Γιατί ο πόλεμος δεν έχει καταστρέψει ακόμη την οικονομία του Ιράν

Η οικονομία του Ιράν βρισκόταν ήδη υπό πίεση πριν από την έναρξη του πολέμου με το Ισραήλ και τις αμερικανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η χώρα αντιμετώπιζε υψηλό πληθωρισμό, νομισματική κρίση και ασθενική ανάπτυξη, ενώ οι διεθνείς κυρώσεις περιόριζαν σημαντικά τις εξαγωγές και την εισροή ξένου συναλλάγματος.

Σύμφωνα με όσα μεταδίδει το Bloomberg, η κατάσταση επιδεινώθηκε περαιτέρω από τις επιθέσεις σε πολιτικές και βιομηχανικές υποδομές, αλλά και από τον αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών.

Ωστόσο, η οικονομία δεν έχει φτάσει σε σημείο πλήρους κατάρρευσης, καθώς το κράτος διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση πολεμικών και οικονομικών κρίσεων.

Πληθωρισμός, ύφεση και πίεση στο νόμισμα

Τα τελευταία χρόνια οι Ιρανοί έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με συνεχή αύξηση του κόστους ζωής. Βασικά αγαθά, όπως το κρέας, το ρύζι, οι πατάτες και τα αυγά, έχουν γίνει ολοένα και πιο ακριβά, αναγκάζοντας πολλά νοικοκυριά να αλλάξουν καταναλωτικές συνήθειες και να στραφούν σε φθηνότερες εναλλακτικές.

Το 2025 το ΑΕΠ της χώρας συρρικνώθηκε κατά 1,5%, ενώ το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) προβλέπει νέα πτώση κατά 6,1% φέτος, στη μεγαλύτερη οικονομική συρρίκνωση των τελευταίων δεκαετιών. Παράλληλα, ο πληθωρισμός έφθασε το 77% σε ετήσια βάση και το ριάλ κατέγραψε ιστορικά χαμηλά επίπεδα έναντι του δολαρίου.

Οι επιπτώσεις του πολέμου είναι ήδη ορατές στην αγορά εργασίας, με εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για απώλεια τουλάχιστον ενός εκατομμυρίου θέσεων εργασίας από την έναρξη της σύγκρουσης.

Η μεγάλη πτώση του ριάλ τον Δεκέμβριο πυροδότησε μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες αντιμετωπίστηκαν με αιματηρή κρατική καταστολή που κόστισε τη ζωή σε χιλιάδες ανθρώπους.

Η κυβέρνηση επιχείρησε να περιορίσει τις πιέσεις από το αυξημένο κόστος ζωής, αντικαθιστώντας τον διοικητή της κεντρικής τράπεζας, αυξάνοντας τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων και επισπεύδοντας την καταβολή επιδομάτων και μισθών. Ωστόσο, η στενή δημοσιονομική κατάσταση περιόρισε σημαντικά το εύρος της στήριξης που μπορούσε να προσφέρει.

Ο αντίκτυπος του αμερικανικού αποκλεισμού

Οι αμερικανικοί και ισραηλινοί βομβαρδισμοί έχουν προκαλέσει εκτεταμένες καταστροφές σε ολόκληρη τη χώρα, πλήττοντας τόσο πολιτικές υποδομές -όπως κατοικίες, νοσοκομεία και σχολεία- όσο και βιομηχανικές εγκαταστάσεις, μεταξύ των οποίων κοιτάσματα φυσικού αερίου, αποθήκες καυσίμων και χαλυβουργίες. Η καταστροφή θεωρείται η μεγαλύτερη που έχει γνωρίσει το Ιράν στη σύγχρονη ιστορία του, ενώ χιλιάδες άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους.

Οι έξι εβδομάδες πολεμικών επιχειρήσεων πριν από την εκεχειρία του Απριλίου προκάλεσαν οικονομικές απώλειες ύψους περίπου 270 δισ. δολαρίων, σύμφωνα με την ιρανική κυβέρνηση. Το ποσό προσεγγίζει το σύνολο του αναμενόμενου ΑΕΠ της χώρας για φέτος, το οποίο το ΔΝΤ εκτιμά στα 300 δισ. δολάρια.

Οι επιθέσεις ανάγκασαν χιλιάδες επιχειρήσεις να διακόψουν τη λειτουργία τους και πολλές δεν επαναλειτούργησαν ποτέ.

Ποιες ήταν οι επιπτώσεις του αμερικανικού αποκλεισμού;

Το αμερικανικό ναυτικό αποκλείει από τα μέσα Απριλίου πλοία που κατευθύνονται προς ή από λιμάνια του νότιου Ιράν, σε μια προσπάθεια να ασκήσει οικονομική πίεση στην Τεχεράνη, ώστε να ανοίξει ξανά τα Στενά του Ορμούζ.

Ο αποκλεισμός έχει ουσιαστικά αποκόψει τις εξαγωγές της χώρας μέσω του Περσικού Κόλπου, στερώντας κρίσιμα έσοδα από τις πωλήσεις πετρελαίου, πετροχημικών προϊόντων και βιομηχανικών αγαθών όπως ο χάλυβας.

Η εξέλιξη αυτή δοκιμάζει την ικανότητα του Ιράν να συνεχίσει την παραγωγή πετρελαίου, καθώς οι αποθηκευτικοί χώροι τόσο στην ξηρά όσο και στα δεξαμενόπλοια πλησιάζουν τα όριά τους. Σύμφωνα με έρευνα του Bloomberg, η παραγωγή αργού υποχώρησε τον Μάιο στο χαμηλότερο επίπεδο πενταετίας.

Η μείωση των εξαγωγών περιορίζει ακόμη περισσότερο τα αποθέματα ξένου συναλλάγματος, τα οποία είναι απαραίτητα για τη χρηματοδότηση εισαγωγών. Η Capital Economics εκτιμούσε στα τέλη Απριλίου ότι τα διαθέσιμα συναλλαγματικά αποθέματα του Ιράν επαρκούσαν για λιγότερο από τρεις μήνες εισαγωγών πριν από την έναρξη του πολέμου.

Ταυτόχρονα, οι περιορισμοί στις εισαγωγές έχουν οδηγήσει σε μείωση των εισαγωγών σιτηρών και σε ελλείψεις πρώτων υλών για τη βιομηχανία, ακόμη και για την παραγωγή συσκευασιών τροφίμων.

Γιατί δεν έχει καταρρεύσει η οικονομία

Το Ιράν διαθέτει πολυετή εμπειρία στη διαχείριση εμπορικών εμπάργκο, οικονομικής απομόνωσης και πολέμων. Έχει αναπτύξει πολύπλοκους μηχανισμούς παράκαμψης των δυτικών κυρώσεων, χρησιμοποιώντας δίκτυα εταιρειών-βιτρίνα και τον λεγόμενο «σκοτεινό στόλο» δεξαμενόπλοιων για τη μεταφορά πετρελαίου.

Η χώρα έχει βιώσει και στο παρελθόν παρατεταμένες περιόδους χαμηλών εξαγωγών πετρελαίου, ιδιαίτερα κατά την πρώτη προεδρική θητεία του Ντόναλντ Τραμπ.

Παρότι ο σημερινός αποκλεισμός δυσχεραίνει φυσικά τη μεταφορά αργού προς τους αγοραστές -κυρίως την Κίνα-, οι επιπτώσεις χρειάζονται χρόνο για να διαχυθούν πλήρως στην οικονομία. Το Ιράν αύξησε τις εξαγωγές του πριν από τον πόλεμο και επωφελήθηκε από την εκτίναξη των τιμών πετρελαίου, δημιουργώντας ένα προσωρινό οικονομικό «μαξιλάρι».

Η κυβέρνηση έχει επίσης επιβάλει απαγορεύσεις εξαγωγών σε βασικά αγαθά, τρόφιμα, γεωργικά προϊόντα και ορισμένα βιομηχανικά προϊόντα, προκειμένου να διασφαλίσει την επάρκεια της εγχώριας αγοράς.

Παράλληλα, έχει ενισχύσει τις εμπορικές διαδρομές που δεν εξαρτώνται από τα Στενά του Ορμούζ, αξιοποιώντας σιδηροδρομικές συνδέσεις με το Πακιστάν, το Αφγανιστάν και την Κίνα, καθώς και τα λιμάνια της Κασπίας Θάλασσας για εμπόριο με τη Ρωσία.

Ποιες προκλήσεις αντιμετωπίζει η ανάκαμψη;

Η ανοικοδόμηση της χώρας αναμένεται να είναι δαπανηρή και πολυετής. Το Ιράν ζητά αποζημιώσεις για τις ζημιές και το οικονομικό κόστος του πολέμου στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων με τις ΗΠΑ, ωστόσο θεωρείται εξαιρετικά απίθανο η Ουάσιγκτον να συμφωνήσει σε άμεσες πληρωμές.

Σύμφωνα με δημοσίευμα των New York Times, ένα προσχέδιο συμφωνίας περιλαμβάνει τη δημιουργία διεθνούς επενδυτικού ταμείου μεταπολεμικής ανασυγκρότησης, με πιθανό ύψος περίπου 300 δισ. δολαρίων.

Παράλληλα, η Τεχεράνη πιέζει για άρση των κυρώσεων ώστε να περιορίσει την οικονομική απομόνωση και να επιταχύνει την ανάκαμψη.

Απειλεί ο οικονομικός πόνος την κυβέρνηση;

Σύμφωνα με ανάλυση του Bloomberg Economics, η πιθανότητα νέων κοινωνικών αναταραχών λόγω οικονομικών προβλημάτων είναι πολύ υψηλή.

Ωστόσο, ο κίνδυνος αποσταθεροποίησης του καθεστώτος εκτιμάται ως μέτριος, καθώς το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης έχει ενισχύσει περαιτέρω τον έλεγχό του στην εξουσία.

Παράλληλα, η κλίμακα των αμερικανικών και ισραηλινών βομβαρδισμών έχει ενισχύσει τα αντιδυτικά αισθήματα στην κοινή γνώμη, γεγονός που ενδέχεται να περιορίσει μέρος της εσωτερικής δυσαρέσκειας.