεργάτης για τον Κον. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, βίωσε αυτό που περιγράφει ως μια θρησκευτική εμπειρία αναγέννησης. «Γιατί με έχει τοποθετήσει ο Θεός σε αυτόν τον πλανήτη;» αναρωτήθηκε.
Πιστεύοντας ότι η απάντηση σχετιζόταν με την ήττα του κομμουνισμού, πέρασε το καλοκαίρι του 1991 ως ασκούμενος στη Μόσχα και γνώρισε τη μελλοντική σύζυγό του όταν μπήκε σε ένα ανθοπωλείο κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στο Κίεβο.
Όταν η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε αργότερα εκείνη τη χρονιά, ο Φόρεσμαν αναζήτησε έναν νέο τρόπο να υπηρετήσει τον σκοπό του. Προσλήφθηκε ως σύμβουλος σε έργο της Παγκόσμιας Τράπεζας για την παροχή συμβουλών σχετικά με τις ιδιωτικοποιήσεις στην Ουκρανία, μετακόμισε στο Κίεβο και παντρεύτηκε.
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ο Φόρεσμαν ανέλαβε τη διεύθυνση του επενδυτικού βραχίονα της Dresdner Bank στη Μόσχα. Η θέση αυτή τού έδωσε μια εικόνα του τρόπου με τον οποίο οι ΗΠΑ και η Ρωσία μπορούσαν να επικοινωνούν διακριτικά μέσω επιχειρηματικών κύκλων.
Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ αναδείχθηκε το 2016 επικρατέστερος υποψήφιος των Ρεπουμπλικανών για την προεδρία, ο Φόρεσμαν αρνήθηκε πρόσκληση του Κρεμλίνου προς τον Τραμπ να μιλήσει στο κορυφαίο συνέδριο της Ρωσίας στην Αγία Πετρούπολη. Μετά την εκλογική νίκη του Τραμπ, ο Φόρεσμαν επικοινώνησε με την ομάδα μετάβασης της νέας κυβέρνησης, αναζητώντας ρόλο στον χειρισμό των σχέσεων με τη Ρωσία.
Η κυβέρνηση δεν του ανέθεσε τότε κάποια θέση, αλλά εκείνος συνέχισε να αναζητά τρόπους να προσφέρει τη βοήθειά του. «Αυτά τα ζητήματα με ενδιαφέρουν πάντα περισσότερο», λέει ο Φόρεσμαν. «Η επενδυτική τραπεζική απλώς πληρώνει τους λογαριασμούς».
Οι δύο άνδρες δεν είχαν συναντηθεί ποτέ προηγουμένως. Όμως, τον Σεπτέμβριο του 2022, όταν ο Κον παρουσίασε την ιδέα του για την προσέγγιση του Πούτιν κατά τη διάρκεια γεύματος στο Rye Grill and Bar, κοντά στο σπίτι του Φόρεσμαν στα προάστια της Νέας Υόρκης, ο τραπεζίτης σχεδόν πετάχτηκε από το κάθισμά του.
Ο Κον εντυπωσιάστηκε από τον παιδικό ενθουσιασμό του Φόρεσμαν για την προοπτική να συμβάλει στην ειρήνη. Ήταν δύσκολο να βρει ευκαιρία να μιλήσει. Ο Φόρεσμαν είπε ότι είχε παρουσιάσει παρόμοια πρόταση στον Γκριν.
Συμμεριζόταν τον φόβο του Κον ότι η εισβολή του Πούτιν θα μπορούσε να οδηγήσει σε πυρηνικό πόλεμο και να επεκταθεί σε άμεση στρατιωτική σύγκρουση με τις ΗΠΑ. Εκείνη την άνοιξη, είχε μετατρέψει μέρος των χρηματοοικονομικών περιουσιακών του στοιχείων σε μετρητά και είχε αρχίσει να αναζητά ακίνητο στην Ουρουγουάη, την οποία θεωρούσε ασφαλή από τις συνέπειες μιας πυρηνικής έκρηξης.
Ο πρώην κατάσκοπος
Ο Φόρεσμαν είπε ότι γνώριζε κάποιον που θα μπορούσε να αποτρέψει ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Ο Ματίας Βάρνιγκ, πρώην κατάσκοπος της Ανατολικής Γερμανίας, ο οποίος είχε συνεργαστεί μαζί του στην Dresdner Bank, ήταν ένα από τα ελάχιστα πρόσωπα που βρίσκονταν αρκετά κοντά στον Πούτιν ώστε να μπορούν να τον συναντούν προσωπικά. Καθώς ο Φόρεσμαν περιέγραφε την αποστολή του για την προώθηση της ειρήνης με θρησκευτικούς όρους, ο Κον, ευσεβής άθεος, ένιωσε ότι οι προσευχές του είχαν εισακουστεί.
Ο Βάρνιγκ συμφώνησε να ακούσει τον Κον διά ζώσης στη Ζυρίχη, στις 4 Οκτωβρίου 2022. Πριν από τη συνάντηση, ο Κον ένιωθε το βάρος όλου του κόσμου στους ώμους του. Τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης είχαν μόλις μεταδώσει ότι ο Λευκός Οίκος ανησυχούσε πως ο Πούτιν θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει πυρηνικό όπλο στην Ουκρανία και είχε αρχίσει να εξετάζει πιθανά σενάρια αντίδρασης.
Στο ντους, ο Κον τραγουδούσε το «It’s the End of the World As We Know It (and I Feel Fine)» των R.E.M., για να ηρεμήσει τα νεύρα του. Όταν κατέβηκε στο εστιατόριο του Hilton του αεροδρομίου, ο Βάρνιγκ και ο Φόρεσμαν τον περίμεναν σε μια άδεια τραπεζαρία, με θέα στο δάσος Hardwald. Οι τρεις τους κατευθύνθηκαν προς ένα τραπέζι στο βάθος.
Ο Βάρνιγκ, με σωματότυπο που θυμίζει παίκτη της πρώτης γραμμής στο ράγκμπι, μιλά χαμηλόφωνα και επιλέγει προσεκτικά τις λέξεις του. Διαθέτει το επιβλητικό κύρος ενός μεγαλόσωμου άνδρα, όπως ο Σίντνεϊ Γκρίνστριτ στην ταινία Το γεράκι της Μάλτας.
Μίλησε στον Κον για τη δουλειά του στη Στάζι και τη σχέση του με τον Πούτιν, στον οποίο αναφερόταν ως «φίλο μου». Οι δυο τους είχαν περάσει πολλά μακρά βράδια τη δεκαετία του 1990 πίνοντας στην Αγία Πετρούπολη μαζί με συναδέλφους του Πούτιν, οι οποίοι κατείχαν πλέον τις περισσότερες από τις κορυφαίες θέσεις στη Μόσχα.
Ο Βάρνιγκ είπε ότι ο Πούτιν δεν του είχε μιλήσει για τα σχέδιά του να εισβάλει στην Ουκρανία. Ο φίλος του έτρεφε βαθιά δυσαρέσκεια για τις ταπεινώσεις που θεωρούσε ότι είχε υποστεί στο παρελθόν από τη Δύση και πίστευε ότι οι δυτικοί τον είχαν αναγκάσει να δράσει.
Τώρα, ο Πούτιν είχε απαντήσει στις στρατιωτικές αποτυχίες στο πεδίο της μάχης προσαρτώντας το Ντονμπάς στα ανατολικά και δύο ακόμη ουκρανικές περιφέρειες, που βρίσκονταν εν μέρει υπό ρωσική κατοχή. Δημοσίως, είχε δηλώσει ότι θα «χρησιμοποιήσει όλα τα μέσα που έχουμε στη διάθεσή μας» για να προστατεύσει τα εδάφη που είχε κατακτήσει. Επρόκειτο για μια συγκαλυμμένη απειλή πυρηνικού πολέμου.
Ο Βάρνιγκ, που είχε επιστρέψει πρόσφατα από τη Μόσχα, ανησυχούσε ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να κλιμακωθεί. Δύο χρόνια σχεδόν πλήρους απομόνωσης κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19 είχαν επιβαρύνει σημαντικά τον πρόεδρο. Απαιτούσε από όλους τους επισκέπτες, ακόμη και από τον επικεφαλής του γραφείου του, να μπαίνουν σε καραντίνα για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Όσοι το έκαναν, κάθονταν στην άλλη άκρη ενός μακριού τραπεζιού.
Ο Βάρνιγκ είπε ότι είχε συναντηθεί με αρκετούς από τους κορυφαίους συνεργάτες του Πούτιν. Εκείνοι προσπάθησαν προσεκτικά να διερευνήσουν τις προθέσεις του, προτού συνειδητοποιήσουν ότι συμμεριζόταν τους φόβους τους. Όταν αποχαιρετίστηκαν, ένας από αυτούς τον αγκάλιασε. Ο Βάρνιγκ επέλεξε να μην μπει σε καραντίνα και μίλησε τηλεφωνικά με τον φίλο του από το γραφείο του επικεφαλής του προεδρικού γραφείου.
Οι δυο τους θυμήθηκαν τις δεκαετίες φιλίας τους.
Παρά τον πατρικό και εγκάρδιο τρόπο του Γερμανού, ο Κον εντυπωσιάστηκε από την έκδηλη ανησυχία του Βάρνιγκ για την κατάσταση εκείνη τη στιγμή. Η περιγραφή των συνθηκών διαβίωσης του Πούτιν τού θύμισε το καταφύγιο του Χίτλερ.
Ο Κον ανησυχούσε ότι ο Πούτιν έβλεπε τον πυρηνικό πόλεμο ως μια μορφή αυτοκτονίας. Εξήγησε τη σχέση του με τον Γκριν, τόνισε επανειλημμένα ότι δεν εργαζόταν για την αμερικανική κυβέρνηση και παρουσίασε μια πιθανή πρόταση που θα μπορούσε να απευθυνθεί στον Πούτιν. «Πρέπει να το κάνουμε», τους είπε ο Βάρνιγκ. «Κανείς άλλος δεν κάνει τίποτα. Δεν υπάρχει επικοινωνία. Πρέπει να βρούμε μια λύση».
Ο δίαυλος επικοινωνίας
Οι τρεις άνδρες άρχισαν αμέσως να σκιαγραφούν τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να δημιουργήσουν έναν δίαυλο επικοινωνίας. Ο Βάρνιγκ είπε ότι μπορούσε να μιλήσει ειλικρινά στον φίλο του, να τον αμφισβητήσει και να του μεταφέρει ένα μήνυμα με ακρίβεια. Όταν ο Βάρνιγκ πήγε στην τουαλέτα, ο Κον και ο Φόρεσμαν αντάλλαξαν μια ματιά. «Ω, διάολε», σκέφτηκε ο Φόρεσμαν. «Αυτό είναι πραγματικά επικίνδυνο».
Όταν άρχισε να εργάζεται στη Dresdner το 2001, οι προϊστάμενοι του Φόρεσμαν τον προειδοποίησαν ότι ο επικεφαλής των δραστηριοτήτων εμπορικής τραπεζικής της τράπεζας στη Ρωσία είχε διασυνδέσεις με τον νέο πρόεδρο. Αντιλαμβανόμενος ότι θα μπορούσε να προκύψει σύγκρουση, ο Φόρεσμαν απευθύνθηκε στον νέο συνάδελφό του. Ένα πρωινό στις αρχές εκείνου του Ιανουαρίου, εμφανίστηκε ο Ματίας Βάρνιγκ στην τραπεζαρία του Metropol, ενός ξενοδοχείου της τσαρικής εποχής απέναντι από το Θέατρο Μπολσόι.
Ο Βάρνιγκ και ο Φόρεσμαν διαπίστωσαν γρήγορα ότι είχαν έναν κοινό σκοπό. Σε ένα πάρτι για τα γενέθλια συναδέλφου, ο Φόρεσμαν βρήκε την ευκαιρία να απομονώσει τον Βάρνιγκ και του πρότεινε να δημιουργήσουν έναν ιδιωτικό δίαυλο επικοινωνίας μεταξύ του Πούτιν και του επερχόμενου προέδρου των ΗΠΑ, Τζορτζ Ου. Μπους.
Ο Αμερικανός φοβόταν ότι στελέχη του καθεστώτος Γέλτσιν που παρέμεναν στο Κρεμλίνο θα μπορούσαν να ελέγχουν τις πληροφορίες που έφταναν στον Πούτιν, προκειμένου να προστατεύσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα.
Λίγες ημέρες αργότερα, ο Βάρνιγκ πέρασε από το γραφείο του Φόρεσμαν. «Είμαι έτοιμος», του είπε. Ο Φόρεσμαν βοήθησε να οργανωθεί μια συνάντηση του Βάρνιγκ με τρεις πρώην Αμερικανούς γερουσιαστές, οι οποίοι ταξίδεψαν στη Μόσχα, εξήραν τις προσπάθειες του Πούτιν για μεταρρυθμίσεις και στη συνέχεια μετέφεραν στον Μπους τις υποδείξεις του Γερμανού.
Ο Φόρεσμαν πιστεύει ότι οι πληροφορίες που διέθετε ο Βάρνιγκ ήταν καθοριστικές για να βοηθήσουν τον Μπους να οικοδομήσει μια θερμή σχέση με τον Πούτιν κατά την πρώτη τους συνάντηση εκείνο το καλοκαίρι. «Ένιωθα απλώς ότι ο Θεός με έβαζε σε αυτή την κατάσταση, σαν τον Φόρεστ Γκαμπ», λέει ο Φόρεσμαν.
Καθώς οι δύο άνδρες επέκτειναν τις δραστηριότητες της Dresdner στη Ρωσία, έγινε σαφές ότι οι αναφορές στις διασυνδέσεις του Βάρνιγκ ήταν κατά πολύ υποτιμημένες. Το 2005, η The Wall Street Journal δημοσίευσε άρθρο σύμφωνα με το οποίο ο Βάρνιγκ είχε υπηρετήσει στο παρελθόν ως ταγματάρχης στη Στάζι, την υπηρεσία πληροφοριών της Ανατολικής Γερμανίας, και είχε γίνει φίλος με τον Πούτιν όταν ο μελλοντικός πρόεδρος εργαζόταν στη Δρέσδη τη δεκαετία του 1980.
Ο Φρανκ Βάιγκελτ, πρώην προϊστάμενός του στη Στάζι, δήλωσε στην εφημερίδα: «Η ιδιοφυΐα του Βάρνιγκ ήταν ότι χρησιμοποιούσε την προσωπική φιλία και όχι την ιδεολογία ως κίνητρο για συνεργασία».
Ο Βάρνιγκ υποστηρίζει ότι γνώρισε τον Πούτιν μόλις στις αρχές της δεκαετίας του 1990, αφού και οι δύο είχαν εγκαταλείψει τον χώρο των υπηρεσιών πληροφοριών και ο Πούτιν εργαζόταν στο γραφείο του δημάρχου της Αγίας Πετρούπολης. Μέχρι το 1993, ωστόσο, οι δύο άνδρες ήταν τόσο στενοί φίλοι ώστε ο Πούτιν έστειλε τις δύο μεγαλύτερες κόρες του να μείνουν με τον Βάρνιγκ στη Γερμανία, αφού η σύζυγός του, Λιουντμίλα, τραυματίστηκε σοβαρά σε τροχαίο δυστύχημα.
Οι αποκαλύψεις για το παρελθόν του στη Στάζι δεν εμπόδισαν την άνοδο του Βάρνιγκ στον ρωσικό επιχειρηματικό κόσμο, στον οποίο κυριαρχούσαν όλο και περισσότερο πρώην πράκτορες της KGB και έμπιστοι του Πούτιν. Συμμετείχε στα διοικητικά συμβούλια κρατικών εταιρειών όπως η Rosneft, ο ρωσικός πετρελαϊκός κολοσσός, και η Bank Rossiya, την οποία το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών περιέγραψε αργότερα ως «την προσωπική τράπεζα ανώτατων αξιωματούχων».
Ούτε αποθάρρυναν τον Φόρεσμαν, του οποίου η καριέρα συνέχισε να απογειώνεται μετά την αποχώρησή του από τη Dresdner στα μέσα της δεκαετίας του 2000. «Ο Ιησούς λέει: “Να είστε άκακοι σαν τα περιστέρια και φρόνιμοι σαν τα φίδια”. Ή, να εμπιστεύεσαι αλλά να επαληθεύεις», λέει ο Φόρεσμαν, αναλύοντας ένα γνωμικό του Ψυχρού Πολέμου.
Στην τράπεζα, ο Φόρεσμαν προοριζόταν να είναι προϊστάμενος του Βάρνιγκ. Έπειτα από μερικές εβδομάδες, ζήτησε από την Dresdner να αναφέρεται πλέον στον Βάρνιγκ. Θεωρούσε ότι ο Γερμανός αποτελούσε πολύτιμη πηγή συμβουλών.
Σε μια περίπτωση, ο Βάρνιγκ ρώτησε τον Φόρεσμαν αν η σύζυγός του είχε γνωρίσει τη νέα γραμματέα του, μια «ελκυστική γυναίκα». Όταν ο Φόρεσμαν απάντησε αρνητικά, ο Βάρνιγκ τού έριξε ένα βλέμμα γεμάτο νόημα και είπε απλώς: «Μπομπ». «Με πρόσεχε, όπως και τον γάμο μου, και απλώς δεν ήθελε να βρεθώ σε μια κατάσταση που θα μπορούσε να με εκθέσει», λέει ο Φόρεσμαν. Η γραμματέας απολύθηκε.
Η γεφύρωση του χάσματος
Σταδιακά, ο Βάρνιγκ ανέλαβε μεγαλύτερο ρόλο στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Ανέλαβε επικεφαλής της Nord Stream, του έργου για την κατασκευή αγωγών φυσικού αερίου προς τη Γερμανία που παρέκαμπταν την Ουκρανία, και απέκτησε μόνιμη παρουσία στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, όπου κέρδιζε με τη γοητεία του τους δυτικούς αξιωματούχους.
«Είναι μια μεγάλη, ζεστή, χνουδωτή αρκούδα», λέει η Φιόνα Χιλ, πρώην ανώτατη αξιωματούχος των ΗΠΑ σε θέματα εθνικής ασφάλειας με αρμοδιότητα τη Ρωσία, η οποία είχε σπουδάσει μαζί με τον Φόρεσμαν στο Harvard.
«Μέρος της δύναμής του οφείλεται στο γεγονός ότι δείχνει τόσο καλοσυνάτος». Ο Βάρνιγκ καλλιεργεί αυτή την εικόνα, λέει. «Σκοπός είναι να κάνει τους ανθρώπους να χαλαρώσουν και να πιστέψουν λανθασμένα ότι πρόκειται για συντροφικότητα χωρίς δεσμεύσεις, και αυτό λειτουργεί προς όφελός του όταν κάποιοι δεν τον παίρνουν στα σοβαρά. Όμως εκείνος παίρνει τα πράγματα απολύτως σοβαρά».
Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι έβλεπαν στον Βάρνιγκ έναν τρόπο να προσεγγίσουν απευθείας τον Πούτιν. «Θυμάμαι να συζητάμε ποιοι είχαν τακτική επαφή με τον Πούτιν και με ποιους είχαμε κι εμείς τακτική επαφή, και ο κατάλογος ήταν πολύ σύντομος», λέει ο Μάικλ Μακφόλ, πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Ρωσία επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα. «Ήταν ο Χένρι Κίσινγκερ, ο Ρεξ Τίλερσον [τότε διευθύνων σύμβουλος της Exxon] και ο Στίβεν Σιγκάλ. Ο Ματίας θα βρισκόταν στην κορυφή αυτού του καταλόγου».
Τις ημέρες που ακολούθησαν τη συνάντηση στη Ζυρίχη, η ανησυχία ότι η Ρωσία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει πυρηνικό όπλο εντάθηκε. Ο Μπάιντεν δήλωσε σε εκδήλωση συγκέντρωσης χρημάτων ότι ο Πούτιν «δεν αστειεύεται» και προειδοποίησε: «Δεν έχουμε αντιμετωπίσει το ενδεχόμενο του Αρμαγεδδώνα από την εποχή του Κένεντι και της Κρίσης των Πυραύλων της Κούβας».
Ο Κον έστειλε στον Γκριν μια εκτενή σύνοψη της συνάντησης με τον Βάρνιγκ. Στη συνέχεια, ο Γκριν τηλεφώνησε στον Κον μέσω Signal. «Έχω ορισμένα μηνύματα που θέλω να μεταφέρεις, ώστε ο Ματίας να τα μεταφέρει στον Πούτιν εκ μέρους του Λευκού Οίκου», είπε.
Ο Κον βρισκόταν σε επαγγελματικό ταξίδι στη Μολδαβία. Είχε βγει διακριτικά έξω από μια επαγγελματική συνάντηση που γινόταν κατά τη διάρκεια δείπνου και δεν είχε τίποτα για να σημειώσει τα μηνύματα του Γκριν. Έτσι, τα απομνημόνευσε.
Ο Κον έμεινε έκπληκτος. «Όλα αυτά είχαν αποκτήσει πολύ γρήγορα έναν εξαιρετικά συγκεκριμένο χαρακτήρα», λέει. Δεν υπήρχε, όμως, χρόνος για περισυλλογή. Πέταξε για να συναντήσει τον Βάρνιγκ στο γκολφ κλαμπ Tuniberg, κοντά στο σπίτι του Γερμανού στον Μέλανα Δρυμό.
Τρώγοντας μια ομελέτα, ο Κον είπε: «Όπως σας είπα, δεν μιλώ εκ μέρους των ΗΠΑ. Σε αυτή τη συγκεκριμένη περίπτωση, όμως, μιλώ. Και έχω ορισμένες συγκεκριμένες φράσεις που θα σας μεταφέρω, οι οποίες προέρχονται από τον Λευκό Οίκο και προορίζονται να μεταφερθούν από εσάς στον φίλο σας».
Θέλουμε ειρήνη
Ο Κον διάβασε τα μηνύματα. «Οι ΗΠΑ δεν επιδιώκουν αλλαγή καθεστώτος. Δεν προσπαθούμε να καταστρέψουμε τη Ρωσία. Δεν υπάρχει υπαρξιακή απειλή. Προσπαθούμε να στηρίξουμε τη διεθνή τάξη και τον ΟΗΕ. Θέλουμε ειρήνη».
Ο Βάρνιγκ και ο Κον συζήτησαν πώς θα μπορούσε να μεταφερθεί το μήνυμα στον Πούτιν. Ο Γερμανός είπε ότι αισθανόταν ελεύθερος να πει οτιδήποτε στον φίλο του, αλλά ο Πούτιν θα το αγνοούσε αν ο Βάρνιγκ δεν είχε επίσημη εξουσιοδότηση να ασχοληθεί με το ζήτημα.
Ο Βάρνιγκ πίστευε ότι ο πόλεμος ήταν ένα τρομερό λάθος και είχε ήδη πει στον Πούτιν ότι δεν θα υπήρχε νικητής από τη ρωσική εισβολή. Ωστόσο, ο Πούτιν ζούσε μέσα σε μια φούσκα πληροφοριών, τροφοδοτούμενος με επιλεκτικά θετικές ειδήσεις από το πεδίο της μάχης. Οι δύο άνδρες αγκαλιάστηκαν όταν ο Κον έφυγε.
«Απείχαμε ακόμη πολύ από το να έχουμε ξεπεράσει τον κίνδυνο», λέει.
Στις 11 Οκτωβρίου, οι ηγέτες της G7 προειδοποίησαν τον Πούτιν ότι θα υπάρξουν «σοβαρές συνέπειες» αν η Ρωσία χρησιμοποιούσε πυρηνικά όπλα. Οι φόβοι, όμως, για το ενδεχόμενο πυρηνικής χρήσης από τη Ρωσία συνέχισαν να εντείνονται. Η Ουκρανία ανάγκαζε τον ρωσικό στρατό σε νέες, ταπεινωτικές υποχωρήσεις στη Χερσώνα και τη Ζαπορίζια, τις δύο άλλες περιοχές που ο Πούτιν μόλις είχε διεκδικήσει για λογαριασμό της Μόσχας.
Ο Ρώσος υπουργός Άμυνας τηλεφώνησε αιφνιδιαστικά στους ομολόγους του στις ΗΠΑ, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στη Γαλλία, ισχυριζόμενος ότι η Ουκρανία ετοίμαζε μια «βρόμικη βόμβα». Οι ισχυρισμοί αυτοί ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο τις ανησυχίες ότι ο ίδιος ο Πούτιν ετοιμαζόταν να πατήσει το κουμπί.
Η συνάντηση
Όταν ο Βάρνιγκ επέστρεψε από τη Ρωσία, προσκάλεσε τον Κον και τον Φόρεσμαν να συναντηθούν μαζί του στο αεροδρόμιο της Φρανκφούρτης, στις 26 Οκτωβρίου. Οι Αμερικανοί καθυστερούσαν και παραλίγο να χάσουν την ευκαιρία να συναντήσουν τον Βάρνιγκ, προτού εκείνος αναχωρήσει για κρουαζιέρα με την οικογένειά του στα ανοιχτά των ακτών της Αφρικής.
Έφτασαν στο αεροδρόμιο κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή, αλλά ο Κον είπε στον Φόρεσμαν ότι χρειαζόταν λίγα λεπτά μόνος με τον Βάρνιγκ. Ο Φόρεσμαν πήγε να φέρει ποτά και κάθισε σε διαφορετικό τραπέζι, συζητώντας με τη σύζυγο του Βάρνιγκ, την Έλενα.
Ο Βάρνιγκ είπε στον Κον ότι το προηγούμενο βράδυ είχε περάσει χρόνο μόνος με τον φίλο του. Διάβασε την απάντηση του Πούτιν από το σημειωματάριό του. «Δεν έχω άλλη επιλογή από το να συνεχίσω τις στρατιωτικές επιχειρήσεις». Στη συνέχεια, όμως, ο Βάρνιγκ διάβασε: «Είμαι πολύ ανοιχτός σε διαπραγματεύσεις. Θέλω να συζητήσουμε λύσεις. Θέλω ειρήνη για την Ουκρανία». Οι συνομιλίες της Κωνσταντινούπολης, που κατέρρευσαν τον Απρίλιο, θα μπορούσαν να αποτελέσουν την αφετηρία των διαπραγματεύσεων.
«Πρέπει να βρούμε λύση σε αυτό το ζήτημα. Θέλω η λύση να διαρκέσει εκατό χρόνια», διάβασε ο Βάρνιγκ. «Αν [δεν υπάρχει] άλλη επιλογή, θα συνεχίσω, γνωρίζοντας ότι θα είναι επώδυνο. Αλλά δεν μπορώ να γυρίσω πίσω και είμαι έτοιμος να πολεμήσω».
Ο Πούτιν ήθελε οι ΗΠΑ να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις σε υψηλό επίπεδο: ο Τζέικ Σάλιβαν, σύμβουλος εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ, θα έπρεπε να τηλεφωνήσει στον Ουσάκοφ, τον Ρώσο ομόλογό του.
Ο Φόρεσμαν επέστρεψε με ένα ακόμη ποτήρι κρασί για τον Βάρνιγκ. «Ξέρετε, δεν ήρθα από τόσο μακριά μόνο και μόνο για να σερβίρω ποτά στον Ματίας», είπε. Τον κάλεσαν να καθίσει μαζί τους. Ο Κον ρώτησε τον Βάρνιγκ: «Πιστεύετε ότι η πυρηνική απειλή εξακολουθεί να υφίσταται;». Είχε παρατηρήσει ότι ο Βάρνιγκ έδειχνε πιο χαλαρός απ’ ό,τι στις προηγούμενες συναντήσεις τους. «Είμαστε εντάξει», απάντησε ο Βάρνιγκ.
Ο Κον θαύμαζε μέσα του το πόσο γρήγορα φαινόταν να έχει υποχωρήσει η απειλή. Αργότερα, καθώς οδηγούσε από το αεροδρόμιο προς το σπίτι του, ακούστηκε στο ραδιόφωνο του αυτοκινήτου η χαλαρή ροκ διασκευή του «Let It Snow» από τους Chicago. Καθώς άκουγε τα πνευστά να παίζουν την εισαγωγή, ο Κον ένιωσε σαν να πετούσε.
«Δεν είχα υπάρξει ποτέ πιο ευτυχισμένος στη ζωή μου», λέει. Η πυρηνική κρίση είχε τελειώσει. Ο Φόρεσμαν είχε εκπληρώσει το κάλεσμα που είχε νιώσει για πρώτη φορά όταν, ως έφηβος, είδε την ταινία The Day After. «Είναι κρίμα που δεν πιστεύεις στον Θεό, γιατί ο Θεός σε επέλεξε και σε ανέδειξε για αυτόν τον σκοπό», είπε στον Κον.
Την επόμενη ημέρα, σε μια διάσκεψη για την εξωτερική πολιτική, ο Πούτιν ρωτήθηκε για το ενδεχόμενο πυρηνικού πολέμου. Αυτή τη φορά έδωσε μια αισθητά πιο συμφιλιωτική απάντηση. Ισχυρίστηκε ότι η Ρωσία δεν είχε εξετάσει ποτέ το ενδεχόμενο χρήσης πυρηνικών όπλων και δήλωσε: «Δεν χρειάζεται να το κάνουμε. Δεν υπάρχει κανένα πολιτικό ή στρατιωτικό νόημα για εμάς».
Τις επόμενες εβδομάδες, η The Wall Street Journal ανέφερε ότι ο Σάλιβαν συνομιλούσε εμπιστευτικά με τον Ουσάκοφ και έναν ακόμη ανώτατο Ρώσο αξιωματούχο, στο πλαίσιο των προσπαθειών των ΗΠΑ να αποτρέψουν έναν πυρηνικό πόλεμο.
Ο Κον και ο Φόρεσμαν εξέλαβαν το δημοσίευμα της The Wall Street Journal ως ένδειξη ότι το μήνυμα του Βάρνιγκ είχε το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. «Φαίνεται ότι τα πράγματα αποκλιμακώνονται. Είναι πολύ πιθανό οι προσπάθειές μας να έπαιξαν κάποιο ρόλο», έγραψε ο Κον σε μήνυμα στο Signal.
«Ε, νομίζω ότι στην πραγματικότητα αναφέρονται πρωτίστως στις δικές μας προσπάθειες, ευτυχώς χωρίς καμία αναφορά σε λεπτομέρειες ή ονόματα», απάντησε ο Φόρεσμαν.
«Συμφωνώ. Απλώς φάνηκα ασυνήθιστα μετριόφρων», έγραψε ο Κον.
«Δεν ήξερα ότι το είχες μέσα σου», απάντησε ο Φόρεσμαν.
Ο Κον πρότεινε τα επόμενα βήματα. «Πέρασε τώρα, ουφ! Να μιλήσουμε ή να συναντηθούμε σύντομα για να συνεχίσουμε τις προσπάθειές μας να σώσουμε τον κόσμο;»
Πίσω στις ΗΠΑ, ο Κον και ο Φόρεσμαν συναντήθηκαν στο Delamar, ένα ξενοδοχείο στο Γκρίνουιτς του Κονέκτικατ, για να γιορτάσουν. Πίνοντας μπίρες —ο Κον, που δεν πίνει αλκοόλ, περιορίστηκε σε τζίντζερ μπίρα—, συζήτησαν ιδέες για το πώς ο δίαυλος επικοινωνίας τους, τον οποίο είχαν αρχίσει να αποκαλούν «the Platform», θα μπορούσε να συμβάλει στην εξεύρεση τρόπου τερματισμού της ρωσικής εισβολής.
Ο Κον μίλησε με ψυχιάτρους για να κατανοήσει καλύτερα τη νοοτροπία του Πούτιν, ο οποίος ζούσε αποκομμένος από την πραγματικότητα, σαν να βρισκόταν σε καταφύγιο. Ο Φόρεσμαν μελέτησε μια συλλογή παλαιών ουκρανικών χαρτών που είχε αποκτήσει όταν σπούδαζε στο Harvard.
Οι δύο άνδρες άρχισαν να μιλούν σχεδόν καθημερινά. Ο Φόρεσμαν έλεγε στον Κον ότι προσευχόταν γι’ αυτόν. Μέσα από τις ιστορίες του Φόρεσμαν, ο Κον άρχισε να κατανοεί καλύτερα τον Βάρνιγκ και, κατ’ επέκταση, τον Πούτιν. Ο Φόρεσμαν αυτοαποκαλούνταν «ο ψιθυριστής του Ματίας». Ο Βάρνιγκ θύμιζε στον Κον τον αγαπημένο θείο του Φόρεσμαν. «Είναι σαφές ότι τους αρέσει να πίνουν μαζί και ότι έχουν μακρά κοινή ιστορία. Φαίνεται πως υπάρχει μεγάλη εμπιστοσύνη μεταξύ τους», λέει ο Κον.
Η συμφωνία
Η διαμόρφωση μιας ειρηνευτικής συμφωνίας απαιτούσε τη δημιουργία ενός διαύλου επικοινωνίας με τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι. «Θέλαμε τον Ουκρανό Ματίας, στον βαθμό που υπήρχε κάποιος τέτοιος», λέει ο Φόρεσμαν.
Επικοινώνησε με έναν Αμερικανό φίλο του, τον Μάικλ Κάλβεϊ. Ο Κάλβεϊ, που κάποτε ήταν ο μεγαλύτερος ιδιώτης επενδυτής private equity στη Ρωσία, γνώρισε τη σκοτεινή πλευρά της χώρας όταν συνελήφθη με ψευδείς κατηγορίες για απάτη. Ο Βάρνιγκ ήταν μεταξύ εκείνων που είχαν πείσει τον Πούτιν να τον αποφυλακίσει τρία χρόνια νωρίτερα.
Ο Κάλβεϊ, που υποστήριζε την Ουκρανία, γνώριζε τον κατάλληλο άνθρωπο για τη δουλειά: τον Αλεξάντερ Ροντνιάνσκι, Ουκρανό κινηματογραφικό παραγωγό που είχε συμβάλει στην οργάνωση των ειρηνευτικών συνομιλιών στην Κωνσταντινούπολη. Ο Ροντνιάνσκι συμφώνησε αμέσως. Η διευρυμένη πλέον ομάδα, ωστόσο, επρόκειτο να διαπιστώσει πόσο δύσκολο θα ήταν να τερματιστεί ο πόλεμος.
Ο Βάρνιγκ έδειχνε αποφασισμένος να βοηθήσει τον Πούτιν να βγει από ένα αδιέξοδο. Ωστόσο, οι ΗΠΑ τού είχαν επιβάλει κυρώσεις την παραμονή της εισβολής, λόγω του ρόλου του στη Nord Stream, προκαλώντας του σημαντικά προσωπικά προβλήματα στη Γερμανία. Η Commerzbank έκλεισε τον λογαριασμό του. Ο φορολογικός του σύμβουλος διέκοψε τη συνεργασία μαζί του. Το γκολφ κλαμπ ανακάλεσε τη συνδρομή του.
Ο Βάρνιγκ και ο Πούτιν είχαν συναντηθεί ξανά. Αυτή τη φορά κάθισαν στις δύο αντίθετες άκρες ενός τραπεζιού μήκους περίπου έξι μέτρων στο Κρεμλίνο, πλησιάζοντας σταδιακά ο ένας τον άλλον, κατόπιν πρότασης του Πούτιν, μέχρι που βρέθηκαν σχεδόν ακριβώς αντικριστά.
Ο Πούτιν έδειξε κατανόηση για τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε ο Βάρνιγκ λόγω των κυρώσεων και προσκάλεσε τον Γερμανό να μεταφέρει την οικογένειά του στη Ρωσία. Ο Βάρνιγκ αρνήθηκε. Είπε ότι η προσωπική επαφή του Πούτιν με τους ανθρώπους αποτελούσε κάποτε το δυνατό του σημείο. Η απομόνωση, όμως, τού είχε στερήσει αυτή την ικανότητα. «Η εξουσία είναι ναρκωτικό», του είπε ο Πούτιν. Ο Βάρνιγκ είπε στον Πούτιν ότι κάθε πλευρά έχανε στο πεδίο της μάχης, οικονομικά και σε ανθρώπινες ζωές.
Στις αρχές Ιανουαρίου, η ομάδα πέταξε στη Γκραν Κανάρια, όπου ο Βάρνιγκ διαθέτει διαμέρισμα σε συγκρότημα κατοικιών, για να συζητήσει τις βασικές γραμμές μιας ειρηνευτικής πρότασης που θα μπορούσε να παρουσιάσει στον Πούτιν και στον Ζελένσκι. Ο Βάρνιγκ είχε προσλάβει έναν καπετάνιο για να τους βγάλει στον ωκεανό με το σκάφος του, ένα σχετικά ταπεινό κρουαζιερόπλοιο μήκους 38 ποδιών, το οποίο συνιδιοκτητούσε με έναν φίλο του. «Δεν είναι αυτό το γιοτ που είχα στο μυαλό μου», είπε έκπληκτος ο Ροντνιάνσκι στον Φόρεσμαν.
Η ομάδα άρχισε να διαμορφώνει την ειρηνευτική πρότασή της. Η Ρωσία θα αποχωρούσε από μεγάλο μέρος των περιοχών που είχε μόλις προσαρτήσει ο Πούτιν, με τα σύνορα να καθορίζονται βάσει των εδαφών που έλεγχε πριν από τον πόλεμο στην Κριμαία και σε τμήματα του Ντονμπάς.
Η Ουκρανία θα αναγνώριζε τον ρωσικό έλεγχο της Κριμαίας και θα επέτρεπε στη Ρωσία την ελεύθερη διέλευση μέσω ενός «χερσαίου διαδρόμου» προς τη χερσόνησο. Για να διασφαλιστεί η τήρηση της εκεχειρίας, η Ουκρανία θα λάμβανε προστασία από κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ, ενώ η Ρωσία θα άρχιζε να συζητά με τις ΗΠΑ μια ξεχωριστή συμφωνία για εγγυήσεις ασφαλείας.
Ο Κον αποκαλούσε αυτή την προσέγγιση «τον Δρ. Στρέιντζλοβ ανάποδα». Κατά τη διάρκεια ενός διαλείμματος, ο Βάρνιγκ επέμεινε να πάνε όλοι για κολύμπι. Οι συμμετέχοντες φόρεσαν τα μαγιό τους και βούτηξαν στον ωκεανό.
Ο Βάρνιγκ και ο Ροντνιάνσκι συμφώνησαν να μεταφέρουν ένα προσχέδιο του εγγράφου στη Μόσχα και στο Κίεβο, ώστε να λάβουν τις παρατηρήσεις των ηγετών. Όταν η ομάδα συναντήθηκε ξανά, την 1η Φεβρουαρίου 2023, ο Βάρνιγκ είπε ότι ο Πούτιν είχε εξετάσει το έγγραφο γραμμή προς γραμμή, κυκλώνοντας αποσπάσματα και γράφοντας σχόλια στο περιθώριο.
Σύμφωνα με τον Βάρνιγκ, ο Πούτιν συμφωνούσε με την πρότασή τους για τη γραμμή του μετώπου. Είπε ότι δεν μπορούσε να επιτρέψει στην Ουκρανία να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ, αλλά ήταν ανοιχτός στην ένταξή της στην ΕΕ και σε μια διαφορετική ρύθμιση ασφαλείας, όπως εκείνη που είχε συζητηθεί στις συνομιλίες της Κωνσταντινούπολης.
«Αν μπορέσουμε να συμφωνήσουμε για τα σύνορα και το ΝΑΤΟ, τότε μπορούμε να συζητήσουμε όλα τα υπόλοιπα», είπε ο Πούτιν στον Βάρνιγκ.
Νέα δεδομένα
Ωστόσο, οι επιτυχίες της Ουκρανίας στο πεδίο της μάχης είχαν αλλάξει τα δεδομένα. Ο Ροντνιάνσκι δυσκολευόταν ακόμη και να πείσει τον Ζελένσκι και τον ισχυρό επικεφαλής του προεδρικού γραφείου του, Αντρίι Γερμάκ, να ρίξουν μια ματιά στα έγγραφα στο κινητό του τηλέφωνο.
Του είπαν ότι δεν θα έκαναν καμία παραχώρηση στον Πούτιν όσον αφορά τα σύνορα της Ουκρανίας και ότι θεωρούσαν πως μπορούσαν να εξασφαλίσουν μεγάλο μέρος των υπόλοιπων όρων του σχεδίου της ομάδας χωρίς να παραχωρήσουν εδάφη.
Ο Ροντνιάνσκι, ο οποίος πίστευε ότι οι ΗΠΑ έπρεπε να ασκήσουν πίεση στην Ουκρανία για να αποδεχθεί μια συμφωνία, είπε ότι οι Ουκρανοί συμπεριφέρονταν σαν να επρόκειτο ο ρωσικός στρατός να διαλυθεί ξαφνικά, όπως ο στρατός του Σάουρον στο τέλος του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Οι Ουκρανοί γέλασαν και συμφώνησαν.
Το γραφείο του Ουκρανού προέδρου και ο Γερμάκ δεν απάντησαν σε αίτημα για σχόλιο.
Ο Κον και ο Φόρεσμαν ήλπιζαν να συμφωνήσουν στον τερματισμό του πολέμου έως την πρώτη επέτειό του, στις 24 Φεβρουαρίου. Αντί γι’ αυτό, οι προοπτικές ειρήνευσης κατέρρεαν μπροστά στα μάτια τους. Στις 18 Φεβρουαρίου, οι δύο Αμερικανοί συναντήθηκαν με τον Βάρνιγκ στο εστιατόριο του ξενοδοχείου στη Ζυρίχη όπου είχαν συγκεντρωθεί για πρώτη φορά. Αυτή τη φορά, το μήνυμα ήταν πολύ διαφορετικό.
Ο Πούτιν είχε αποκαλύψει την ύπαρξη του διαύλου επικοινωνίας στον σύμβουλό του για θέματα εξωτερικής πολιτικής, Ουσάκοφ, και σε τρεις ακόμη ανώτατους αξιωματούχους, και είχε συζητήσει λεπτομερώς μαζί τους την ειρηνευτική πρόταση της ομάδας. Ο Πούτιν είχε ζητήσει από τον Ουσάκοφ να επιβεβαιώσει την εξουσιοδότηση των Αμερικανών την επόμενη φορά που θα μιλούσε με τον Σάλιβαν. Σύμφωνα με τον Πούτιν, ο Σάλιβαν είπε στον Ουσάκοφ ότι οι ΗΠΑ δεν είχαν εγκρίνει τον δίαυλο επικοινωνίας και θεωρούσαν επαρκείς τους υφιστάμενους επίσημους διαύλους επικοινωνίας.
Ο Φόρεσμαν, παρακολουθώντας έντρομος, χρειάστηκε ένα σακουλάκι νικοτίνης. «Ρίτσαρντ», σκέφτηκε. «Έχεις πολλά να εξηγήσεις!» Ο Κον δυσκολευόταν να προσδιορίσει με σαφήνεια τη σχέση του με το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, αλλά πίστευε ότι ο δίαυλος είχε αποδείξει την αξία του, συμβάλλοντας στην αποκλιμάκωση του πυρηνικού ζητήματος. Επικοινώνησε με το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας για να ζητήσει από τον Σάλιβαν να στείλει στο Κρεμλίνο το κατάλληλο μήνυμα.
Όταν, όμως, ο Βάρνιγκ ενημέρωσε τον Πούτιν στην επόμενη συνάντησή τους, εκείνος τον διέκοψε. Ο Σάλιβαν είχε μιλήσει ξανά με τον Ουσάκοφ, είπε ο Πούτιν, και είχε καταστήσει σαφές ότι οι ΗΠΑ δεν έβλεπαν κανέναν λόγο ύπαρξης του δικού τους διαύλου. Καθώς ο Βάρνιγκ διηγούνταν τα γεγονότα στην ομάδα, έμαθε ότι η Ουκρανία τον είχε συμπεριλάβει στον κατάλογο κυρώσεών της, κάτι που ενδεχομένως θα του δημιουργούσε πρόσθετα προβλήματα. Στη συνέχεια, ο Ουσάκοφ τού έστειλε ένα ειρωνικό μήνυμα συγχαρητηρίων για την ανταμοιβή που του είχε επιφυλάξει η Ουκρανία για τις προσπάθειές του υπέρ της ειρήνης.
Χωρίς την επίσημη στήριξη των ΗΠΑ που είχε ζητήσει ο Πούτιν, η δυναμική του διαύλου επικοινωνίας εξασθένησε. Η ουκρανική αντεπίθεση, την οποία υποστήριζαν οι ΗΠΑ και η οποία πραγματοποιήθηκε αργότερα εκείνη τη χρονιά, απέτυχε να ανακαταλάβει σημαντικά εδάφη.
Οι απαιτήσεις του Πούτιν από την Ουκρανία μεγάλωσαν.
Αυτόν τον μήνα, ο Ντόναλντ Τραμπ άσκησε πίεση στην Ουκρανία να σταματήσει τις επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον ρωσικών διυλιστηρίων, ενώ παράλληλα κατέληγε σε συμφωνία για το ντίζελ με το Κρεμλίνο και χαλάρωνε τις κυρώσεις.
Ρώτησα όσους συμμετείχαν στο εγχείρημα της Platform πού πίστευαν ότι πήγαν όλα στραβά. Οι αναμνήσεις τους διέφεραν και δεν οδηγούσαν πάντα σε σαφή συμπεράσματα. «Όλοι ψηλαφούμε τον ελέφαντα», είπε ένας πρώην ανώτατος Αμερικανός αξιωματούχος. Οι συμμετέχοντες στην Platform πιστεύουν ότι οι ΗΠΑ και η Ουκρανία έχασαν μια πιθανή ευκαιρία να εξασφαλίσουν την ειρήνη με πολύ ευνοϊκότερους όρους από εκείνους που είναι διατεθειμένος να αποδεχθεί σήμερα ο Πούτιν.
Μπορούσαν να έχουν κάνει περισσότερα
Ο Κον δεν θέλει να δώσει την εντύπωση ότι ήταν βέβαιος για την επιτυχία, αλλά πιστεύει ότι οι ΗΠΑ και η Ουκρανία θα μπορούσαν να είχαν κάνει περισσότερα για να διερευνήσουν κατά πόσο ο Πούτιν ήταν έτοιμος να αποδεχθεί έναν αποδεκτό συμβιβασμό. «Υπάρχει αξία στο να πεις: “Ας αντιμετωπίσουμε τη θέση που έχουμε τώρα στη σκακιέρα και ας βρούμε μια λύση που θα οδηγήσει σε μια φιλική ισοπαλία, την οποία μπορούμε όλοι να αποδεχθούμε”».
Τόσο ο Πούτιν όσο και ο Ουσάκοφ είπαν στον Βάρνιγκ ότι ο Σάλιβαν είχε απορρίψει την ανάγκη ύπαρξης του διαύλου επικοινωνίας. Ωστόσο, πρώην Αμερικανοί αξιωματούχοι μού είπαν ότι ο Ουσάκοφ δεν είχε αναφερθεί ποτέ στον δίαυλο του Βάρνιγκ ή σε οποιονδήποτε άλλο δίαυλο κατά το διάστημα που αυτός λειτουργούσε.
Αυτό θα σήμαινε ότι ο Ουσάκοφ, και όχι ο Σάλιβαν, ήταν εκείνος που υπονόμευσε τις προσπάθειες του Βάρνιγκ, στο πλαίσιο κάποιου είδους εσωτερικού ανταγωνισμού για την εξουσία στο Κρεμλίνο, με επίκεντρο τις σφαίρες επιρροής. Ο Ντμίτρι Πεσκόφ, εκπρόσωπος του Πούτιν, δεν απάντησε σε αίτημα για σχόλιο. Ο Ουσάκοφ επίσης δεν απάντησε σε αίτημα για σχόλιο.
Οι πρώην Αμερικανοί αξιωματούχοι είχαν επίσης διαφορετικές απόψεις σχετικά με τη χρησιμότητα των προσπαθειών του Κον και το πόση στήριξη είχε πράγματι από τον Λευκό Οίκο. Είπαν ότι θεωρούσαν την Platform μία μόνο πηγή πληροφόρησης μέσα σε έναν απέραντο ωκεανό ασαφών, συγκεχυμένων και συχνά αντικρουόμενων ενδείξεων σχετικά με τις πραγματικές προθέσεις του Πούτιν.
Τους έθεσα το ενδεχόμενο ο Πούτιν να είχε εκλάβει το μήνυμα που είχε μεταφέρει ο Γκριν στον Κον ως ένδειξη ότι οι ΗΠΑ ήθελαν να συνομιλήσουν. Μου απάντησαν, όμως, ότι ο Βάρνιγκ ήταν ένας μόνο από τους πολλούς διαύλους που χρησιμοποιήθηκαν για την αποκλιμάκωση του πυρηνικού ζητήματος. Ο Μπάιντεν έστειλε επιστολή στον Πούτιν. Οι κυβερνήσεις της Κίνας και της Ινδίας προειδοποίησαν τη Ρωσία να μη χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα.
Ο Γκριν αρνείται ότι είπε στον Κον πως οι ΗΠΑ και η Ρωσία δεν είχαν ουσιαστικές συνομιλίες εκείνη την περίοδο. «Υπάρχει η αντίληψη ότι δεν είχαμε καμία επικοινωνία με τους Ρώσους, αλλά αυτό δεν ισχύει. Επομένως, αν ο Πούτιν ενδιαφερόταν πραγματικά για κάτι τέτοιο, οι άνθρωποί του θα μπορούσαν να μας το είχαν μεταφέρει με πολλούς διαφορετικούς τρόπους», λέει.
«Θα ήταν πραγματικά μια εντελώς ανάποδη προσέγγιση, αν ήσουν ο Πούτιν και ενδιαφερόσουν πραγματικά για μια συμφωνία, να επιλέξεις να την προωθήσεις μέσω ενός πρώην κατασκόπου της Ανατολικής Γερμανίας που συνομιλεί με έναν δικηγόρο της Νέας Υόρκης».
© The Financial Times Limited 2026. All rights reserved.
FT and Financial Times are trademarks of the Financial Times Ltd.
Not to be redistributed, copied or modified in any way.
Euro2day.gr is solely responsible for providing this translation and the Financial Times Limited does not accept any liability for the accuracy or quality of the translation