Η κυκλική οικονομία σώζει την ελληνική επιχειρηματικότητα

Για δεκαετίες, η παγκόσμια και η ελληνική οικονομία λειτουργούσαν με βάση ένα απλοϊκό, γραμμικό μοντέλο: «εξορύσσω πρώτες ύλες, παράγω προϊόντα, τα καταναλώνω και τα πετώ» (take-make-dispose). Αυτό το μοντέλο, ωστόσο, έχει φτάσει στα ιστορικά του όρια.

Η εξάντληση των φυσικών πόρων, η κατακόρυφη αύξηση του κόστους των πρώτων υλών λόγω των γεωπολιτικών κρίσεων και η αυστηροποίηση των ευρωπαϊκών περιβαλλοντικών κανόνων καθιστούν τη γραμμική παραγωγή οικονομικά ασύμφορη.

Σήμερα, η μετάβαση στην «κυκλική οικονομία» (circular economy) δεν αποτελεί απλώς μια εναλλακτική οικολογική πρόταση, αλλά το πιο ισχυρό εργαλείο βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας και βιώσιμης ανάπτυξης για τις ελληνικές επιχειρήσεις. 

Ακτινογραφία ΙΟΒΕ

Οι πρόσφατες μελέτες και αναλύσεις του Ιδρύματος Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ) για την ελληνική οικονομία αναδεικνύουν την κυκλική οικονομία ως έναν από τους βασικούς πυλώνες για τον μετασχηματισμό του εγχώριου παραγωγικού υποδείματος. Σύμφωνα με το ΙΟΒΕ, η υιοθέτηση κυκλικών πρακτικών —όπως η ανακύκλωση στην πηγή, η επαναχρησιμοποίηση υλικών, η βιομηχανική συμβίωση και η παράταση του κύκλου ζωής των προϊόντων— μπορεί να αποφέρει τεράστια οφέλη στην εγχώρια προστιθέμενη αξία.

Η Ελλάδα παρουσιάζει παραδοσιακά υψηλή εξάρτηση από τις εισαγωγές πρώτων υλών και ενέργειας, γεγονός που επιβαρύνει σταθερά το εμπορικό μας ισοζύγιο. Οταν οι τιμές των μετάλλων, των πλαστικών ή των δομικών υλικών παρουσιάζουν έντονες διακυμάνσεις στις διεθνείς αγορές, οι ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ) βλέπουν τα περιθώρια κέρδους τους να εκμηδενίζονται.

Το ΙΟΒΕ υπογραμμίζει ότι η στροφή στην κυκλικότητα επιτρέπει τη διατήρηση της αξίας των πόρων μέσα στην οικονομία για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Για παράδειγμα, η χρήση ανακυκλωμένων αδρανών υλικών στις κατασκευές ή η αξιοποίηση των υποπροϊόντων της αγροδιατροφής για την παραγωγή βιοενέργειας και ζωοτροφών μειώνει το κόστος παραγωγής, ενισχύει την εγχώρια αυτάρκεια και προστατεύει την αγορά από τις εξωτερικές αναταράξεις.

Ευρωπαϊκό πλαίσιο

Η μετάβαση αυτή δεν είναι προαιρετική. Το σχέδιο δράσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την κυκλική οικονομία (circular economy action plan) και οι νέες αυστηρές οδηγίες της ΕΕ, όπως το «δικαίωμα στην επισκευή» (right to repair) και οι κανονισμοί για τη βιώσιμη κλωστοϋφαντουργία και τις οικολογικές συσκευασίες, αλλάζουν ριζικά τους κανόνες του παιχνιδιού.

Οι ελληνικές επιχειρήσεις καλούνται να προσαρμοστούν άμεσα σε προδιαγραφές "eco-design" (οικολογικός σχεδιασμός), όπου τα προϊόντα πρέπει να σχεδιάζονται εξ αρχής με σκοπό να είναι ανθεκτικά, εύκολα επισκευάσιμα και πλήρως ανακυκλώσιμα. Αυτό απαιτεί:

• Επενδύσεις σε καινοτομία: Στροφή σε νέες τεχνολογίες διαχωρισμού και επεξεργασίας αποβλήτων.
• Ψηφιακά διαβατήρια προϊόντων (digital product passports): Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να παρέχουν πλήρη διαφάνεια για τη σύνθεση και την προέλευση των υλικών τους, κάτι που θα αποτελεί κριτήριο για την πρόσβασή τους σε ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις και τραπεζικό δανεισμό.

Αν και οι απαιτήσεις αυτές φαντάζουν ως ένα επιπλέον διοικητικό και οικονομικό βάρος για τις ελληνικές ΜμΕ, μακροπρόθεσμα αποτελούν το μοναδικό διαβατήριο για τη διατήρηση της θέσης τους στις διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες. Οι ευρωπαίοι καταναλωτές και οι μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες απορρίπτουν πλέον τους προμηθευτές που δεν αποδεικνύουν το χαμηλό περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα.

Παραδείγματα

Η εφαρμογή του κυκλικού μοντέλου στην Ελλάδα αρχίζει ήδη να δείχνει τα πρώτα θετικά αποτελέσματα σε συγκεκριμένους κλάδους. Στη βιομηχανία πλαστικών, η στροφή προς το ανακυκλωμένο PET (rPET) δημιουργεί μια νέα εγχώρια αγορά. Στην κλωστοϋφαντουργία, ελληνικές εταιρείες συλλέγουν παλιά υφάσματα και τα μετατρέπουν σε νέα νήματα υψηλής ποιότητας. Ακόμη και στον τομέα των κατασκευών, η ανακύκλωση των αποβλήτων εκσκαφών και κατεδαφίσεων (ΑΕΚΚ) κερδίζει έδαφος, μειώνοντας την ανάγκη για νέες εξορύξεις.

Το μεγάλο στοίχημα για την ελληνική πολιτεία, όπως επισημαίνουν οι οικονομικοί αναλυτές, είναι η παροχή των κατάλληλων κινήτρων. Απαιτούνται στοχευμένες φορολογικές ελαφρύνσεις για τη χρήση ανακυκλωμένων πρώτων υλών, απλοποίηση των αδειοδοτικών διαδικασιών για τις μονάδες κυκλικής διαχείρισης και ενίσχυση των υποδομών συλλογής αποβλήτων.

Εθνική στρατηγική

Η παγκόσμια ημέρα περιβάλλοντος μας υπενθυμίζει ότι η οικονομική ευημερία δεν μπορεί να βασίζεται στην καταστροφή του φυσικού κεφαλαίου. Οι αναλύσεις του ΙΟΒΕ και οι κατευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ξεκάθαρα τον δρόμο: η κυκλική οικονομία δεν είναι μια θεωρητική άσκηση εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, αλλά μια σκληρή οικονομική πραγματικότητα. Για την Ελλάδα, η μετάβαση σε ένα κυκλικό μοντέλο παραγωγής αποτελεί τη χρυσή ευκαιρία να μειώσει το κόστος λειτουργίας της βιομηχανίας της, να δημιουργήσει νέες, σταθερές θέσεις εργασίας και να χτίσει μια οικονομία ανθεκτική, αυτόνομη και απόλυτα έτοιμη για τις προκλήσεις του μέλλοντος.