Στο προηγούμενο άρθρο μας αναφερθήκαμε στη σημασία που μπορεί να έχει η θάλασσα ως πεδίο εμπειρίας, στην ανάπτυξη και επιτυχημένη διοίκηση μιας επιχείρησης. Καταλήξαμε δε γράφοντας για τα τρία μαθήματα της εμπειρίας αυτής που αναπτύσσουμε στο άρθρο που ακολουθεί.
Η αβεβαιότητα
Πρώτο, λοιπόν, μάθημα είναι αυτό που στηρίζει τη θέση ότι «...η αβεβαιότητα δεν αποτελεί εξαίρεση γιατί είναι το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο κινούνται ηγετικά και μη στελέχη επιχειρήσεων...».
Πολλοί οργανισμοί αντιμετωπίζουν την αβεβαιότητα ως ξεχωριστό θέμα: πώς να διαχειριστείτε «σε αβέβαιη κατάσταση»; Σαν να υπήρχε μια γνωστή και κατακτημένη λειτουργία και μια απρόβλεπτη λειτουργία, σπαρμένη με εκπλήξεις και κινδύνους.
Ωστόσο, στην επιχειρηματικότητα, όπως και στις επιχειρήσεις με την ευρύτερη έννοια, δεν υπάρχει πλέον μια εντελώς προβλέψιμη περιοχή. «Ολοι πλοηγούμαστε με την όραση. Η αβεβαιότητα δεν είναι επεισόδιο, έχει γίνει η φυσιολογική συνθήκη δράσης», λέει ο Κρίστοφερ Πράτ, κολυμβητής και σύμβουλος επιχειρήσεων.
«Το να προσπαθείς να τη «διαχειριστείς», συνεχίζει, είναι στην πραγματικότητα μια αντίφαση. Η αβεβαιότητα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί. Μπορούμε να ενεργήσουμε μόνο με τον τρόπο που αποφασίζουμε ή συμπεριφερόμαστε μπροστά της».
Στη θάλασσα, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για αυτήν την πραγματικότητα. Το περιβάλλον είναι από τη φύση του παροδικό πολυπαραγοντικό, αδύνατο να προβλεφθεί στο σύνολό του ή στο χρόνο. Οι ναυτικοί δεν επιδιώκουν να εξαλείψουν αυτή την αβεβαιότητα, μαθαίνουν να την αντιμετωπίζουν.
Η δύναμή τους έγκειται στο να σχεδιάζουν εξαιρετικά αυστηρά, αναμένοντας το όσο το δυνατόν καλύτερο, από πλευράς καιρικών συνθηκών για παράδειγμα. Αλλά αυτή η προετοιμασία δεν έχει σκοπό να παγώσει τη δράση. Αντίθετα, αποτελεί ένα θεμέλιο που επιτρέπει να αποστασιοποιηθείτε γρήγορα από αυτό όταν το απαιτεί η κατάσταση. Οσο πιο ακριβές είναι το σχέδιο, τόσο πιο εύκολα μπορείτε να παρεκκλίνετε από αυτό.
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου οι οργανισμοί αντιμετωπίζουν συχνά μια πρόκληση. Το στρατηγικό σχέδιο έχει σχεδιαστεί ως μια πορεία που πρέπει να τηρείται, ενώ θα έπρεπε να αποτελεί εργαλείο προσαρμογής. Στη θάλασσα, κανείς δεν εκπλήσσεται που πρέπει να προσαρμοστεί. Διαφορετικά η αποτυχία περιμένει.
Σύγχρονη ηγεσία
Η ναυτική εμπειρία υπογραμμίζει επίσης μια άλλη απαίτηση: την αδυναμία διαχωρισμού του χρόνου προβληματισμού από αυτόν της δράσης.
Ενα ανέκδοτο απεικονίζει καλά αυτό το σημείο. Κατά τη διάρκεια μιας άσκησης, ένα πλήρωμα έπρεπε να αποφασίσει προς τα πού θα κάνει τον γύρο ενός νησιού. Η συζήτηση βαλτώνει, όλοι διαφωνούν και αναλύουν. Εν τω μεταξύ, κανείς δεν οδηγεί πραγματικά. Σιγά σιγά το σκάφος αλλάζει πορεία... μέχρι που γύρισαν πίσω χωρίς καν να το καταλάβει το πλήρωμα. Και ξαφνικά κάποιος συνειδητοποιεί ότι το νησί δεν είναι πια μπροστά τους, αλλά πίσω τους.
«Αυτή η σκηνή είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική. Ενώ συζητάμε, το περιβάλλον συνεχίζει να εξελίσσεται. Οσο περισσότερο καθυστερεί η απόφαση, τόσο πιο ακατάλληλη γίνεται. Η ηγεσία σήμερα απαιτεί συνεχή προσοχή σε αυτό που συμβαίνει εσωτερικά και σε αυτό που συμβαίνει έξω. Δεν μπορούμε πλέον να σκεφτόμαστε με τη σειρά - πρώτα να αναλύουμε και μετά να αποφασίζουμε - πρέπει να συλλογιζόμαστε ταυτόχρονα», τονίζει ο Κρίστοφερ Πράτ.
Οι αντιφάσεις
Το δεύτερο μάθημα έγκειται στη συμφιλίωση των αντιφάσεων σε έναν πολύπλοκο κόσμο, που δεν σταματά να μεταβάλλεται. Η ιστιοπλοΐα υψηλού επιπέδου κάνει ορατές -και πάνω απ' όλα απαραίτητες- εντάσεις που η διοίκηση επιδιώκει εδώ και καιρό να απλοποιήσει ή να επιλύσει.
Κατά τον σύμβουλο επιχειρήσεων Τιερύ Πιτ, η προσωπικότητα του καπετάνιου παίζει ζωτικό ρόλο με πολλές διαστάσεις. Οι ιστιοπλόοι υψηλού επιπέδου οδηγούνται από την υψηλή επιδίωξη για επιδόσεις και ένα πραγματικό ανταγωνιστικό πνεύμα. Ωστόσο, είναι επίσης ιδιαίτερα ικανοί στην περισυλλογή: θαυμάζοντας ένα τοπίο, ένα τέλειο κύμα, ένα ηλιοβασίλεμα. Εκεί που η επιχείρηση μερικές φορές τείνει να αντιτίθεται στην ένταση και την εκ των υστέρων γνώση, τον ορθολογισμό και τα συναισθήματα, η θάλασσα τους αναγκάζει να συνυπάρξουν.
Αυτό που μπορεί να φαίνεται παράδοξο στην πραγματικότητα αναφέρεται σε μια βαθύτερη απαίτηση: αυτή της ακρίβειας. Το θέμα δεν είναι να επιλέξεις ανάμεσα σε στάσεις, αλλά να ξέρεις πώς να μετακινηθείς από τη μία στην άλλη ή να τις συνδυάσεις, ανάλογα με την κατάσταση.
Δυναμική ισορροπία
Εδώ είναι που η θαλάσσια μεταφορά είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική. Η θάλασσα δεν δέχεται υπερβολική ακαμψία ή μόνιμο αυτοσχεδιασμό. Ο υπερβολικός έλεγχος εμποδίζει την προσαρμογή. Η υπερβολική χαλαρότητα εκθέτει σε μεγάλα λάθη. Η απόδοση βασίζεται στη συνεχή προσαρμογή, μια δυναμική ισορροπία μεταξύ προετοιμασίας, διαίσθησης, δέσμευσης.
Για τους μάνατζερ, το μάθημα είναι σαφές: η πρόκληση δεν είναι πλέον να επιλύουν τις αντιφάσεις, αλλά να τις κατοικούν. «Να μπορείς να είσαι απαιτητικός και προσεκτικός, γρήγορος και στοχαστικός, φιλόδοξος και διαυγής. Δεν είναι συμβιβασμός, είναι δεξιότητα», λέει ο Τ. Πίτ.
Το τρίτο μάθημα είναι αυτό που λέει ότι οι ηγεσίες είναι εκεί και όταν πρέπει χρειάζεται να αποκαλύπτονται και να αμφισβητούνται.
«Η απομάκρυνση των ατόμων από το συνηθισμένο τους περιβάλλον και η βύθισή τους σε ένα αβέβαιο, απαιτητικό και μερικές φορές αγχωτικό πλαίσιο λειτουργεί ως πραγματικό άνοιγμα των ματιών. Στη θάλασσα, οι κοινωνικοί ρόλοι, οι επαγγελματικές συνήθειες και οι κατασκευασμένες στάσεις δεν διαρκούν τόσο πολύ. Οι θεμελιώδεις συμπεριφορές αναδύονται γρήγορα.
Στη συνέχεια παρατηρούμε μερικές φορές εντυπωσιακές αποκλίσεις. Οι πολύ διεκδικητικές προσωπικότητες, που αισθάνονται άνετα να μιλούν ή να επιδεικνύουν εξουσία, μπορεί να βρεθούν σε δυσκολία ή ακόμα και να υιοθετήσουν αντιπαραγωγικές συμπεριφορές. Αντίθετα, τα πιο διακριτικά ή αποτραβηγμένα προφίλ αποκαλύπτουν ιδιαίτερα πολύτιμες ικανότητες ανάλυσης, ηρεμίας και δράσης.
Ενα εντυπωσιακό παράδειγμα απεικονίζει αυτή τη δυναμική. Κατά τη διάρκεια ενός προγράμματος με αγώνα σκαφών, ένας ηγέτης υιοθετεί μια πολύ διεγερτική στάση, φτάνοντας στο σημείο να φωνάζει στους συμπαίκτες του για να τους κάνει να ενεργήσουν πιο γρήγορα.
Η σκηνή γίνεται σχεδόν καρικατούρα καθώς ακούγεται και είναι ορατή σε όλους. Κατά τη διάρκεια της ενημέρωσης, η ανατροφοδότηση ήταν σαφής: αυτός ο τύπος συμπεριφοράς δεν προχώρησε το σκάφος προς τα εμπρός - αποδιοργάνωσε το πλήρωμα περισσότερο από ό,τι το κινητοποίησε. Για τον ενδιαφερόμενο, η επίγνωση είναι ισχυρή: η εξουσία, από μόνη της, δεν παράγει απόδοση.
Αυτές οι καταστάσεις δείχνουν ότι η ιστιοπλοΐα δεν είναι μόνο ένα συλλογικό πεδίο μάθησης, αλλά και ένας χώρος ατομικής εξερεύνησης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο απολογισμός είναι το κλειδί - και πρέπει να υπερβαίνει τη συλλογικότητα. Αυτό που πραγματικά μεταμορφώνει την εμπειρία είναι η προσωπική επίγνωση και η τοποθέτησή της σε προοπτική με την καθημερινή εργασία.
Αποκάλυψη ρόλων
Τέλος, κατά την Τέσα Μελκονιάν, διευθύντρια της Ακαδημίας Ηγεσίας για το νέο Μέλλον στο Παρίσι, «η ηγεσία δεν διδάσκεται, πρέπει να πλοηγείται».
Καθώς οι οργανισμοί αντιμετωπίζουν πιο ταραγμένες θάλασσες από ποτέ, οι παραδοσιακές παιδαγωγικές προσεγγίσεις στην εκπαίδευση ηγεσίας δείχνουν τα όριά τους.
«Αυτό που χρειάζονται σήμερα οι ηγέτες δεν είναι μόνο να εκπαιδεύονται, αλλά να προετοιμάζονται: να συνηθίσουν στην πολυπλοκότητα, να μάθουν να παίρνουν αποφάσεις χωρίς τέλεια ορατότητα, να διατηρούν την ενέργειά τους και την ενέργεια των ομάδων τους, να προσαρμόζουν τα πανιά χωρίς να απαρνούνται την πορεία.
Αυτό συνεπάγεται τη μετατόπιση του κέντρου βάρους προς καθηλωτικές, συλλογικές και συναισθηματικές εμπειρίες. Διότι, όπως και στη θάλασσα, οι αληθινές ηγετικές ικανότητες αποκαλύπτονται και χτίζονται σε κοινές δυσκολίες, σε συγκεκριμένη ευθύνη και σε βιωμένη δέσμευση», καταλήγει η Τέσα Μελκονιάν.