«Ο κύβος ερρίφθη», είπε πριν περίπου 2000 χρόνια ο Ιούλιος Καίσαρας, διαβαίνοντας το ποταμό Ρουβίκωνα. Η φράση του ταιριάζει απόλυτα σε όσα συμβαίνουν αυτό το διάστημα στον Περσικό Κόλπο. Η ζαριά που έριξαν Τράμπ και Νετανιάχου, δεν έχει εύκολη επιστροφή.
Αν η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ήταν η θρυαλλίδα που έφερε στο προσκήνιο τις αλλαγές στις παγκόσμιες ισορροπίες, ο πόλεμος στον Περσικό εξελίσσεται στην κρίσιμη καμπή που μπορεί να καθορίσει τη μορφή που αυτές θα λάβουν.
Πίσω από τα πρωτοσέλιδα για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις οικονομικές συνέπειες, κρύβονται οι αιτίες που καθιστούν δυσχερή την εύρεση συμβιβαστικής λύσης.
ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν έχουν πολλά να χάσουν από μια γεωπολιτική ήττα. Κι αναζητούν συμφέρουσα διέξοδο, μέσα από διαφορετικές διαδρομές, ενώ η Ευρώπη -όπως και τα υπόλοιπα κράτη της Μέσης Ανατολής- αποτελούν για τους τρεις πρωταγωνιστές, «παράπλευρες απώλειες.
Το μεταίχμιο στη σχέση ΗΠΑ- Ισραήλ
Ο πόλεμος αυτός ξεκίνησε με προτροπή του Ισραήλ, κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου περί «προληπτικού πολέμου» και χωρίς διαβούλευση με τους υπόλοιπους συμμάχους.
Η αίσθηση ότι το Ισραήλ «αιχμαλώτισε» την αμερικανική εξωτερική πολιτική, είναι διάχυτη και στους Αμερικανούς ψηφοφόρους, η πλειοψηφία των οποίων είναι αντίθετη στη σύρραξη. Κι αυτό ενισχύει την πτώση της δημοφιλίας του Ισραήλ, την οποία είχε ήδη μειώσει κάθετα η τραγωδία στη Γάζα.
Είναι πια δύσκολο να φανταστούμε ένα σενάριο λήξης, χωρίς αρνητικές συνέπειες στις συμμαχίες των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν καταφέρει να εξασφαλίσουν πλήρη προστασία στους Άραβες συμμάχους τους στον Κόλπο, που δεν ρωτήθηκαν για τον πόλεμο. Ακόμη κι αν πέσει το καθεστώς στο Ιράν, το πιθανότερο είναι να επικρατήσει αναρχία, επηρεάζοντας την ευρύτερη περιοχή.
Οι πολιτικές επιπτώσεις στις ΗΠΑ θα είναι χειρότερες εάν επιβεβαιωθούν σενάρια παρατεταμένης σύγκρουσης. Η παράταξη Τραμπ θα κινδυνέψει με βαριά ήττα στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου, ενώ είναι πολύ πιθανό ότι ο επόμενος πρόεδρος θα δεχτεί πιέσεις να επανεξετάσει εκ βάθρων τη σχέση με το Ισραήλ.
Κάτι τέτοιο θα είναι ολέθριο για το ίδιο το Ισραήλ, που στην προσπάθεια του να σβήσει από το χάρτη τη διαρκή απειλή του Ιράν, κινδυνεύει να χάσει την πιο κρίσιμη προϋπόθεση της ύπαρξης του: την αμέριστη υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επιβίωση του επί δεκαετίες.
Στρατηγικός μονόδρομος για το καθεστώς του Ιράν
Αν το Ισραήλ κλιμακώνει γιατί γνωρίζει πως μπορεί να είναι η τελευταία του ευκαιρία, το καθεστώς του Ιράν βρίσκεται σε αντίστοιχο αδιέξοδο.
Μέσα από την αλληλουχία γεγονότων που κορυφώθηκε φέτος με τον πόλεμο, γνωρίζει ότι έχει μόνο μια διέξοδο. Να αντισταθεί όσο μπορεί, ελπίζοντας ότι οι οικονομικές συνέπειες θα υποχρεώσουν τον βασικό του αντίπαλο να αναζητήσει διαπραγματευτική λύση.
Οπότε και θα μπορέσει να επιβάλει όρους που διασφαλίζουν την ασφάλεια του, καταγάγοντας μια νίκη στα σημεία -με βαρύ κόστος αλλά καλύτερη από την εναλλακτική. Τυχόν υποχώρηση νωρίτερα θα το άφηνε αποδυναμωμένο, υπό συνεχή κίνδυνο εσωτερικής εξέγερσης ή νέων επιθέσεων.
Οι μέχρι τώρα εξελίξεις φαίνεται να δικαιώνουν αυτή τη στρατηγική. Δείχνει να έχει τη λεγόμενη «κυριαρχία στην κλιμάκωση» (escalation dominance), υποχρεώνοντας τον πρόεδρο Τραμπ να διαφοροποιείται από ενέργειες του Ισραήλ και να ανεβοκατεβάζει την ένταση της ρητορικής του.
Εάν καταφέρει να φτάσει ως το τέλος αυτό τον αγώνα αντοχής, ενδέχεται να δούμε ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο ισορροπιών στην περιοχή, με το Ιράν να ανάγεται σε διαπιστωμένο κλειδοκράτορα των στενών του Ορμούζ.
Ο ακήρυχτος πολιτικός πόλεμος μέσα στη Δύση
Ο πόλεμος στον Κόλπο έχει εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση από τα μεγάλα διεθνή ΜΜΕ και τους opinion leaders της Δύσης, σε σχέση με εκείνον στην Ουκρανία. Αυτό όμως, δεν οφείλεται στις μεταξύ τους διαφορές.
Οι πιθανότητες στρατηγικής νίκης στην Ουκρανία ήταν εξίσου χαμηλές. H περιορισμένη αποτελεσματικότητα των κυρώσεων ήταν γνωστή από άλλες περιπτώσεις (Ιράν, Κούβα, Β. Κορέα) και η Ρωσία είναι πυρηνική υπερδύναμη. Οι οικονομικές επιπτώσεις για την Ευρώπη ήταν γνωστό πως θα είναι βαριές. Εν ολίγοις ήταν ένα εξίσου ριψοκίνδυνο εγχείρημα.
Ούτε είναι το «διεθνές δίκαιο» το πρόβλημα. Ο πόλεμος στο Ιράκ το 2003 ξεκίνησε με εξίσου φτηνές δικαιολογίες, αλλά τότε πολλές χώρες της Δύσης έσπευσαν να συμπαραταχθούν.
Ένας από τους βασικούς λόγους για τη σημερινή στάση, είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος του κατεστημένου της Δύσης αισθάνεται εξαρχής τον Τραμπ ως «εσωτερικό εχθρό» και εκείνος ανταποδίδει το συναίσθημα. Το καλύτερο σενάριο για τους αντιπάλους του, παρότι δεν θα το ομολογούσαν ανοικτά, είναι να βγει από τον πόλεμο με βαριά πολιτικά τραύματα.
Στο μεταξύ, οι διατλαντικές σχέσεις, που κλονίστηκαν σοβαρά από την υπόθεση της Γροιλανδίας, γίνονται χειρότερες μετά την άρνηση της Ευρώπης να εμπλακεί στον πόλεμο του Περσικού. Ανοίγοντας έτσι την πόρτα για τη διάσπαση του γεωπολιτικού οικοδομήματος της Δύσης.
Eίναι ίσως ενδεικτική της κατάστασης και η τεράστια αλλαγή στις προτιμήσεις της κοινής γνώμης, μεταξύ δυτικών κρατών, για τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Σύμφωνα με γκάλοπ του Politico, που έγινε μάλιστα πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, το μεγαλύτερο τμήμα της κοινής γνώμης στον Καναδά και σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης, προτιμά να στηρίζεται στην Κίνα, παρά στις Ηνωμένες Πολιτείες, υπό τον Ντόναλντ Τραμπ!
Η Ευρώπη έρμαιο των άλλων δυνάμεων
Υποκύπτοντας στα σχέδια της προηγούμενης αμερικανικής ηγεσίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση απώλεσε τη φτηνή ενέργεια από τη Ρωσία. Αμελώντας την άμυνα της και χωρίς plan Β για την έλευση Τραμπ, βρέθηκε έρμαιο της διοίκησης του, χωρίς εναλλακτικές.
Τώρα, διαπιστώνει ότι για χάρη του Ισραήλ, ο Αμερικανός πρόεδρος ήταν πρόθυμος να ρισκάρει την οικονομική και στρατιωτική ασφάλεια της.
Διαπιστώνει επίσης ότι είναι απόλυτα αιχμάλωτη της γεωγραφίας. Χωρίς σημαντικούς πόρους σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, φαίνεται ακατόρθωτο, ίσως και για δεκαετίες, να αποκτήσει ενεργειακή αυτονομία. Η επιστροφή στο ρεαλισμό θα είναι επώδυνη, είναι όμως αναπόφευκτη.
Όσο παρατείνεται η σύρραξη, τόσο θα αυξάνονται οι πιέσεις να ανοίξει ξανά διαύλους με τη Ρωσία, γεγονός που θα έχει ισχυρή επίδραση και στο θέμα της Ουκρανίας. Ιδίως όταν απειλείται νέα κρίση στους κόλπους του ΝΑΤΟ και τα διαθέσιμα αμερικανικά πυρομαχικά εκλείπουν.
Δυστυχώς η Ευρώπη είναι πλέον έρμαιο των συμφερόντων των άλλων μεγάλων δυνάμεων και πολύ δύσκολα θα καταφέρει να βγει από αυτή τη θέση.
Ο Περσικός γίνεται «χρυσή ευκαιρία» για την Κίνα
Η εμπλοκή των ΗΠΑ στον Περσικό αδυνατίζει αισθητά τη στρατιωτική παρουσία τους στην Ασία, προκαλώντας τεράστιες αναλώσεις πυρομαχικών. Η αντικατάσταση τους θα απαιτήσει χρόνια, κι εν μέρει εξαρτάται από την… Κίνα, λόγω σπάνιων γαιών και άλλων υλικών στα οποία είναι σχεδόν μονοπωλιακός προμηθευτής.
Η αδυναμία των ΗΠΑ να διασφαλίσουν τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, φέρνει στο επίκεντρο καυτά ερωτήματα: Τι πιθανότητες έχει η Αμερική να ανταπεξέλθει σε ναυτικό αποκλεισμό πέριξ της Ταϊβάν; Ή σε απόπειρα επίθεσης εναντίον της, από την Κίνα με το πρώτο (σε αριθμό μεγάλων πλοίων) ναυτικό του κόσμου;
Αυτό το διάστημα η Κίνα έχει την ευκαιρία να υπογραμμίσει τη σημασία της ως «ήρεμη δύναμη» σε όλο τον παγκόσμιο Νότο, (όπως φαίνεται από το παραπάνω γκάλοπ, ακόμη και στον πυρήνα της Δύσης), να πλασαριστεί ως υποχρεωτικός εταίρος της Ευρώπης, πιθανώς να παίξει και πρωτεύοντα ρόλο σε μια διαπραγμάτευση μεταξύ των εμπολέμων.
Ακόμη και η επιτάχυνση της στροφής στις πράσινες μορφές ενέργειας την ωφελεί, καθώς κατέχει κορυφαία θέση στις σχετικές αλυσίδες παραγωγής. Η διαταραχή στον εφοδιασμό της με πετρέλαιο αποτελεί πλήγμα, αλλά τα στρατηγικά οφέλη θα υπερκαλύψουν το κόστος — ιδίως με τη Ρωσία δίπλα της ως εναλλακτικό προμηθευτή.
Κι όσο περισσότερο κρατά η σύρραξη, τόσο η θέση της θα ισχυροποιείται.