Θέμα λίγου χρόνου είναι πλέον η έκδοση μιας κρίσιμης απόφασης της Επιτροπής Ανταγωνισμού για την οργάνωση του ηλεκτρονικού εμπορίου στην Ελλάδα.
Σύμφωνα με πληροφορίες, ως το τέλος του έτους η Επιτροπή θα αποφασίσει αν η Skroutz, κυρίαρχη πλατφόρμα ηλεκτρονικού εμπορίου της χώρας, εκμεταλλεύεται καταχρηστικά τη δεσπόζουσα θέση της σε βάρος των εμπόρων που χρησιμοποιούν την πλατφόρμα.
Η υπόθεση που έχει εξετάσει η Επιτροπή τον Φεβρουάριο αφορά καταγγελίες δέκα συνεργαζόμενων με τη Skroutz εμπόρων για κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης της. Η έκθεση εισηγητή που εξετάσθηκε τον Φεβρουάριο κατέληγε σε «βαριές» προτάσεις, μεταξύ των οποίων η επιβολή προστίμου στη Skroutz και η απαγόρευση της επανάληψης των εξεταζόμενων καταχρηστικών πρακτικών στο μέλλον.
Όπως έχει ανακοινώσει η Επιτροπή:
· Κατά την Έκθεση (σ.σ.: του εισηγητή η οποία δεν είναι δεσμευτική), ορισμένοι εξ αυτών των όρων, συνολικά ιδωμένοι, συνιστούν εκμεταλλευτική κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης της Skroutz στην αγορά, μέσω της επιβολής μη εύλογων όρων συναλλαγής, κατά παράβαση των άρθρων 2 του ν. 3959/2011 και 102 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ). Οι ως άνω επιβαλλόμενοι από τη Skroutz όροι παρίστανται ως μη αναγκαίοι, μη αναλογικοί και επιζήμιοι έναντι πρωτίστως των εμπορικών της εταίρων/επιχειρηματικών χρηστών της πλατφόρμας αλλά και των καταναλωτών.
Με δεδομένη την ισχυρή θέση της πλατφόρμας στην αγορά, νομικοί εκτιμούν ότι ενδεχόμενη απαγόρευση καταχρηστικών όρων συνεργασίας με τους εμπόρους θα έχει ευρύτερες θετικές συνέπειες στο ελληνικό e-commerce, αλλάζοντας τις ισορροπίες ανάμεσα στις πλατφόρμες και στους συνεργαζόμενους εμπόρους.
Οι όροι συνεργασίας με τους εμπόρους
Το περιεχόμενο της καταγγελίας κατά της Skroutz, όπως και η έκθεση του εισηγητή της Επιτροπής δεν είναι γνωστά σε αυτό το στάδιο. Όμως, η εξέταση από νομικούς των Γενικών Όρων Χρήσης του Skroutz Marketplace, υπό το πρίσμα του ενωσιακού και εθνικού δικαίου περί ανταγωνισμού, αναδεικνύει σειρά από ρήτρες που εγείρουν σοβαρά νομικά και εμπορικά ζητήματα.
Η βασική αρχή που εφαρμόζεται εν προκειμένω είναι ότι, όταν μια πλατφόρμα λειτουργεί ως ο βασικός ρυθμιστής πρόσβασης (gatekeeper) της αγοράς, επωμίζεται την ειδική ευθύνη να μην επιβάλλει αθέμιτους όρους που δεν θα γίνονταν αποδεκτοί σε καθεστώς πλήρους ανταγωνισμού.
Στο «μικροσκόπιο» τίθενται κυρίως οι εξής πρακτικές:
1. Η έμμεση δέσμευση (tying / bundling) και το «buy box»: Ο μηχανισμός επιλογής του εμπόρου που κερδίζει την προνομιακή θέση στο λεγόμενο “buy box” (προτεινόμενη επιλογή) αποτελεί κρίσιμο της σχέσης της πλατφόρμας με τους εμπόρους. Σύμφωνα με τους όρους (άρθρο 4), μία από τις παραμέτρους για την προβολή σε αυτή τη διακεκριμένη θέση είναι «η λήψη από τον Αποδέκτη τυχόν πρόσθετων υπηρεσιών» (όπως οι υπηρεσίες Fulfilled by Skroutz, Express Παράδοση, Merchant Deals κ.ά.).
Νομικοί και παράγοντες της αγοράς σημειώνουν ότι αυτό συνιστά μηχανισμό έμμεσης δέσμευσης. Μια επιχείρηση με δεσπόζουσα θέση στη βασική αγορά (την προβολή και αναζήτηση προϊόντων) φαίνεται να χρησιμοποιεί την ισχύ της για να ωθήσει τους εμπόρους να αγοράσουν δευτερεύουσες, συμπληρωματικές υπηρεσίες της (όπως τα δικά της logistics ή προωθητικά εργαλεία), όχι επειδή υπερτερούν σε ποιότητα ή τιμή έναντι του ανταγωνισμού, αλλά υπό τον φόβο ότι ο έμπορος θα χάσει την ορατότητά του στην πλατφόρμα.
2. Δυσανάλογες χρηματικές ποινές (ποινικές ρήτρες): Ένα από τα επίμαχα σημεία της σύμβασης αφορά τη μετακύλιση του επιχειρηματικού κινδύνου αποκλειστικά στους συνεργαζόμενους εμπόρους, μέσω ενός συστήματος «χρεώσεων» που λειτουργούν τιμωρητικά.
Βάσει των άρθρων 10.5 και 10.6, η πλατφόρμα επιβάλλει πρόστιμα που ανέρχονται στο 50% ή και στο 75% της οφειλόμενης προμήθειας για παραγγελίες που ακυρώνονται, απορρίπτονται καθυστερημένα ή δεν παραδίδονται εγκαίρως, ακόμα και όταν η πώληση τελικά δεν υλοποιείται.
Επιπλέον, σε περιπτώσεις λανθασμένης εκτέλεσης, ο έμπορος όχι μόνο αναλαμβάνει τα μεταφορικά έξοδα (αποστολής και επιστροφής), αλλά τιμωρείται και με χρέωση ίση με το 75% της αναλογούσας προμήθειας πώλησης. Η επιβολή τέτοιων δυσανάλογων ποινών, όπως εκτιμούν νομικοί, συνιστά καταχρηστική εκμετάλλευση της διαπραγματευτικής αδυναμίας των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
3. Διακριτική μεταχείριση και «αδιαφάνεια» στις εκπτώσεις: Στο πεδίο της τιμολογιακής πολιτικής, το Άρθρο 5.2 προβλέπει ότι η εταιρεία εφαρμόζει εκπτώσεις επί της προμήθειας «από ελευθεριότητα, βάσει της εμπορικής της πολιτικής».
Η ρήτρα επιτρέπει στην πλατφόρμα να τροποποιεί ή να ανακαλεί αυτές τις εκπτώσεις «ανά πάσα στιγμή και χωρίς προηγούμενη προειδοποίηση». Στο αυστηρό πλαίσιο της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας, οι εκπτώσεις από μια δεσπόζουσα επιχείρηση οφείλουν να χορηγούνται με διαφανή, αντικειμενικά και ποσοτικά κριτήρια (π.χ. βάσει όγκου πωλήσεων). Η απόλυτη υποκειμενικότητα και η διακριτική ευχέρεια της πλατφόρμας να χορηγεί ή να κόβει εκπτώσεις αυθαίρετα δημιουργεί κινδύνους «τιμωρητικής» συμπεριφοράς και διακριτικής μεταχείρισης, νοθεύοντας τον ανταγωνισμό.
4. Η δαμόκλειος σπάθη της αναιτιολόγητης καταγγελίας: Παρά το γεγονός ότι ο νέος Ευρωπαϊκός Κανονισμός P2B (2019/1150) έθεσε αυστηρά όρια στις πρακτικές των πλατφορμών, το άρθρο 8.2 των Γενικών Όρων διατηρεί το δικαίωμα της Παρόχου Εταιρείας να καταγγείλει τη σύμβαση «αζημίως και αναιτίως» με προειδοποίηση 30 ημερών.
Ταυτόχρονα, η πλατφόρμα διατηρεί το δικαίωμα (Άρθρο 2.1.2) να αποκλείει προϊόντα κατά την «απόλυτη και ανέλεγκτη κρίση της». Ο αποκλεισμός ενός εμπόρου από το βασικό ψηφιακό κανάλι πωλήσεων της χώρας μπορεί να σημάνει την εμπορική του εξόντωση. Η δυνατότητα της εταιρείας να διακόπτει τη συνεργασία χωρίς αντικειμενική αιτιολόγηση συνιστά πρακτική που αντίκειται στον πυρήνα των υποχρεώσεων μιας εταιρείας με δεσπόζουσα θέση, αλλά και στο πνεύμα διαφάνειας της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, τονίζουν νομικοί.
5. Πώληση εμπορικών δεδομένων: Το Άρθρο 15 της σύμβασης προβλέπει ότι η πλατφόρμα αποκτά πρόσβαση στα εμπορικά και οικονομικά δεδομένα που παράγονται από τις πωλήσεις των εμπόρων (π.χ. επιδόσεις κωδικών, κατανομή πωλήσεων) και κατοχυρώνει το δικαίωμα να τα μεταβιβάζει «έναντι αμοιβής ή και δωρεάν» σε τρίτους.
Παρότι παρέχεται δυνατότητα εξαίρεσης (opt-out), η εμπορευματοποίηση των συγκεντρωτικών δεδομένων από μια πλατφόρμα που λειτουργεί διττά, φιλοξενώντας εμπόρους αλλά και με δική της εμπορική δραστηριότητα, θέτει σοβαρά ερωτήματα για την υφαρπαγή εμπορικής υπεραξίας των συνεργατών της.