Όταν μια χώρα αμφισβητεί εμπράκτως τα δικαιώματα μιας άλλης, υπάρχουν δύο θεμελιώδεις δρόμοι αντίδρασης. Ο πρώτος είναι η σύγκρουση, ακόμη και με στρατιωτικά μέσα, με το αντίστοιχο ρίσκο.
Ο δεύτερος είναι η διαπραγμάτευση, με στόχο μια συμφωνία που θα επιλύει, συνολικά ή μερικά, τις διαφορές.
Υπάρχει όμως κι ένας τρίτος: η αξιοποίηση της διπλωματίας, των συμμαχιών και των οικονομικών συμφερόντων για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων, ακόμη κι όταν οι αντίθετες θέσεις παραμένουν αμετάβλητες.
Η υπόθεση του Great Sea Interconnector (GSI), της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου, δείχνει πώς μπορεί να λειτουργήσει αυτή η επιλογή, αλλά και ποιο μπορεί να είναι το τίμημά της.
Το προηγούμενο της Κάσου
Το καλοκαίρι του 2024 η Τουρκία έστειλε πολεμικά πλοία στην περιοχή της Κάσου, όπου πραγματοποιούνταν έρευνες για το καλώδιο του GSI. Έδειξε έτσι ότι ήταν διατεθειμένη να αναλάβει ακόμη και τον κίνδυνο στρατιωτικής αντιπαράθεσης για να στηρίξει τις αξιώσεις της.
Αιφνιδιασμένη, η κυβέρνηση απέφυγε την κλιμάκωση. Η κρίση εκτονώθηκε, αλλά η Άγκυρα είχε πετύχει να μετατρέψει την αμφισβήτηση των ελληνικών δικαιωμάτων σε πραγματικότητα επί του πεδίου, δημιουργώντας ένα σοβαρό προηγούμενο.
Διότι, με τις κινήσεις των δύο πλευρών, η συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή κατέστη de facto αμφισβητούμενη σε επιχειρησιακό επίπεδο. Η Άγκυρα απέκτησε τη δυνατότητα να επιβάλλει στην πράξη το κόστος της αμφισβήτησής της, ακόμη και χωρίς μεταβολή του νομικού καθεστώτος.
Η μη συγκατάθεση τότε της Τουρκίας ήταν άλλωστε αρκετή για να καθυστερήσει η συνέχιση των ερευνών περισσότερο από δύο χρόνια. Στο μεταξύ, όμως, εμφανίστηκε και μια άλλη τακτική.
Στην περίπτωση του πλοίου Kobi Ruegg, που ερευνούσε για το τηλεπικοινωνιακό καλώδιο EMC, η Άγκυρα επικαλέστηκε με NAVTEX αρχικά «έγκριση» και κατόπιν «συγκατάθεση» των τουρκικών αρχών. Η Αθήνα αντέδρασε, οι έρευνες όμως προχώρησαν.
Το μοτίβο είναι πλέον γνωστό. Η Τουρκία επιχειρεί να καταστήσει τη συγκατάθεσή της μέρος της διαδικασίας, ακόμη και σε περιοχές όπου η Ελλάδα απορρίπτει την τουρκική δικαιοδοσία.
Η παράκαμψη μέσω Γαλλίας
Απέναντι σε αυτό το φαινόμενο η κυβέρνηση επέλεξε την παράκαμψη μέσω Γαλλίας. Η γαλλική Meridiam απέκτησε το 66% του GSI, αφήνοντας στον ΑΔΜΗΕ το 34%.
Γαλλική είναι επίσης η κατασκευάστρια του καλωδίου Nexans, όπως και το ερευνητικό Abeille Marengo.
Οπότε το εγχείρημα της ενημέρωσης της Άγκυρας, που θα ήταν αδιανόητο για μια ελληνική εταιρεία ή για το ελληνικό κράτος, πέρασε σε έναν τρίτο παίκτη, το Παρίσι, και έγινε τελικά με ρηματική διακοίνωση του γαλλικού κράτους.
Η Γαλλία διαθέτει πολιτικό βάρος και ισχυρά επιχειρηματικά συμφέροντα στην Τουρκία, ακόμη και στην αμυντική βιομηχανία, ενώ είναι ίσως ο ισχυρότερος υποστηρικτής που έχει σήμερα η Ελλάδα στην ΕΕ. Η ίδια η Meridiam έχει επενδύσει σε μεγάλα τουρκικά έργα υποδομών και φέρεται να ενδιαφέρεται για νέες επενδύσεις.
Επιπλέον, η χλιαρή στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στην τουρκική παρεμπόδιση του GSI, σε συνδυασμό με την αναβάθμιση της γεωπολιτικής σημασίας της Τουρκίας για την Ευρώπη, καθιστούσε εξαρχής αμφίβολο ότι το Παρίσι θα απέφευγε την ενημέρωση της Άγκυρας.
Όπως ορθά επισήμανε ο Ευάγγελος Βενιζέλος, σε πρόσφατη συνέντευξή του, η γαλλοτουρκική σχέση δεν καθορίζεται μόνο από το καλώδιο ή τα ελληνικά συμφέροντα. Οι σύμμαχοι μπορούν να βοηθούν να ξεπεραστεί ένα αδιέξοδο, αλλά έχουν και δικές τους προτεραιότητες.
Η προσέγγιση αυτή, πάντως, φαίνεται προς το παρόν να αποδίδει, παρότι συνοδεύτηκε από πρόωρες διαρροές, «με το νι και με το σίγμα» μάλιστα, κι ορισμένους ερασιτεχνισμούς στον όλο χειρισμό της υπόθεσης.
Το γαλλικό πλοίο ξεκίνησε τις έρευνες και η πρώτη τουρκική αντίδραση περιορίστηκε σε μήνυμα μέσω ασυρμάτου, με το οποίο η Άγκυρα επανέλαβε τις αξιώσεις της και επικαλέστηκε τη «συγκατάθεση» των τουρκικών αρχών, χωρίς όμως να εμποδίσει τη συνέχιση των εργασιών.
Το τίμημα που ίσως φανεί στο μέλλον
Υπάρχει ασφαλώς και η άλλη πλευρά. Η Τουρκία επιδιώκει ολοένα και περισσότερο να εμφανίζεται ως έχουσα λόγο για δραστηριότητες σε περιοχές όπου η Ελλάδα θεωρεί ότι διαθέτει αποκλειστική αρμοδιότητα.
Κάθε φορά που το πετυχαίνει, δημιουργείται και ένα προηγούμενο, με πρώτο και βαρύτερο αυτό της Κάσου. Το πρόβλημα αυτό δεν πρόκειται να εξαφανιστεί ως διά μαγείας. Σε αυτό άλλωστε στηρίζεται και η (οξύτατη) κριτική του Αντώνη Σαμαρά, όπως και οι αιτιάσεις σχεδόν σύσσωμης της αντιπολίτευσης, για τον κίνδυνο νέων τετελεσμένων.
Η παράταση, όμως, της εμπλοκής θα καθήλωνε ένα έργο στρατηγικής σημασίας, προϋπολογισμού 1,9 δισ. ευρώ, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση 657 εκατ. ευρώ. Αντίστοιχα, η επιλογή της στρατιωτικής επιβολής θα άνοιγε τον δρόμο σε μια επικίνδυνη δοκιμασία αποφασιστικότητας, με αβέβαιη έκβαση, σε μια εξαιρετικά ευαίσθητη διεθνή συγκυρία.
Εδώ βρίσκεται η αξία, αλλά και το τίμημα, του τρίτου δρόμου.
Η Ελλάδα μπορεί να πετύχει ένα ουσιαστικό αποτέλεσμα χωρίς να ανατρέψει την τουρκική δυνατότητα αμφισβήτησης. Και η Τουρκία, όμως, θα διατηρήσει τις αξιώσεις της, ενδεχομένως και να τις ενισχύσει, έχοντας πάντως αποδεχτεί στην πράξη την πρόοδο ενός έργου που επιχείρησε να εμποδίσει.
Σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου, η επιτυχία για τη χώρα μας θα κριθεί από την ολοκλήρωση της κατασκευής του καλωδίου, αλλά και από τις ενδεχόμενες συνέπειες των διπλωματικών εγγράφων και δηλώσεων που ανταλλάσσονται στο πλαίσιο αυτού του εγχειρήματος.
Το πλαίσιο της σημερινής πραγματικότητας
Σε κάθε περίπτωση, η Ελλάδα δεν μπορεί να αγνοεί τη συναλλακτική διεθνή πραγματικότητα, όπου η ισχύς, τα οικονομικά συμφέροντα και οι συγκυριακές συμμαχίες αποκτούν ολοένα μεγαλύτερο βάρος.
Ιδίως όταν είναι αμφίβολο ότι θα υπάρξει σημαντική αλλαγή αυτών των συνθηκών με το τέλος της προεδρίας Τραμπ, καθώς οι αιτίες είναι βαθύτερες από τις επιλογές ή τους τρόπους ενός προέδρου. Το διεθνές δίκαιο ορθώς παραμένει θεμέλιο των ελληνικών θέσεων. Η εφαρμογή του, όμως, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη στάση των ισχυρών.
Για την Ελλάδα, η προσαρμογή απαιτεί ρεαλισμό, ευελιξία και συστηματική αξιοποίηση των επενδύσεων, της ενέργειας και των υποδομών ως εργαλείων εξωτερικής πολιτικής, με επίγνωση των ορίων κάθε συμμαχίας.
Ο τρίτος δρόμος, όμως, αυτός του GSI, δεν αποτελεί παρά προσωρινή λύση με όρια, πολιτικά και διπλωματικά, που φάνηκαν σχεδόν αμέσως.
Αν η Ελλάδα επιθυμεί να αποφύγει τη σύγκρουση, όπως έχει φανεί καθαρά ως τώρα, τότε η μόνη εναλλακτική διευθέτησης των διαφορών είναι να οδηγήσει, με διπλωματική πίεση, την Τουρκία σε ουσιαστική διαπραγμάτευση ή σε προσφυγή στη διεθνή δικαιοσύνη.
Με επίγνωση, όμως, ότι μια τέτοια διαδικασία θα περιλαμβάνει συμβιβασμούς, άρα δεν είναι ρεαλιστικό να προεξοφλείται πλήρης δικαίωση των ελληνικών θέσεων.