Ο θρίαμβος του Κάμερον και η... σκιά του Brexit

Ενώ οι βρετανικές εκλογές έφτασαν στο τέλος τους με καθαρή νίκη των Συντηρητικών του Ντ. Κάμερον, οι πολίτες ελάχιστα άκουσαν για το πραγματικά κεντρικό τους διακύβευμα, που δεν ήταν άλλο από το δημοψήφισμα για τη συμμετοχή στην Ε.Ε. Ο ηγέτης των Τόρις έχει υποσχεθεί διαπραγμάτευση για μεταρρυθμίσεις στην Ε.Ε. και για τη διεξαγωγή ενός δημοψηφίσματος παραμονής ή εξόδου μέχρι το τέλος του 2017. Πώς όμως θα μπορούσε να κερδίσει ένα τέτοιο δημοψήφισμα και ποιες θα ήταν οι συνέπειες ενός Brexit για την Ευρώπη; Στα ερωτήματα αυτά προσπαθεί να απαντήσει ο διευθυντής του γνωστού think tank, Centre for the European Reform, Charles Grant.

Οι εκλογές ολοκληρώθηκαν με θρίαμβο των Συντηρητικών με τον Κάμερον να εμφανίζεται πιο πειστικός ως ηγέτης από τον Εντ Μίλιμπαντ. Οι πρόσφατες επιδόσεις της βρετανικής οικονομίας επιβεβαίωσαν άλλωστε την καλή φήμη των Τόρις στο ζήτημα της οικονομικής ανάπτυξης. Ωστόσο, παρότι ο Κάμερον είναι ο ξεκάθαρος νικητής, ίσως αντιμετωπίσει παρόμοια προβλήματα με αυτά που είχε ο John Major όταν κέρδισε τις εκλογές του 1992. Τότε, ο Μέιτζορ είχε πλειοψηφία 20 εδρών, αλλά αυτή σύντομα εξαλείφθηκε από θανάτους βουλευτών και επαναληπτικές εκλογές, κάτι που επέτρεψε στους ευρωσκεπτικιστές του κόμματός του να του κάνουν τη ζωή μαρτύριο. Ο Κάμερον έχει μια πλειοψηφία 12 εδρών. Κι ενώ τα προηγούμενα 5 χρόνια η συμμαχία του με τους Φιλελεύθερους Δημοκράτες του παρείχε ασφάλεια από την ευρωσκεπτικιστική πτέρυγα του δικού του κόμματος, ο Κάμερον τώρα θα πρέπει να αντιμετωπίσει τις μαξιμαλιστικές απαιτήσεις των ευρωσκεπτικιστών κατά πρόσωπο.

Αν μάλιστα οι απαιτήσεις τους δε βρουν ανταπόκριση στην Ευρώπη, οι ευρωσκεπτικιστές δεν θα στενοχωρηθούν καθόλου, καθώς αυτό απλώς θα επιβεβαιώσει τη θέση τους, ότι η Βρετανία πρέπει να εγκαταλείψει την Ένωση.

Όμως η νίκη του Κάμερον στις εκλογές, του δίνει το απαραίτητο πολιτικό κεφάλαιο για να τους αντιμετωπίσει. Αν ο Κάμερον θέλει, μπορεί να διαπραγματευτεί κάποιες μετριοπαθείς μεταρρυθμίσεις πάνω στον τρόπο που λειτουργεί η Ε.Ε. Αλλά θα πρέπει να είναι εποικοδομητικός και διπλωματικός. Το όνομα των Βρετανών στην Ε.Ε. είναι πια πολύ πιο τοξικό από ό,τι νομίζουν μερικοί. Έχουμε λοιπόν να δώσουμε 5 συμβουλές στο βρετανό πρωθυπουργό:

Πρώτον, να μην το παρακάνει στα αιτήματά του. Εάν ο Κάμερον προσπαθήσει να επιφέρει θεμελιώδεις αλλαγές στον τρόπο που λειτουργεί η Ε.Ε., τότε θα αποτύχει. Οι εταίροι της Βρετανίας δεν έχουν όρεξη για αλλαγή συνθηκών. Μια νέα συνθήκη θα έπρεπε να επικυρωθεί σε 28 κράτη, μερικά από τα οποία πρέπει να διεξάγουν δημοψηφίσματα. Η διαδικασία αλλαγής των συνθηκών θα μπορούσε να πάρει πολλά χρόνια και οι περισσότερες κυβερνήσεις – συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας που ηγείται της Ευρωπαϊκής Ένωσης – φοβούνται ότι το να ανοίξει κανείς θέμα συνθηκών είναι σαν να ανοίγει το κουτί της Πανδώρας. Αποκλείεται μια αλλαγή συνθήκης να επικυρωθεί από όλους πριν από το τέλος του 2017. Το μόνο που θα μπορούσε να επιτύχει ο Κάμερον είναι πολύ μικρές αλλαγές συνθηκών καθώς και την υπόσχεση επικύρωσής τους κάποια στιγμή στο μέλλον.

Δεύτερον, να υποστηρίξει ενεργά τη συμμετοχή στην Ε.Ε. Ο Κάμερον το έκανε μεν στον λόγο του στο Bloomberg τον Ιανουάριο του 2013, αλλά δεν έκανε τίποτα άλλο από τότε, διότι δεν ήθελε να ενοχλήσει ούτε τους ευρωσυντηρητικούς του κόμματός του ούτε και πιθανούς ψηφοφόρους από το UKIP. Oι Ευρωπαίοι εταίροι δεν πρόκειται όμως να πάρουν τον Κάμερον στα σοβαρά αν δεν δουν ότι είναι έτοιμος να εξηγήσει στους Βρετανούς τα οφέλη της συμμετοχής στην Ε.Ε. – κι ότι είναι έτοιμος να κάνει εχθρούς και στο δικό του κόμμα για αυτό το λόγο. Ο Κάμερον γνωρίζει σίγουρα ότι κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας του δημοψηφίσματος το Συντηρητικό κόμμα θα χωριστεί σε δύο στρατόπεδα – κι ότι αυτό, σε βάθος χρόνου, μπορεί να βλάψει την ενότητά του.

Τρίτον, να πάρει πρωτοβουλίες στην Ε.Ε. και να προσπαθήσει να ηγηθεί στους τομείς που η Βρετανία έχει εμπειρία και ικανότητα. Οι εταίροι της Βρετανίας στην Ε.Ε. θα απέδιδαν μεγαλύτερο σεβασμό και θα έδιναν μεγαλύτερη σημασία αν η Βρετανία έκανε προτάσεις στην εξωτερική και αμυντική πολιτική, στη συνεργασία αναφορικά με την αστυνόμευση και με την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας, στο κλίμα, την ενέργεια, το εμπόριο και την ενιαία αγορά.

Τέταρτον, να δουλέψει σκληρά στο χτίσιμο συμμαχιών και σχέσεων φιλίας. Ο Κάμερον έχει πολύ λίγους φίλους στην Ε.Ε. Όταν το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των αρχηγών κρατών αποφάσιζε για τον ορισμό του Ζαν Κλωντ Γιούνκερ ως προέδρου της Κομισιόν, ο μόνος που υποστήριξε τον Ντ. Κάμερον στις αντιρρήσεις του ήταν ο Ούγγρος Βίκτορ Ορμπάν. Η Α. Μέρκελ διάκειται μάλλον φιλικά απέναντι στον Κάμερον, αλλά η σχέση τους τείνει να οδηγεί σε παρεξηγήσεις (π.χ. το Δεκέμβριο του 2011, όταν ο Κάμερον πίστεψε λανθασμένα ότι αν υπογράψει το δημοσιονομικό σύμφωνο θα του παραχωρούσε ένα πρωτόκολλο προστασίας του City του Λονδίνου). Άλλοι ηγέτες συνήθως παραπονιούνται ότι ο Κάμερον ενδιαφέρεται μόνο για συναλλαγές και δεν επενδύει χρόνο για να χτίσει σχέσεις εμπιστοσύνης μαζί τους. Οι σχέσεις της Βρετανίας με αρκετές ευρωπαϊκές χώρες έχουν φθαρεί τα τελευταία χρόνια κυρίως εξ' αιτίας της αντιμεταναστευτικής ρητορικής των Συντηρητικών. Κι εδώ βέβαια το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο Κάμερον.

Και πέμπτον: να ξέρει ότι ένα κλαμπ δεν έχει μόνο κανόνες αλλά και ήθη. Οι βρετανοί πολιτικοί συχνά ξεχνούν ότι το θορυβώδες στυλ εσωτερικής πολιτικής – με αντιπαράθεση, αγένεια και ψυχολογία win-or-lose – δεν περνάει στην Ε.Ε. Η Ε.Ε. λειτουργεί μέσω διαπραγμάτευσης και συμβιβασμών, οι οποίοι συνήθως ολοκληρώνονται με τους πάντες να πιστεύουν ότι έχουν πάρει κάτι. Κάποιες φορές ο Κάμερον το κατανοεί αυτό: πριν από δυο χρόνια εργάστηκε υπομονετικά με τη Γερμανία και τους άλλους εταίρους, ώστε να κερδίσει μια καλή συμφωνία για τον προϋπολογισμό της Ε.Ε., συρρικνώνοντάς τον. Κάποιες άλλες όχι. Για παράδειγμα, πριν τοποθετηθεί ο Γιούνκερ στην προεδρία της Κομισιόν, άλλοι ηγέτες ανέφεραν ότι ο Κάμερον απαιτούσε με καμπάνια κατά της συμμετοχής της Βρετανίας στην Ε.Ε. αν ο Γιούνκερ έπαιρνε τη θέση. Αυτές οι τακτικές αποξενώνουν πιθανούς συμμάχους.

Έτσι ο Κάμερον πρέπει να λάβει δύο αποφάσεις και μάλιστα πολύ γρήγορα: Πότε θα κάνει το δημοψήφισμα και τι είδους μεταρρυθμίσεις θα ζητήσει από την Ε.Ε.

Αναφορικά με το πρώτο σημείο, πολλά συνηγορούν υπέρ της μετακίνησης του δημοψηφίσματος στο δεύτερο μισό του 2016. Όσο περισσότερο καθυστερεί το δημοψήφισμα, τόσο περισσότερο αυξάνεται το κλίμα αβεβαιότητας που σίγουρα θα επηρεάσει αρνητικά τη βρετανική οικονομία και θα αποτρέψει πιθανόν ξένες επενδύσεις. Επιπλέον, όσο πιο κοντά στην εκλογή της βρίσκεται μία κυβέρνηση τόσο πιο μεγάλη είναι η αξιοπιστία της και η δημοφιλία της. Αν το δημοψήφισμα γίνει στο τέλος του 2017 υπάρχει μεγάλος κίνδυνος κάποιοι ψηφοφόροι να ψηφίσουν κατά της Ε.Ε. επειδή δε θα αντέχουν άλλο τον Κάμερον. Άλλωστε υπάρχει και ο εκλογικός κύκλος άλλων χωρών που πρέπει κανείς εδώ να λάβει υπόψη: τόσο η Μέρκελ όσο και ο πρόεδρος της Γαλλίας Φ. Ολάντ έχουν εκλογές το 2017, πράγμα που θα τους καταστήσει απρόθυμους να κάνουν μεγάλες παραχωρήσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Όσον αφορά στο δεύτερο σημείο, οι εταίροι του Κάμερον στην Ε.Ε. προφανώς θα του πουν να μη ζητήσει πολλά. Το αντίθετο θα κάνουν πολλοί στο δικό του κόμμα – και στα ευρωσκεπτικιστικά ΜΜΕ της Βρετανίας – λέγοντας ότι ο Βρετανικός λαός δεν πρόκειται να ψηφίσει υπέρ της παραμονής της Βρετανίας στην Ε.Ε. αν δεν πάρει σημαντικές παραχωρήσεις από την Ένωση. Σύμφωνα με τα όσα έχουν μέχρι τώρα ειπωθεί από τον Κάμερον και άλλους αξιωματούχους που τον υποστηρίζουν, οι πρoτεραιότητές του στη διαπραγμάτευση θα είναι:

α) να ζητήσει όρια στα δικαιώματα μεταναστών από την Ε.Ε. Πολλοί όμως πιστεύουν ότι αυτό θα είναι δύσκολο κι ότι πολλές από τις αλλαγές αυτές απαιτούν αλλαγές των συνθηκών.

β) να αλλάξει τη θεσμική ισορροπία στην Ε.Ε., ώστε η Κομισιόν να γίνει πιο ανεξάρτητη από την Ευρωβουλή από ότι ήταν πιο πρόσφατα και να είναι πιο κοντά στο συμβούλιο των υπουργών. Μέρος αυτής της μεταβολής είναι και η μεγαλύτερη εξουσία στα εθνικά κοινοβούλια.

γ) να πάρει εξασφαλίσεις για την ενιαία αγορά. Υπάρχει ο κίνδυνος οι 19 χώρες του ευρώ να συγκλίνουν ακόμα περισσότερο, και να προσπαθήσουν να επιβάλουν τις θέσεις τους στο ευρύτερο σύνολο των 28 χωρών της ενιαίας αγοράς. Κάτι τέτοιο δεν έχει ακόμα συμβεί στην πραγματικότητα, αλλά ο Κάμερον θα προσπαθήσει να διασφαλίσει ότι κάτι τέτοιο θα αποφευχθεί και στο μέλλον.

δ) να πείσει την Ευρώπη για διεύρυνση της ενιαίας αγοράς στις υπηρεσίες και την ψηφιακή οικονομία, προσπαθώντας παράλληλα να ελαχιστοποιήσει το κανονιστικό πλαίσιο.

ε) να βρει τρόπους να ξεφύγει από την επιταγή των συνθηκών για μία «όλο και πιο στενή ένωση». Και πιθανότατα να αναζητήσει αλλαγές στις σχέσεις της Βρετανίας με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ακόμα κι αν αυτή είναι στην πραγματικότητα χωριστή από την Ε.Ε.)

Τίποτα από όλα αυτά δεν είναι εύκολο θέμα για διαπραγμάτευση. Ο Κάμερον σε όλα αυτά θα βρει συμμάχους αλλά και αντιπάλους. Ως τώρα οι εταίροι της Βρετανίας δεν έχουν πάρει το θέμα του Brexit πολύ σοβαρά. Ασχολούνται περισσότερα με τα θέματα της Ρωσίας και της Ελλάδας. Πολλοί Ευρωπαίοι ηγέτες προσευχόντουσαν για μια νίκη των Εργατικών.

Τώρα όμως θα πρέπει να συλλογιστούν ποιες θα είναι οι συνέπειες μιας εξόδου της Βρετανίας από την Ε.Ε. Οικονομικά, η Ε.Ε. θα έχανε τον «πρωταθλητή» της στο ελεύθερο εμπόριο και την ενιαία αγορά (γι' αυτό κάποιοι «προστατευτιστές» καλωσορίζουν το Brexit). Στα θέματα διπλωματίας και αμυντικής πολιτικής, οι Βρετανοί – παρά τις πρόσφατες περικοπές και τη διστακτικότητά τους να εμπλακούν στο θέμα της Ουκρανίας – έχουν σημαντική δύναμη. Χωρίς το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ε.Ε. θα αντιμετωπίσει μεγάλες δυσκολίες στο να γίνει δύναμη οποιουδήποτε είδους. Εάν η Ε.Ε. έχανε μία από τις δύο χώρες με μόνιμη θέση στο συμβούλιο ασφαλείας οι άλλες δυνάμεις θα την έπαιρναν λιγότερο στα σοβαρά.

Επιπλέον, υπάρχει και η υπερατλαντική σχέση. Παρά το γεγονός ότι οι δεσμοί ΗΠΑ-Βρετανίας είναι πιο αδύναμοι από παλιά, οι Βρετανοί έχουν σημαντικές οικονομικές και πολιτισμικές διασυνδέσεις με τους Αμερικανούς και μπορούν να... τους εξηγούν την Ε.Ε. Αντίστροφα, μπορούν να βοηθήσουν τους Ευρωπαίους να καταλάβουν τους Αμερικανούς. Και τέλος, υπάρχει και το γερμανικό ζήτημα. Το βάρος της Γερμανίας ήδη παίζει έναν πολύ σημαντικό ρόλο στις οικονομικές αποφάσεις και γίνεται όλο και πιο σημαντικό στην εξωτερική πολιτική. Ένα Brexit θα άφηνε μια ακόμα πιο κυρίαρχη Γερμανία στην Ευρώπη, κάτι που ανησυχεί πολλές άλλες χώρες – όπως κι ένα τμήμα των ίδιων των Γερμανών.

Το Brexit δεν είναι σε καμία περίπτωση αναπόφευκτο. Αυτή τη στιγμή, οι έρευνες δείχνουν ότι οι περισσότεροι Βρετανοί επιθυμούν την παραμονή τους στην Ε.Ε. Αλλά για να κερδηθεί το δημοψήφισμα, ο Κάμερον πρέπει να στραφεί στην στρατηγική και να αφήσει τους τακτικισμούς. Οι εταίροι του στην Ε.Ε. θα πρέπει και αυτοί να τον βοηθήσουν ώστε να πετύχει μια συμφωνία, την οποία θα μπορέσει μετά να παρουσιάσει στους Βρετανούς πολίτες.